In de tweede helft van de negentiende eeuw veranderde de kunst radicaal. De uitvinding van de fotografie, officieel gepresenteerd door Louis Daguerre in 1839, gooide het wereldje van de beeldende kunst volledig overhoop. Schilders hoefden niet langer de enige manier te zijn om de werkelijkheid vast te leggen – een machine deed dat voortaan sneller en nauwkeuriger. Maar in plaats van de schilderkunst overbodig te maken, joeg de fotografie de impressionisten juist aan tot iets geheel nieuws: het vastleggen van licht, beweging en het vluchtige gevoel van een moment. De relatie tussen fotografie en impressionisme is daarmee een van de fascinerende wisselwerkingen in de kunstgeschiedenis.
De uitvinding van de fotografie en de kunstwereld
Van daguerreotype naar massafotografie
Louis Daguerre ontwikkelde zijn daguerreotype in de jaren 1830, maar de wortels van de fotografie liggen nog eerder. De camera obscura, een apparaat dat al in de zestiende eeuw bekend was, projecteerde beelden via een gaatje in een donkere kamer op een oppervlak. Kunstenaars gebruikten het al decennia als hulpmiddel bij het tekenen van realistische composities. De stap naar permanente registratie van beelden werd gezet door Nicéphore Niépce, die in 1826 de eerste permanente foto maakte met een lichingevoelige metalen plaat.
Toen Daguerre in 1839 zijn verbeterde techniek publiek maakte, leidde dat tot een schokgolf in artistieke kringen. Portretschilders zagen een directe bedreiging: waarvoor betaalde men nog uren voor een geschilderd portret als een fotograaf dat in minuten voor minder geld kon vastleggen? Toch was de reactie van veel avant-garde kunstenaars verrassend creatief. In plaats van het gevecht met de fotografie aan te gaan, zochten ze naar wat schilderkunst kon wat fotografie niet kon.
De impressionisten als antwoord op de camera
De impressionistische beweging, die zijn naam ontleende aan Claude Monets werk Impressie, zonsopgang uit 1872, ontstond officieel in 1874 met de eerste gezamenlijke tentoonstelling van een groep Parijse schilders. Tot de grondleggers behoorden Claude Monet, Edgar Degas, Pierre-Auguste Renoir, Camille Pissarro en Berthe Morisot. Wat hen bond, was de wens om niet langer een gepolijste, academische werkelijkheid te schilderen, maar de directe indruk van licht en kleur op een bepaald moment.
De fotografie had aangetoond dat exacte weergave van de werkelijkheid machinaal mogelijk was. De impressionisten concludeerden daaruit dat de schilderkunst juist iets anders moest bieden: de subjectieve beleving, het trillende licht, de veranderlijke atmosfeer. Dat was iets wat een camera van die tijd niet kon vastleggen.
Hoe fotografie de compositie van impressionisten beïnvloedde
Afsnijding en ongewone beeldhoeken
Een van de meest zichtbare fotografische invloeden op de impressionistische schilderkunst is de afsnijding van figuren aan de rand van het beeldvlak. In de klassieke schilderkunst werden personen volledig en gecentreerd weergegeven. Foto’s sneden echter automatisch figuren af als ze buiten het kader vielen, en dat effect begon ook in schilderijen te verschijnen.
Edgar Degas is hiervan het bekendste voorbeeld. In zijn danseressschilderijen snijdt hij figuren aan de zijkant van het doek af, of plaatst hij een danser half buiten het beeld. Kunsthistorici zijn het er grotendeels over eens dat Degas foto’s gebruikte als referentie voor zijn werk. De compositie en het detail van zijn schilderijen werden direct ondersteund door fotografische afbeeldingen. Dit was destijds een revolutionaire keuze die aanvankelijk als slordig of onafgewerkt werd beschouwd.
Momentopnames en de bewegende wereld
De fotografie had de mensheid bewust gemaakt van het idee van de momentopname: een fractie van een seconde bevroren in de tijd. Dit concept inspireerde de impressionisten om hetzelfde te doen met verf. Claude Monet maakte dit letterlijk door zijn beroemde series te schilderen: dezelfde hooiberg of dezelfde kathedraal van Rouen in tientallen versies, elk op een ander tijdstip van de dag of in een ander seizoen.
Monets Boulevard des Capucines uit 1873 toont een druk Parijse straat met figuren die amper meer dan vage vormen zijn. Kunsthistorici zien hier een directe link met fotografisch denken: de vluchtige menigte is ontleend aan de manier waarop vroege foto’s van straten er uitzagen, met bewegende mensen die vaag of onzichtbaar werden door de lange belichtingstijd.
Japanse prenten als tussenschakel
Naast de directe invloed van fotografische compositie speelden ook Japanse houtsneden een rol. De zogeheten Japonisme-trend, die in Parijs opkwam nadat Japan zich in de jaren 1850 opende voor handel met het Westen, bood impressionisten een niet-westerse manier van kijken. Japanse prenten hadden eveneens afgeknipte composities, vlakke kleurvelden en ongewone perspectieven. Fotografie en Japonisme versterkten elkaar in het losmaken van impressionisten van de academische compositieregels.
De invloed van fotografie op het kleurgebruik
Vrijheid van de draagbare verftubes
De invloed van fotografie op het impressionisme was niet alleen compositorisch. De gelijktijdige uitvinding van de draagbare verftube in de jaren 1840 maakte het mogelijk om buiten te schilderen – en dat veranderde alles. Schilders konden nu direct in de natuur werken, zonder pigmenten in een atelier te mengen. Dit leidde tot een heel andere manier van kijken naar kleur en licht.
Vroege fotografische beelden waren zwart-wit. Dat versterkte misschien juist de interesse van schilders in kleur als het terrein dat alleen zij konden beheersen. Terwijl de fotografie de werkelijkheid in grijstinten vastlegde, zetten impressionisten in op levendige, pure kleuren die naast elkaar werden gezet in plaats van gemengd, zodat het oog ze optisch zou samenvoegen.
Licht als hoofdonderwerp
De camera was in de beginjaren weinig gevoelig voor variaties in licht. Lange belichtingstijden maakten beweging onscherp en lichte tinten uitgewassen. De impressionisten maakten van dit gebrek van de fotografie hun kracht. Licht werd het eigenlijke onderwerp van hun werk, niet de objecten die het bescheen. Monet schilderde de kathedraal van Rouen niet als een bouwkundig monument, maar als een reeks licht-en-schaduwpatronen die met het uur veranderden.
Edgar Degas en de fotografische methode
Degas als photographe amateur
Van alle impressionisten was Edgar Degas degene die fotografie het meest expliciet in zijn werkproces integreerde. Hij was zelf actief fotograaf en maakte in de jaren 1890 een reeks kunstfoto’s, waaronder portretten bij kaarslicht. Hij gebruikte fotografische afdrukken als referentiemateriaal voor zijn schilderijen en tekeningen van dansers en paarden in beweging.
Dit gebruik van foto’s als visuele referentie was destijds controversieel. Veel kunstcritici van de negentiende eeuw zagen fotografie als een mechanisch ambacht, niet als kunst, en het gebruik ervan als een soort vals spelen. Degas trok zich hier weinig van aan. Voor hem was de foto een hulpmiddel om beweging en houding nauwkeuriger te kunnen bestuderen dan mogelijk was met het blote oog.
Paardenraces en de studie van beweging
De Brits-Amerikaanse fotograaf Eadweard Muybridge maakte in 1878 zijn beroemde reeks stroboscopische foto’s van een galopperende hengst – en bewees daarmee dat een paard bij volle galop alle vier zijn benen tegelijk van de grond heeft. Dit had directe invloed op schilders die paarden afbeeldden, onder wie Degas. Vóór Muybridges foto’s werden galopperende paarden traditioneel geschilderd met gespreide benen in een “schommelpaard-houding” die feitelijk incorrect was. Na de publicatie van deze foto’s veranderde de weergave van paardenbeweging in de schilderkunst snel.
Was de invloed éénrichtingsverkeer?
Impressionisme beïnvloedde ook de fotografie
De relatie tussen fotografie en impressionisme was geen eenrichtingsstraat. Kunsthistoricus Kirk Varnedoe heeft erop gewezen dat de invloed van fotografie op impressionisme wellicht minder groot was dan vaak gedacht, en dat de overeenkomsten in compositie ook verklaard kunnen worden vanuit gedeelde culturele invloeden zoals de Japonisme-trend.
Bovendien beïnvloedde het impressionisme op zijn beurt de fotografie. Fotografen als Peter Henry Emerson en later de pictorialisten probeerden aan het einde van de negentiende eeuw foto’s te maken die de zachte, sfeervolle kwaliteit van impressionistische schilderijen nabootsten. Ze gebruikten zachte lenzen, speciale afdrukprocedés en zorgvuldige belichting om een schilderkunstig effect te bereiken. Dit was een bewuste reactie op het idee dat fotografie kunst kon zijn.
De wederzijdse emancipatie
Uiteindelijk hielpen fotografie en impressionisme elkaar te emanciperen. Fotografie bevrijdde de schilderkunst van de plicht om de werkelijkheid getrouw te kopiëren. Schilderkunst – en met name het impressionisme – toonde aan dat fotografie zelf ook artistieke ambities kon hebben. Samen verschoven ze de grenzen van wat kunst kon en mocht zijn, en legden ze de basis voor de explosie van moderne kunststromingen die in de twintigste eeuw zou volgen.
Het erfgoed van deze kruisbestuiving
Van impressionisme naar modernisme
De dialoog tussen fotografie en impressionisme had verstrekkende gevolgen. De manier waarop impressionisten de werkelijkheid fragmenteerden en subjectief interpreteerden, legde de weg vrij voor het postimpressionisme van Paul Cézanne, Georges Seurat en Vincent van Gogh, en uiteindelijk voor het kubisme, het expressionisme en de abstracte kunst van de twintigste eeuw.
Cézanne, die soms als de vader van de moderne kunst wordt beschouwd, zette de impressionistische vrijheid in kleur en compositie om in een analytische ontleding van de beeldruimte. Dat zou onmogelijk zijn geweest zonder de eerdere breuk die het impressionisme had gemaakt met de academische traditie – een breuk die mede mogelijk was gemaakt door de druk van de fotografie.
Fotografie als zelfstandige kunstvorm
Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw vestigde fotografie zich definitief als zelfstandige kunstvorm. Fotografen als Alfred Stieglitz vochten actief voor erkenning van fotografie als kunst, mede geïnspireerd door de manier waarop impressionisten en postimpressionisten de grenzen van kunstmatige weergave hadden verlegd. Vandaag de dag is fotografie een onbetwistbare kunstvorm met zijn eigen museale collecties, en heeft de vraag of het “echte” kunst is uitgewerkt.
Veelgestelde vragen
Maakten de impressionisten zelf gebruik van foto’s bij het schilderen?
Sommige impressionisten, met name Edgar Degas, gebruikten foto’s actief als referentiemateriaal. Degas was zelf ook amateur-fotograaf. Anderen, zoals Monet, schilderden primair buiten en in het directe contact met de natuur, zonder fotografische hulpmiddelen te gebruiken.
Bedreigde de uitvinding van fotografie de schilderkunst?
De fotografie zorgde voor een echte crisis in bepaalde schildertradities, met name het geschilderd portret en het realistische genreschilderij. Maar voor de impressionisten was de uitvinding eerder een bevrijding: ze hoefden niet langer te concurreren met de camera op het terrein van exacte weergave, en konden zich volledig richten op subjectief licht, kleur en sfeer.
Wat is de rol van Eadweard Muybridge bij de impressionisten?
Muybridges stroboscopische foto’s van bewegende mensen en dieren, gemaakt in de jaren 1870 en 1880, hadden directe invloed op schilders die figuren in beweging afbeeldden. Ze toonden voor het eerst hoe het lichaam er werkelijk uitziet tijdens snelle beweging, en corrigeerden eeuwenoude conventies in de weergave van galopperende paarden en lopende figuren.
Wat is Japonisme en hoe hangt het samen met fotografie en impressionisme?
Japonisme is de invloed van Japanse kunst – met name houtsneden – op westerse kunstenaars in de tweede helft van de negentiende eeuw. Net als fotografie introduceerden Japanse prenten onconventionele composities met afsnijdingen en vlakke kleurvelden. Beide invloeden versterken elkaar bij impressionisten als Monet en Degas, die Japanse prenten verzamelden en fotografische composities adopteerden.
Heeft het impressionisme de fotografie ook beïnvloed?
Ja. De pictorialistische fotografiebeweging aan het einde van de negentiende eeuw probeerde bewust schilderkunstige effecten te bereiken in foto’s, geïnspireerd door het impressionisme. Fotografen als Peter Henry Emerson en later Edward Steichen maakten zachte, sfeervolle foto’s die de suggestie van een impressionistisch schilderij nabootsten.
Welke impressionisten staan het meest bekend om fotografische invloed in hun werk?
Edgar Degas is verreweg de meest besproken impressionist in relatie tot fotografie. Hij gebruikte foto’s als referentie, was zelf actief fotograaf en adopteerde fotografische composities met afgeknipte figuren. Ook in Monets stadsscènes, zoals zijn Boulevard des Capucines, zien kunsthistorici duidelijke fotografische kenmerken.
