Zwemmen is een van de oudste onderdelen van de moderne Olympische Spelen. Vanaf de allereerste editie in 1896 staat het op het programma, en sindsdien is de sport gegroeid van een handvol wedstrijden in open water tot een programma met 35 disciplines in Parijs 2024. Geen andere individuele sport levert per editie zoveel medailles op.
Voor Nederland is zwemmen een van de belangrijkste olympische sporten. Generaties na elkaar leverden wereldtopper, van de mannen in de vrije slag in de jaren twintig tot Inge de Bruijn en Pieter van den Hoogenband rond de eeuwwisseling en Sharon van Rouwendaal in het open water van Parijs. Hieronder lees je hoe zwemmen zich ontwikkelde van een ruige strandsport tot een precisiediscipline op wereldniveau.
De beginjaren: zwemmen in open water (1896-1904)
In Athene 1896 werden vier zwemonderdelen op het programma gezet. Ze werden gehouden in de Middellandse Zee, bij het eilandje Zea nabij Piraeus. De omstandigheden waren allesbehalve gecontroleerd: het water had een temperatuur van 13 graden Celsius en er waren hoge golven. Toch kwamen atleten uit negen landen aan de start.
De afstanden waren 100 meter, 500 meter en 1200 meter vrije slag, plus 100 meter vrije slag voor zeelieden. Alleen de eerst- en tweeklassige zeelieden van de Griekse marine mochten die laatste race zwemmen. De Hongaarse zwemmer Alfred Hajos won zowel de 100 als de 1200 meter en werd daarmee de eerste olympische zwemkampioen uit de moderne tijd. Hij verklaarde later dat zijn voornaamste ambitie niet het winnen was, maar het overleven van de golven.
Bij de Spelen van 1900 in Parijs werd gezwommen in de rivier de Seine, met het stroomwater als extra variabele. Er was een ongebruikelijk onderdeel: de 200 meter hinderniswedstrijd, waarbij zwemmers over palen en boten klommen. Waterpolo stond in 1900 ook voor het eerst op het programma, iets wat je uitgebreider kunt lezen in het artikel over hoe waterpolo in 1900 op de Olympische Spelen werd geintroduceerd. In 1904 in St. Louis vonden de zwemwedstrijden plaats in een kunstmatig aangelegde vijver van 400 meter lang. Rugslag werd dat jaar voor het eerst als officieel olympisch onderdeel opgenomen.
De resultaten uit deze beginjaren zijn moeilijk te vergelijken met moderne tijden. Er waren nauwelijks internationale zwemfederaties, trainingsprogramma’s verschilden enorm per land, en aanvankelijk deden alleen mannen mee.
Het eerste zwembad en de komst van vrouwen (1908-1928)
Londen 1908 markeerde een keerpunt. Voor het eerst werd gezwommen in een echt zwembad: een bassin van 100 yard (iets meer dan 91 meter) dat speciaal was aangelegd in het Olympisch Stadion. Daarmee werd een einde gemaakt aan de afhankelijkheid van natuurlijk water en kon de sport zich veel beter standaardiseren.
In Stockholm 1912 deden vrouwen voor het eerst mee aan de olympische zwemwedstrijden. Ze mochten starten op de 100 meter vrije slag en de 4×100 meter estafette. De Australische Fanny Durack won de 100 meter vrije slag en werd daarmee de eerste vrouwelijke olympische zwemkampioene. Het was een breuk met het verleden: het IOC had vrouwen decennialang geweerd uit allerlei sporten, met als argument dat ze lichamelijk niet geschikt zouden zijn voor olympische competitie.
In de jaren twintig groeide het vrouwenprogramma gestaag. Bij de Spelen van 1924 in Parijs werden voor het eerst ook schoolslag en rugslag voor vrouwen toegevoegd. Het Olympisch zwembad in Parijs 1924 was ook het eerste met officieel genummerde banen, een startblok en officieel tijdmeten. Johnny Weissmuller won in Parijs twee gouden medailles en zou later wereldberoemd worden als Tarzan. Zijn olympische tijden op de 100 meter vrije slag (59,0 seconden in 1924) lagen decennia later nog ver onder de wereldrecords van zijn tijd.
De estafette-onderdelen werden ook uitgebreid. In 1928 in Amsterdam mochten vrouwen voor het eerst de 4×100 meter estafette zwemmen als officieel onderdeel, terwijl mannen al langer over estafettes beschikten. Nederland deed als gastland mee aan een sterk bezet toernooi, al bleef echt olympisch succes in het zwemmen voor Nederlanders in deze periode schaars.
De evolutie van de zwemslagen: schoolslag, rugslag en vlinder
Het programma van het olympisch zwemmen is niet altijd hetzelfde geweest. De vier zwemslagen werden in fasen toegevoegd en gestandaardiseerd. Hieronder een overzicht van de mijlpalen per slag:
| Slag | Eerste olympische editie | Bijzonderheden |
|---|---|---|
| Vrije slag (crawl) | 1896, Athene | Eerste en meest prominente olympische zwemslag |
| Schoolslag | 1896, Athene | Oorspronkelijk gecombineerd met vrije slag; pas later apart |
| Rugslag | 1904, St. Louis | Eerste editie als apart olympisch onderdeel voor mannen |
| Vlinderslag | 1956, Melbourne | Ontstaan uit een maagat in de schoolslagregels |
| Wisselslag (individueel) | 1964, Tokio | Combinatie van alle vier slagen in een wedstrijd |
| Wissel-estafette | 1960, Rome (mannen), 1960 (vrouwen) | Vier zwemmers, elk een andere slag |
| Openwater 10 km | 2008, Peking | Eerste keer buiten het zwembad als officieel olympisch onderdeel |
De vlinderslag heeft een bijzondere ontstaansgeschiedenis. In de jaren veertig ontdekten sommige schoolslagzwemmers dat je technisch gezien beide armen tegelijk boven het water mocht meenemen, terwijl de regels dat eigenlijk niet bedoelden te toestaan. Omdat het sneller ging, begon iedereen het te doen. In 1952 won de Japanner Masaru Furukawa de 200 meter schoolslag in olympisch record met die techniek. De zwembond FINA besloot daarna schoolslag en vlinder als aparte disciplines te behandelen. Vanaf Melbourne 1956 was de vlinderslag een zelfstandig onderdeel.
De grote kampioenen en recordbrekers door de decennia heen
Elke olympische generatie had zijn eigen dominante zwemmers. Een paar namen die de sport definieerden:
- Johnny Weissmuller (VS, 1924 en 1928): vijf gouden medailles en in de periode 1921-1929 ongeslagen in wedstrijden. Later acteur als Tarzan.
- Don Schollander (VS, 1964): eerste zwemmer die vier gouden medailles won op een enkele editie van de Spelen.
- Mark Spitz (VS, 1972): won zeven gouden medailles in Munchen, allemaal in wereldrecordtijd. Een prestatie die 36 jaar zou standhouden.
- Michael Phelps (VS, 2000-2016): meest gedecoreerde olympische atleet ooit met 23 gouden medailles in totaal. In Peking 2008 verbrak hij het record van Spitz door acht gouden medailles te winnen op een enkele editie.
- Katie Ledecky (VS, 2012-2024): dominant op de lange afstanden vrije slag, met in totaal tien olympische gouden medailles, inclusief twee in Parijs 2024.
- Leon Marchand (Fra, 2024): het grote fenomeen van Parijs 2024, met vier individuele gouden medailles waaronder een historische dubbelslag van 200 meter vlinder en 200 meter schoolslag op dezelfde avond.
De Australiers en Amerikanen domineerden het zwemmen decennialang samen. Pas in de jaren negentig drong Europa echt door aan de top, mede dankzij Oost-Europese landen en zwemmers als Alexander Popov uit Rusland, die tweemaal de 50 en 100 meter vrije slag won (1992 en 1996).
Nederland op het olympisch zwemtoneel
Nederland heeft een rijke zwemtraditie op de Olympische Spelen. De eerste Nederlandse medaille in het zwemmen dateert van 1900 in Parijs, toen Johannes Drost brons won op de 200 meter rugslag. Lange tijd was echt succes echter schaars, tot de jaren tachtig en negentig een nieuwe generatie het tij keerden.
Een overzicht van de meest spraakmakende Nederlandse zwemprestaties:
- Hendrika Mastenbroek (1936, Berlijn): won drie gouden medailles en een zilveren medaille, een ongekende prestatie voor een Nederlandse zwemster. Ze was de dominante figuur op het vrouwenprogramma in Berlijn.
- Pieter van den Hoogenband (2000, Sydney): won goud op de 100 meter en 200 meter vrije slag. Op de 100 meter versloeg hij de grote favoriet Ian Thorpe uit Australie en zwom hij een wereldrecord. In 2004 in Athene verdedigde hij zijn 100 meter-titel succesvol.
- Inge de Bruijn (2000 en 2004): de dominantste vrouwelijke zwemster van haar generatie. Ze won in Sydney drie gouden medailles (50 meter vrije slag, 100 meter vrije slag, 100 meter vlinder) en in Athene nog een gouden medaille. Ze verbrak in de aanloop naar Sydney meerdere wereldrecords en veranderde de normen in de sprint.
- Maarten van der Weijden (2008, Peking): won goud op de 10 kilometer open water, een jaar nadat hij zijn leukemiebehandeling had afgerond. Een van de meest bewogen gouden medailles in de Nederlandse sportgeschiedenis.
- Sharon van Rouwendaal (2016 en 2024): won goud op de 10 kilometer open water in Rio de Janeiro 2016 en herhaalde die prestatie in de Seine tijdens de Spelen van Parijs 2024, waarbij ze de koele rivier voor lief nam.
Meer over de evolutie van andere sporten op de Spelen lees je in het artikel over hoe de rol van atletiek op de Olympische Spelen is geevolueerd. Net als zwemmen is atletiek al van de eerste editie aanwezig en heeft ook die sport een enorme ontwikkeling doorgemaakt in het aantal disciplines en in de deelname van vrouwen.
Technologie, pakken en de dopingschandalen
De prestatieverbetering in het zwemmen is nooit alleen een gevolg van beter trainen. Technologie speelde een grote rol, en dat leidde soms tot controverses.
In 2008 introduceerde Speedo het LZR Racer-pak, een vol-lichaamspak van polyurethaan dat weerstand verminderde en het lichaam in een betere positie hield. In de aanloop naar Peking 2008 en daarna werden wereldrecord na wereldrecord verbeterd. Op de wereldkampioenschappen van 2009 in Rome vielen 43 wereldrecords. Het IOC en FINA grepen in: vanaf 2010 zijn textielvrije technologiepakken voor mannen verboden en mogen vrouwen alleen nog pakken van textiel gebruiken die knie en schouder niet overstijgen.
Doping was ook een terugkerend thema. De Oost-Duitse vrouwenploeg domineerde het zwemmen in de jaren zeventig en tachtig met hulp van een staatsgesponsord dopingprogramma, dat pas na de hereniging van Duitsland volledig aan het licht kwam. Atleten verloren met terugwerkende kracht medailles, maar de meeste gevallen bleven juridisch ingewikkeld vanwege verjaringstermijnen.
Modernere gevallen zijn ook bekend. Ye Shiwen uit China won de 400 meter wisselslag in Londen 2012 met een slottijd op de laatste 50 meter die sneller was dan Michael Phelps, wat tot veel vragen leidde, hoewel ze nooit positief werd bevonden. Sun Yang, eveneens uit China, werd later voor jaren geschorst vanwege medewerking aan de vernietiging van bloedmonsters tijdens een dopingcontrole. De sport kampt nog steeds met de vraag hoe geloofwaardig haar antidopingbeleid is.
Zwemmen staat daarmee niet alleen in zijn strijd voor fairplay. Net als bij andere Olympische sporten zoals boogschieten en worstelen bleven prestatie-ethiek en regelgeving voortdurend in beweging.
Het programma in Parijs 2024 en de stand van zaken
Bij de Spelen van Parijs 2024 telde het zwemprogramma in het bassin 35 onderdelen: 17 voor mannen, 17 voor vrouwen en de gemengde 4×100 meter wisselestafette. Openwaterzwemmen (10 km voor mannen en vrouwen) vond plaats in de rivier de Seine, wat aanvankelijk veel weerstand opriep vanwege de waterkwaliteit. Uiteindelijk gingen de wedstrijden door na intensieve reiniging van het water, die de Fransen jaren van tevoren hadden voorbereid.
Het grote verhaal van Parijs was de Fransman Leon Marchand. Hij won vier individuele gouden medailles: 200 meter vlinder, 200 meter schoolslag, 400 meter wisselslag en 200 meter wisselslag. Zijn combinatie van schoolslag en vlinder op hetzelfde avondprogramma, met amper twee uur rust, was historisch. De thuisaanhang in het La Defense Arena bracht de sfeer op een niveau die vergelijkbaar was met een voetbalwedstrijd.
Voor Nederland pakte Sharon van Rouwendaal goud in de Seine, precies acht jaar na haar eerste Olympische titel in Rio. Haar landgenoot Nyls Korstanje bereikte de finale op de 100 meter vlinder maar miste het podium. De gemengde estafetteteams deden het wisselend: goede onderdelen, maar net niet genoeg voor een medaille in de baandisciplines.
Het programma voor de Spelen van Los Angeles 2028 wordt naar verwachting vergelijkbaar. Discussies lopen over het toevoegen van meer gemengde estafettes en over eventuele aanpassingen aan de openwaterdiscipline. De Paralympische Spelen in Parijs 2024 kenden eveneens een uitgebreid zwemprogramma. Wie meer wil weten over de structuur van de Paralympische Spelen kan terecht bij het artikel over de categorieen bij de Paralympische Spelen.
Andere sporten die net als zwemmen een lange Olympische traditie hebben en zich sterk hebben ontwikkeld zijn bijvoorbeeld kunstschaatsen en veldhockey, die elk hun eigen pad naar het olympisch podium aflegden.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd zwemmen voor het eerst opgenomen in de Olympische Spelen?
Zwemmen stond al op het programma bij de allereerste moderne Olympische Spelen in 1896 in Athene. De wedstrijden vonden toen plaats in de open zee bij het eilandje Zea, nabij Piraeus. Het water had een temperatuur van slechts 13 graden Celsius. Er waren vier onderdelen voor mannen, waaronder de 100 meter, 500 meter en 1200 meter vrije slag.
Wanneer zwommen vrouwen voor het eerst op de Olympische Spelen?
Vrouwen mochten voor het eerst deelnemen aan de olympische zwemwedstrijden bij de Spelen van Stockholm in 1912. Ze startten op de 100 meter vrije slag en de 4×100 meter estafette. De Australische Fanny Durack won de 100 meter en werd daarmee de eerste vrouwelijke olympische zwemkampioene. Daarna groeide het vrouwenprogramma per editie.
Hoe ontstond de vlinderslag als olympisch onderdeel?
De vlinderslag was oorspronkelijk geen aparte slag maar een technische variant binnen de schoolslag. Zwemmers ontdekten dat ze beiden armen tegelijk boven het water mochten meenemen, wat sneller was. Omdat iedereen het begon te doen, besloot de internationale zwembond FINA in 1952 om de twee slagen te scheiden. Vanaf de Spelen van Melbourne in 1956 was de vlinderslag een zelfstandig olympisch onderdeel.
Wie is de meest succesvolle olympische zwemmer aller tijden?
Michael Phelps uit de Verenigde Staten is de meest gedecoreerde olympische atleet ooit, in welke sport dan ook. Hij won tussen 2000 en 2016 in totaal 23 olympische gouden medailles, plus 3 zilveren en 2 bronzen. Zijn hoogtepunt was de Spelen van Peking 2008, waar hij acht gouden medailles won op een enkele editie, allemaal in wereldrecordtijd.
Wat was de invloed van de technologische pakken op het olympisch zwemmen?
Vanaf 2008 werden full-body pakken van polyurethaan populair, met name het Speedo LZR Racer. Op de WK van 2009 in Rome vielen liefst 43 wereldrecords. De internationale zwembond FINA greep in en verbood vanaf 2010 de technologiepakken voor mannen. Vrouwen mogen sindsdien alleen pakken van textiel dragen die knie en schouder niet overstijgen. Veel records uit de pakken-era staan nog altijd.
Hoe deed Nederland het historisch gezien in het olympisch zwemmen?
Nederland behoort tot de betere zwemnaties in de Olympische geschiedenis. Hendrika Mastenbroek won in Berlijn 1936 drie gouden medailles. Later werden Inge de Bruijn en Pieter van den Hoogenband in Sydney 2000 de meest dominante zwemmers ter wereld. Van den Hoogenband won goud op de 100 en 200 meter vrije slag, De Bruijn op de 50 en 100 meter vrije slag en de 100 meter vlinder. In recente edities blinkt Nederland uit in het openwaterzwemmen, met goud voor Maarten van der Weijden (2008) en Sharon van Rouwendaal (2016 en 2024).
