Europa telt 44 tot 50 landen, afhankelijk van hoe je de grenzen tekent, maar de Europese Unie bestaat in 2025 uit slechts 27 lidstaten. Dat betekent dat een flink deel van het continent buiten de EU valt. Sommige van die landen maken wel deel uit van de Europese interne markt of het Schengengebied, andere staan volledig buiten alle Europese samenwerkingsverbanden. In dit artikel lees je welke landen niet bij de EU horen, waarom dat zo is en wat hun relatie met de unie wél inhoudt.
De 27 EU-lidstaten: even op een rij
Om te weten welke landen buiten de EU vallen, is het nuttig eerst te weten welke landen er wél in zitten. De 27 lidstaten van de Europese Unie zijn in 2025: België, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Kroatië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië en Zweden. Alle overige Europese landen bevinden zich in een van de categorieën hieronder.
Groot-Brittannië: de bekendste uittredende
Het Verenigd Koninkrijk was tot 31 januari 2020 lid van de EU. Na het Brexit-referendum van 2016 verliet het als eerste land ooit de Unie. Het VK heeft nu een eigen handelsverdrag met de EU (het Trade and Cooperation Agreement) maar maakt geen deel meer uit van de interne markt, de douane-unie of het Schengengebied. Britse burgers hebben geen vrij verkeer van personen meer in EU-landen.
De EVA-landen: nabij maar niet binnen
De Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) is een handelsblok van vier landen die bewust buiten de EU zijn gebleven maar wel nauwe economische banden onderhouden: IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland.
IJsland en Noorwegen: deel van de interne markt
IJsland en Noorwegen, samen met Liechtenstein, zijn lid van de Europese Economische Ruimte (EER). Ze nemen praktisch deel aan de interne markt van de EU: goederen, diensten, kapitaal en personen bewegen vrij, net als tussen EU-landen. Ze moeten ook de meeste Europese regelgeving overnemen, maar hebben geen stem in de besluitvorming van de EU. Noorwegen draagt bovendien financieel bij aan Europese cohesiefondsen via het EEA en Noors Financieringsmechanisme.
Zwitserland: een uniek bilateraal model
Zwitserland koos na een referendum in 1992 tegen toetreding tot de EER. In plaats daarvan heeft het land meer dan 120 bilaterale verdragen gesloten met de EU die toegang verlenen tot specifieke markten en samenwerking in bepaalde domeinen regelen. Zwitserse burgers hebben vrij verkeer van personen in EU-landen en vice versa. In 2024 werd een nieuw raamverdrag gesloten om de bilaterale samenwerking te moderniseren en te consolideren, na jaren van moeizame onderhandelingen.
Liechtenstein: het kleinste EVA-land
Liechtenstein is met zo’n 39.000 inwoners een van de kleinste landen ter wereld. Als EER-lid deelt het vrij verkeer van personen met de EU, maar het heeft speciale uitzonderingen bedongen vanwege zijn minimale omvang. Zo beperkt het land het aantal verblijfsvergunningen voor EU-burgers om te voorkomen dat zijn grondgebied en arbeidsmarkt overbelast raken.
Kandidaat-lidstaten: de wachtrij voor de EU
Een groep landen heeft officieel kandidaatstatuut aangevraagd en gekregen. Ze voeren toetredingsonderhandelingen met de EU maar zijn nog niet lid. Het proces kan decennia duren en vereist dat een land voldoet aan de Kopenhagencriteria: democratische rechtsstaat, werkende markteconomie en het overnemen van het volledige EU-rechtsstelsel (de zogenoemde acquis communautaire).
Westelijke Balkanlanden
De meeste landen van de Westelijke Balkan hebben kandidaatstatuut. Montenegro voert al jaren de meest gevorderde gesprekken en mikt op afronden van de toetredingsonderhandelingen rond 2026. Albanië mikt op het afsluiten van onderhandelingen in 2027. Servië, Noord-Macedonië en Bosnië-Herzegovina zijn ook kandidaatleden, al verloopt het proces langzaam door binnenlandse politieke uitdagingen. Kosovo heeft een andere status: het erkent zichzelf als onafhankelijk, maar vijf EU-lidstaten erkennen Kosovo niet als staat.
Oekraïne en Moldavië
Oekraïne en Moldavië ontvingen allebei in juni 2022 de kandidaatstatus, kort na de Russische invasie van Oekraïne. De toetredingsonderhandelingen gingen formeel van start op 25 juni 2024. Oekraïne heeft voortgang geboekt op het gebied van anticorruptie, maar de oorlog maakt het toetredingsproces complex. Moldavië heeft de screening van het eerste hoofdstuk van de onderhandelingen afgerond. Beide landen zullen naar verwachting pas na vele jaren volledig lid kunnen worden.
Georgië
Georgië verkreeg kandidaatstatuut in december 2023, maar het toetredingsproces is de facto stopgezet. De Georgische regering nam wetten aan die als ondemocratisch worden beschouwd en er waren grote tekortkomingen bij de verkiezingen. De EU heeft het perspectief op toenadering laten afhangen van politieke hervormingen.
Turkije: de langste wachtende
Turkije is al sinds 1987 kandidaat-lidstaat en voert officieel onderhandelingen die in 1999 formeel begonnen. De gesprekken zijn echter al jaren bevroren door meningsverschillen over democratie, vrijheid van meningsuiting en de kwestie-Cyprus. Een daadwerkelijke toetreding wordt in de huidige politieke context door vrijwel niemand meer verwacht op korte termijn.
Europese landen die helemaal buiten de EU staan
Een aantal Europese landen maakt geen deel uit van de EU, de EVA of het toetredingsproces. Ze hebben elk hun eigen redenen en eigen verhoudingen tot Europa.
Noorwegen, IJsland en Zwitserland: bewuste keuze
Zoals hierboven beschreven, hebben Noorwegen, IJsland en Zwitserland er actief voor gekozen geen EU-lid te worden, veelal door referenda. Ze beschouwen hun politieke en economische soevereiniteit als te waardevol om op te geven voor EU-lidmaatschap, hoewel ze de voordelen van de interne markt via andere wegen benutten.
Wit-Rusland
Wit-Rusland heeft geen kandidaatstatuut en heeft ook geen aanvraag ingediend. Het land is een enge bondgenoot van Rusland en wordt door de EU niet erkend als democratie na de frauduleuze verkiezingen van 2020 en de gewelddadige onderdrukking van protesten. De EU heeft zware sancties opgelegd aan Wit-Rusland.
Rusland
Rusland is geografisch deels gelegen in Europa maar heeft nooit serieus EU-lidmaatschap nagestreefd. Na de annexatie van de Krim in 2014 en de volledige invasie van Oekraïne in 2022 zijn de betrekkingen met de EU drastisch verslechterd. Rusland staat nu onder uitgebreide Europese sancties.
Microstaten: Andorra, Monaco, San Marino en Vaticaanstad
De Europese microstaten zijn geen EU-lid maar hebben speciale regelingen. Andorra, Monaco en San Marino gebruiken de euro als munteenheid en hebben toegang tot de Europese markt via specifieke verdragen, zonder formeel EU-lid te zijn. Vaticaanstad heeft een unieke status als soevereine stadsstaat en is volledig omsloten door Italië; het gebruikt ook de euro maar heeft geen formeel handelsverdrag met de EU.
Kosovo, Armenië en Azerbeidzjan
Kosovo onderhandelt over een Stabilisatie- en Associatieakkoord met de EU maar is formeel geen kandidaatlidstaat. Armenië en Azerbeidzjan liggen aan de rand van Europa en het Nabije Oosten en vallen buiten het standaard uitbreidingsbeleid van de EU, hoewel de EU wel actief betrokken is bij de vredesbemiddeling tussen de twee landen.
Het Schengengebied: grenzeloos reizen buiten de EU
Het Schengengebied is niet identiek aan de EU. Sommige EU-landen zijn geen Schengenlid (Ierland heeft een opt-out, Bulgarije en Roemenië zijn bezig met volledige integratie). Omgekeerd zijn IJsland, Noorwegen, Liechtenstein en Zwitserland wel lid van Schengen zonder EU-lid te zijn. Dat betekent dat je van Amsterdam naar Oslo of Zürich kunt reizen zonder paspoortcontrole, hoewel die landen buiten de EU vallen.
Praktische gevolgen voor reizigers
Voor Nederlandse reizigers is het belangrijk te weten dat een verblijf in Noorwegen, IJsland of Zwitserland telt als verblijf in het Schengengebied. Voor reizen naar het VK, Turkije of andere niet-EU-landen gelden andere regels: je hebt een geldig paspoort nodig en mogelijk een visum, afhankelijk van de nationaliteit.
De toekomst: groeit de EU nog?
De EU is van 6 oprichters in 1957 gegroeid naar 27 leden. Of en wanneer nieuwe landen toetreden hangt af van politieke wil aan beide kanten, de voortgang van hervormingen in de kandidaatlanden en de capaciteit van de EU zelf om nieuwe leden te integreren. Sommige politici pleiten voor diepere integratie tussen de huidige leden voordat er verder uitgebreid wordt; anderen zien snelle uitbreiding als geopolitieke noodzaak, zeker in het licht van de Russische dreiging aan de oostgrens.
Praktische gevolgen van niet-lidmaatschap
Voor burgers en bedrijven heeft het feit dat een Europees land buiten de EU staat concrete gevolgen. Dat gaat verder dan alleen de diplomatieke verhoudingen tussen staten.
Handel en douane
Landen buiten de EU en de douane-unie hebben te maken met grenscontroles op goederen. Importeurs moeten aangiftes doen, tarieven betalen en voldoen aan Europese productnormen om toegang te krijgen tot de interne markt. Noorwegen en Zwitserland hebben via hun speciale akkoorden grotendeels vrije toegang, maar bedrijven in het VK merkten na Brexit direct de gevolgen van extra administratieve lasten en douaneprocedures.
Voor Nederlanders die exporteren naar niet-EU-landen gelden aparte exportdocumenten en douaneformaliteiten. De Douane Nederland verstrekt hier informatie over via haar kennisbank, die een duidelijk overzicht geeft van welke landen wel en niet tot de EU behoren voor handelsdoeleinden.
Vrij verkeer van personen
Binnen de EU en het Schengengebied geldt vrij verkeer van personen: EU-burgers mogen in elk EU-land wonen, werken en studeren zonder visum of werkvergunning. Dit recht geldt ook in de EER-landen (Noorwegen, IJsland, Liechtenstein) en voor Zwitserland via het bilaterale verdrag over vrij verkeer.
Buiten deze kringen wordt het moeilijker. Een Nederlander die in Servië of Albanië wil werken, heeft doorgaans een werkvergunning nodig. Omgekeerd hebben burgers uit kandidaatlanden beperkte verblijfsrechten in de EU, al biedt de EU in sommige gevallen versoepelde visumregelingen als stimulans voor hervormingen.
De euro en monetair beleid
De EU heeft als gemeenschappelijke munt de euro, maar niet alle EU-landen gebruiken die. Denemarken en Hongarije hebben eigen valuta’s. Omgekeerd gebruiken Andorra, Monaco, San Marino en Vaticaanstad de euro zonder EU-lid te zijn. Montenegro en Kosovo hebben de euro zelfs eenzijdig ingevoerd, zonder toestemming van de Europese Centrale Bank. Niet-EU-landen buiten de Eurozone gebruiken eigen valuta’s: Noorwegen de kroon, Zwitserland de frank, het VK het pond.
Bijzondere gevallen en gebieden aan de rand van de EU
Naast soevereine staten zijn er ook gebieden die officieel tot EU-lidstaten behoren maar speciale uitzonderingen genieten, of gebieden die geografisch buiten Europa liggen maar toch tot de EU behoren.
Overzeese landen en gebieden
Een aantal gebieden behoort staatkundig bij EU-lidstaten maar ligt geografisch buiten Europa. De Franse overzeese departementen zoals Martinique, Guadeloupe en Réunion zijn volwaardig deel van de EU, inclusief euro en EU-wetgeving. Andere gebieden, zoals de Nederlandse Caribische eilanden Aruba, Curaçao en Sint Maarten, zijn Landen en Gebieden Overzee (LGO): ze zijn verbonden met de EU via Nederland maar maken geen formeel deel uit van de interne markt of de douane-unie.
Groenland: ooit lid, nu niet meer
Groenland is het enige gebied dat ooit de EU heeft verlaten vóór het Brexit van het VK. Groenland was onderdeel van Denemarken en daarmee van de EEG (voorloper EU) maar verliet de gemeenschap in 1985 na een referendum. Sindsdien heeft Groenland de status van LGO. Het is daarmee een vroeg precedent voor de mogelijkheid om de EU te verlaten.
Bijzondere grenssituaties
Bepaalde Europese steden en gebieden leiden tot bijzondere situaties. Gibraltar is een Brits overzees gebiedsdeel aan de zuidpunt van Spanje. Na Brexit valt het buiten de EU, maar er zijn speciale afspraken gemaakt over de grens met Spanje omdat de economie van Gibraltar sterk verweven is met die van de omliggende Spaanse regio. Cyprus is EU-lid maar de noordelijke helft van het eiland staat onder Turks militair bestuur. De EU-wetgeving is er formeel van toepassing maar feitelijk opgeschort zolang het conflict niet is opgelost.
Veelgestelde vragen
Hoeveel Europese landen zijn geen lid van de EU?
Van de circa 44 tot 50 Europese landen (afhankelijk van de definitie van Europa) zijn er 27 lid van de EU. De overige tientallen landen vallen buiten de EU. Een deel hiervan, zoals Noorwegen, IJsland en Zwitserland, heeft via speciale verdragen wel vergaande economische samenwerking met de EU.
Is Noorwegen lid van de EU?
Nee, Noorwegen is geen EU-lid. Het land koos twee keer via een referendum tegen toetreding, in 1972 en 1994. Noorwegen is wel lid van de Europese Economische Ruimte (EER) en het Schengengebied, waardoor het praktisch deelneemt aan de interne markt en vrij verkeer van personen geldt.
Is Zwitserland lid van de EU?
Nee. Zwitserland stemde in 1992 tegen toetreding tot de EER en heeft nooit EU-lidmaatschap aangevraagd. Via meer dan 120 bilaterale verdragen heeft het wel toegang tot grote delen van de Europese markt en zijn er afspraken over vrij verkeer van personen. In 2024 sloten de EU en Zwitserland een nieuw raamverdrag om de relatie te moderniseren.
Welke landen willen nu lid worden van de EU?
In 2025 zijn de officiële kandidaatlanden: Albanië, Bosnië-Herzegovina, Georgië, Montenegro, Moldavië, Noord-Macedonië, Oekraïne, Servië en Turkije. Montenegro en Albanië zijn het verst gevorderd in de onderhandelingen. Turkije is formeel al kandidaat sinds 1999 maar de gesprekken liggen al jarenlang nagenoeg stil.
Wat is het verschil tussen de EU en de EER?
De EU is een politieke en economische unie met eigen wetgeving, een gemeenschappelijke munt (euro) voor de meeste leden, een parlement en gemeenschappelijk buitenlands beleid. De EER is primair een economische zone die de interne markt uitbreidt naar IJsland, Liechtenstein en Noorwegen. EER-leden moeten EU-marktregels volgen maar hebben geen stemrecht in EU-instellingen en doen niet mee aan de euro, het gemeenschappelijk landbouwbeleid of de douane-unie.
Is het VK nog steeds Europees?
Het Verenigd Koninkrijk is geografisch Europees maar sinds 31 januari 2020 geen EU-lid meer. Britse burgers hoeven geen lid te zijn van de EU om Europeaan te zijn in culturele of geografische zin. Het VK heeft een eigen handelsakkoord met de EU en behoudt diplomatieke banden, maar staat buiten de interne markt, de douane-unie en het Schengengebied.
