Ja, Roald Dahl had een opmerkelijk leven lang voordat hij wereldberoemd werd als schrijver. Hij werkte voor Shell, vloog als gevechtspiloot in de Tweede Wereldoorlog en spioneerde namens de Britse geheime dienst in de Verenigde Staten. De man achter Matilda, De GVR en Sjakie en de Chocoladefabriek was dus heel wat meer dan een schrijver.
Zijn loopbaan laat een fascinerende reeks omzwervingen zien: van een kantoor in Tanzania tot een brandende Gladiator-jager in de Libische woestijn, en van cocktailparty’s in Washington tot de schrijftafel in zijn tuinhuis in Buckinghamshire. Elk van die hoofdstukken heeft zijn schrijven gevormd, en dat merk je als je zijn boeken naast zijn biografie legt.
Vroege carrière bij Shell: van Londen naar Afrika
Na zijn schooltijd aan Repton en een expeditie naar Newfoundland begon Roald Dahl in 1934 bij Shell Petroleum in Londen. Hij was negentien jaar oud en had net school afgesloten zonder naar de universiteit te gaan, tot irritatie van zijn meesters die dachten dat hij daartoe in staat was. Dahl koos bewust voor een baan bij een groot bedrijf, juist omdat hij hoopte op plaatsing in het buitenland.
Die wens ging snel in vervulling. Shell stuurde hem in 1938 naar het kantoor in Dar-es-Salaam, in het huidige Tanzania. Dahl was nog maar een twintigjarige medewerker en stond verantwoordelijk voor het onderhouden van klantcontacten en het leveren van stookolie aan plaatselijke bedrijven. Hij verbleef in een klein huis, maakte lange ritten door de bush en leerde het Afrikaanse continent kennen op een manier die hem de rest van zijn leven bijbleef.
Die jaren in Afrika gaven hem materiaal dat later terugkeerde in zijn verhalen. Het gevoel van isolatie, de hitte, de fauna en de weinig voorspelbare omstandigheden: al die elementen vind je terug in zijn vroege volwassenenverhalen. Maar de Tweede Wereldoorlog maakte abrupt een einde aan zijn Afrikaanse episode. In september 1939 brak de oorlog uit en Dahl trok naar Nairobi om er te worden aangenomen bij de Royal Air Force.
Gevechtspiloot in de Royal Air Force: vliegen boven Afrika en Griekenland
Roald Dahl volgde zijn vliegopleiding in Kenia en Iraq, onder meer op het vliegveld RAF Habbaniya ten westen van Baghdad. In augustus 1940 werd hij benoemd tot Pilot Officer en kreeg hij een Gloster Gladiator toegewezen: een tweevlakker die al grotendeels achterhaald was bij het uitbreken van de oorlog. De RAF vloog er nog steeds mee bij gebrek aan moderne toestellen.
Op 19 september 1940 beleefde Dahl bijna zijn laatste dag. Hij kreeg opdracht te vliegen van Abu Sueir in Egypte naar een vooruitgeschoven vliegveld in Libië, maar de coördinaten die hij had meegekregen klopten niet. Hij bevond zich in niemandslanden tussen de Geallieerde en Italiaanse linies, het begon donker te worden en zijn brandstof was bijna op. Hij probeerde een noodlanding te maken in de woestijn, maar de vlakte bleek bezaaid met stenen en rotsen. De Gladiator sloeg over de kop.
Zijn schedel brak, zijn neus verpletterde, hij verloor tijdelijk zijn zicht en was even buiten bewustzijn. Toch wist hij zichzelf uit het cockpit te bevrijden voordat het vliegtuig vlam vatte en explodeerde. Zijn beschrijving van dit ongeluk werd in 1942 zijn allereerste gepubliceerde verhaal, aanvankelijk getiteld “Shot Down Over Libya”. Later erkende Dahl dat hij de feiten aangescherpt had voor dramatisch effect: in werkelijkheid had hij niet gevochten maar was hij gewoon neergestort door slechte navigatie-informatie.
Na herstel vloog Dahl mee met 80 Squadron boven Griekenland, waar hij meerdere luchtgevechten aanging. Hij schoot meerdere vijandelijke vliegtuigen neer en werd een erkend gevechtspiloot. Terugkerende hoofdpijnen als gevolg van zijn schedelfractuur dwongen hem echter in 1941 tijdelijk aan de grond te blijven. De RAF stuurde hem uiteindelijk als assistent-luchtattaché naar de Britse ambassade in Washington, een post die een heel andere wereld zou openen.
Spion voor de Britse geheime dienst in de Verenigde Staten
In 1942 arriveerde Dahl in Washington D.C. als vertegenwoordiger van de Britse ambassade. Op het oog was hij een charmanteluchtheld met een goed verhaal over zijn oorlogservaringen: lang, aanlokkelijk en met gevoel voor humor op feestjes. Maar achter de schermen werd hij al snel gerekruteerd door de British Security Coordination (BSC), een geheime inlichtingenorganisatie die door MI6 was opgezet om de VS te beïnvloeden en te bespioneren.
De BSC opereerde vanuit New York en stond onder leiding van de Canadees William Stephenson, die in BSC-kringen werd aangeduid als “Intrepid”. De opdracht was delicaat: Churchill wilde de Amerikaanse publieke opinie gunstig stemmen voor Brits-Amerikaanse samenwerking, maar de VS waren officieel nog neutraal en er bestonden sterke isolationistische stromingen. Dahl moest informatie verzamelen, contacten onderhouden bij politici en journalisten, en bijdragen aan Britse propaganda-operaties.
Daarvoor bezocht hij invloedrijke Amerikanen, liefst op exclusieve diners en receptions. Hij deelde informatie met de BSC over de politieke gezindheid van hoge functionarissen en rapporteerde over de gevoelens ten aanzien van de oorlog bij mensen als Harry Hopkins, de naaste adviseur van president Roosevelt. Dahl was later zelf verbaasd over wat hij had gedaan: “Het leek bijna onwerkelijk dat ik dit soort informatie doorgaf.” Historici zijn het er sindsdien over eens dat hij een effectieve inlichtingenofficier was, ook al was zijn rol eerder die van mensgerichte informantverzamelaar dan van klassieke veldspioen.
Schrijfcarrière: hoe de RAF en de BSC hem op weg hielpen
Zijn eerste gepubliceerde verhaal dankte Dahl rechtstreeks aan zijn militaire loopbaan. In 1942 vroeg de Amerikaanse schrijver C.S. Forester hem zijn oorlogservaringen te beschrijven voor een Amerikaans tijdschrift, zodat Forester ze kon omwerken tot een artikel. Dahl schreef zijn verhaal op en stuurde dat op. Forester stuurde het terug met de mededeling dat het al zo goed was dat hij er zelf niets aan toe te voegen had. Het stuk werd gepubliceerd als “Shot Down Over Libya” in het tijdschrift Saturday Evening Post.
Dat was de start. In 1943 publiceerde hij “The Gremlins”, een verhaal voor kinderen over kwaadaardige kleine wezentjes die vliegtuigen saboteerden, gebaseerd op de volksverhalen die onder RAF-piloten circuleerden. Walt Disney toonde interesse in een verfilming, hoewel dat project uiteindelijk niet doorging. Dahleerste adult fiction, zoals “Over to You” (1946), putte ook grotendeels uit zijn ervaringen als piloot.
Zijn carrière als schrijver liep dus naadloos over uit zijn werk als piloot en spion. De observatiegave die nodig was om als inlichtingenofficier te functioneren, de humor waarmee hij moeilijke situaties het hoofd bood, en de neiging om alledaagse dingen te beschrijven alsof er iets wonderbaars of dreigends achter schuilgaat: dat zijn precies de kwaliteiten die zijn beste kinderboeken zo herkenbaar maken.
Overzicht van Dahls carrières naast het schrijven
Ter vergelijking een overzicht van de verschillende rollen die Dahl in zijn leven vervulde buiten zijn schrijverschap:
| Periode | Rol | Locatie | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|
| 1934-1938 | Medewerker Shell Petroleum (Londen) | Londen, VK | Eerste echte baan na school |
| 1938-1939 | Shell-vertegenwoordiger | Dar-es-Salaam, Tanzania | Buitenlandse plaatsing, eerste grote avontuur |
| 1939-1941 | RAF Pilot Officer / vlieger | Kenia, Iraq, Egypte, Griekenland | Meerdere luchtgevechten boven Griekenland |
| 1940 | Noodlanding in Libisch woestijn | Libië | Schedelfractuur, tijdelijk blind |
| 1942-1945 | Assistent-luchtattaché en BSC-spion | Washington D.C., VS | Informant voor MI6-dochterorganisatie BSC |
| Vanaf 1942 | Schrijver (first stories) | VS, later VK | “Shot Down Over Libya” als debuut |
| Jaren 50-60 | Scenarioschrijver Hollywood | Hollywood, VS / VK | James Bond-scripts en Chitty Chitty Bang Bang |
Scenarioschrijver: James Bond en Chitty Chitty Bang Bang
Na de oorlog vestigde Dahl zich als schrijver, maar zijn carrière had meer facetten dan boeken alleen. Hij schreef meerdere scenario’s voor grote Hollywood-producties. Zijn bekendste bijdrage is het script van “You Only Live Twice” (1967), de vijfde officiele James Bond-film met Sean Connery. Dahl schreef het scenario op uitnodiging van producent Albert “Cubby” Broccoli en Ian Fleming-rechtenbeheerder Harry Saltzman.
Hij schreef ook het script van “Chitty Chitty Bang Bang” (1968), gebaseerd op het kinderboek van Ian Fleming. Dat werd een succesvolle musicalfilm met Dick Van Dyke en Angela Lansbury. Dahl had een heel eigen aanpak als scenarioschrijver: hij vond dat de verhaallijnen altijd verrassend moesten zijn en dat je de kijker nooit moest vertellen wat er komen ging. Dezelfde filosofie paste hij toe in zijn boeken.
Zijn werk voor de filmindustrie gaf hem een goed inkomen en maakte hem vertrouwd met een heel andere vertelvorm. Toch bleef het schrijven van boeken voor hem de kern van zijn bestaan. Hij trok zich regelmatig terug in zijn tuinhuisje in Great Missenden, Buckinghamshire, waar hij in een vaste stoel met een kladblok op schoot schreef, omringd door souvenirs en foto’s van zijn RAF-tijd. Dat huisje is tegenwoordig onderdeel van het Roald Dahl Museum.
Wat zijn andere carrières betekenden voor zijn schrijverschap
Er is een duidelijke lijn te trekken tussen Dahls ervaringen als piloot en spion enerzijds en de bijzondere kwaliteit van zijn schrijven anderzijds. Een paar concrete verbanden:
- Gevoel voor het absurde: wie als jonge man haast sterft in een woestijn door een navigatiefout van zijn eigen legerleiding, kijkt met een scheef oog naar autoriteit. Dat is precies de houding die volwassenen in Dahls kinderboeken zo belachelijk maakt.
- Mensenkennis uit spionage: als informantverzamelaar leerde hij razendsnel inschatten wie betrouwbaar was en wie niet. Zijn schurken en helden zijn nooit simpel: ze hebben altijd iets onverwachts.
- Verhalen vertellen als overtuigingsmiddel: in Washington leerde hij dat een goed verhaal mensen beweegt. Dat inzicht paste hij toe in elk boek dat hij daarna schreef.
- Chocolade-inspiratie: al op Repton College testte zijn school chocoladerepen voor een groot confectiebedrijf. Die ervaring, gecombineerd met zijn fantasierijke geest, legde later de basis voor Sjakie en de Chocoladefabriek.
- Afrika als achtergrond: zijn jaren bij Shell in Tanzania gaven hem een reeks bizarre, prachtige en soms angstaanjagende ervaringen die terugkeren in verhalen zoals “The Wish” en andere vroege adult fiction.
Wie de biografie van Alfred Hitchcock leest, herkent iets vergelijkbaars: ook grote verhalenvertellers hebben hun materiaal doorgaans geput uit opmerkelijk rijke levens buiten de studeerkamer. En net als bij Hitchcock geldt voor Dahl dat je zijn werk beter begrijpt als je weet welke ervaringen eronder lagen.
Dahl heeft zelf in interviews altijd benadrukt dat hij niet begon als schrijver maar als iemand die dingen meemaakte. Schrijven was voor hem een manier om die ervaringen te bewaren en te verwerken. Dat zijn debuutverhaal direct over zijn neergestorte vliegtuig ging, is dan ook geen toeval.
Roald Dahl vergeleken met andere schrijvers met dubbele carrières
Dahl staat niet alleen als schrijver met een opmerkelijke nevencarrière. De combinatie van een spectaculair ander leven en later schrijverssucces duikt vaker op. Ter vergelijking:
| Schrijver | Andere carrière | Invloed op werk |
|---|---|---|
| Roald Dahl | RAF-piloot en BSC-spion | Debuut over crash, thema’s van autoriteit en gevaar |
| Ian Fleming | Inlichtingenofficier bij Naval Intelligence | James Bond direct gebaseerd op eigen ervaringen |
| Ernest Hemingway | Ambulancechauffeur WO1, correspondent WO2 | Oorlog als centraal thema in bijna al zijn werk |
| J.R.R. Tolkien | Officier in de Slag om de Somme (1916) | De strijd om Midden-Aarde als echo van WO1 |
| Graham Greene | MI6-medewerker in Sierra Leone | Spionage als thema in De Stille Amerikaan e.a. |
Wie graag meer weet over creatieve mensen met een dubbelleven, kan ook kijken naar de carrière van Nick Cave, die net als Dahl bewust meerdere kunstvormen combineerde. Of neem de fascinatie die sommige schrijvers en kunstenaars hebben met geheimzinnigheid en dubbelzinnigheid, een thema dat ook terugkeert in de iconische figuur van Cillian Murphy als Tommy Shelby in Peaky Blinders.
Veelgestelde vragen
Was Roald Dahl echt een spion tijdens de Tweede Wereldoorlog?
Ja. Dahl werkte van 1942 tot het einde van de oorlog als informant voor de British Security Coordination (BSC), een geheime Britse inlichtingenorganisatie die opereerde vanuit New York. Hij verzamelde informatie over Amerikaanse politici en invloedrijke personen en gaf die door aan zijn Britse opdrachtgevers. Hij beschreef zijn eigen rol later als die van een “informant op cocktailparty’s”, maar historici beschouwen hem als een effectief geheim agent.
Hoe lang vloog Dahl als gevechtspiloot?
Dahl begon zijn vliegopleiding in 1939 en nam actief deel aan luchtgevechten boven Griekenland in 1941. Zijn actieve carrière als gevechtspiloot duurde dus ruwweg anderhalf jaar. Terugkerende hoofdpijnen als gevolg van zijn schedelfractuur bij de crash in Libië (1940) maakten verdere actieve dienst uiteindelijk onmogelijk. Daarna werd hij overgeplaatst naar diplomatieke functies.
Wat schreef Roald Dahl als scenario voor James Bond?
Dahl schreef het scenario voor “You Only Live Twice” (1967), de vijfde officiële James Bond-film met Sean Connery in de hoofdrol. Hij was gevraagd door producenten Broccoli en Saltzman. Dahl was zelf een bewonderaar van Ian Fleming en zag het als een uitdaging om het verhaal om te werken tot iets dat ook voor mensen zou werken die het boek niet kenden. Hij schreef ook het script van “Chitty Chitty Bang Bang” (1968).
Welke invloed had zijn werk bij Shell op zijn schrijverschap?
Zijn jaren bij Shell in Dar-es-Salaam (1938-1939) gaven hem directe ervaring met het Afrikaanse landschap, de lokale cultuur en het gevoel van ver van huis zijn in een omgeving die je niet volledig begrijpt. Die ervaringen keerden terug in zijn vroege verhalen voor volwassenen, zoals de verhalen in de bundel “Over to You” (1946). Ook de mentaliteit van iemand die zijn eigen weg zoekt in een vreemd land past precies bij de hoofdpersonen in zijn kinderboeken.
Heeft Dahl ooit mensen neergeschoten tijdens de oorlog?
Ja. Dahl vloog meerdere gevechtsmissies boven Griekenland als onderdeel van 80 Squadron en schoot meerdere vijandelijke vliegtuigen neer. Precieze officiële aantallen zijn niet altijd eenduidig vastgelegd in de bronnen, maar hij was een volleerd gevechtspiloot met bewezen successen in de lucht. Zijn beschrijvingen van luchtgevechten in zijn vroege verhalen zijn gebaseerd op eigen ervaring, niet op verbeelding.
Waar en wanneer schreef Dahl zijn beroemdste kinderboeken?
De meeste van zijn bekendste kinderboeken schreef Dahl in zijn tuinhuis in Great Missenden, Buckinghamshire, in Engeland. Hij noemde dit huisje zijn “writing hut”. Hij schreef er Sjakie en de Chocoladefabriek (1964), De GVR (1982), Matilda (1988) en De Heksen (1983). Het tuinhuis is bewaard gebleven en maakt tegenwoordig deel uit van het Roald Dahl Museum and Story Centre in het dorp.
Zijn carrière als schrijver staat in verband met heel andere periodes in zijn leven, zoals je ook ziet bij acteurs die hun rol niet los kunnen zien van hun eigen persoonlijkheid. De wereld van verhalen en de wereld van het echte leven raken bij Dahl elkaar op een manier die zelden zo duidelijk terugvalt te lezen in de boeken zelf. Lees je zijn Matilda met de wetenschap dat hij zelf door en door sceptisch was over domme autoriteit, dan valt er ineens een heel ander licht op het verhaal. Voor wie meer wil lezen over schrijvers, acteurs en artiesten met een fascinerend ander leven: bekijk ook de verhalen achter de mensen die grote culturele werken hebben gemaakt.
