Anijs bevordert de borstvoeding doordat de werkzame stof anethole een fyto-oestrogeen is dat mogelijk de aanmaak van het hormoon prolactine stimuleert. Prolactine is verantwoordelijk voor de melkproductie. Anijs behoort daarmee tot de zogenoemde galactagogen: kruiden en voedingsmiddelen waarvan al eeuwenlang wordt aangenomen dat ze de melkaanmaak ondersteunen. Of dat ook wetenschappelijk is bewezen, is een genuanceerd verhaal.
Wat is anijs en waarom wordt het gebruikt bij borstvoeding?
Anijs (Pimpinella anisum) is een éénjarig kruid afkomstig uit het Middellandse Zeegebied en West-Azië. De zaden van de plant ruiken naar drop en worden al meer dan tweeduizend jaar gebruikt in de keukens en apotheken van Egypte, Griekenland en het Midden-Oosten. In de Nederlandse volkswijsheid geldt anijsthee al generaties lang als helpend middel voor vrouwen in de kraambedperiode.
De reden waarom anijs zo populair is bij borstvoeding, heeft alles te maken met anethole. Dat is de stof die anijs zijn kenmerkende dropsmaak geeft. Anethole werkt in het lichaam als een zwak fyto-oestrogeen: een plantaardige stof die chemisch lijkt op het vrouwelijke hormoon oestrogeen. De theorie is dat anethole de afgifte van dopamine remt. Dopamine remt normaal gesproken het hormoon prolactine, en prolactine is precies het hormoon dat melkproductie op gang houdt. Door dopamine te remmen, stijgt prolactine en neemt de melkproductie toe. Deze cascade is de meest genoemde verklaring in de wetenschappelijke literatuur.
Naast anethole bevat anijs ook andere bioactieve stoffen, waaronder chlorogeenzuur, naringenine en gallinezuur. Deze hebben een antioxidante werking. Of ze bijdragen aan het galactagogene effect is onduidelijk, maar ze leveren in elk geval geen nadeel op bij normale gebruikshoeveelheden.
Wat zegt het wetenschappelijk onderzoek?
Het bewijs voor anijs bij borstvoeding is beperkt maar niet afwezig. Een systematische review gepubliceerd in het European Journal of Clinical Nutrition (2025) analyseerde klinische studies naar kruiden-galactagogen bij moeders van te vroeg geboren baby’s. Daarin kwamen anijs en verwante kruiden als venkel en fenegriek terug. De conclusie was voorzichtig positief: bij sommige deelneemsters was er een kleine toename in melkvolume op dag 1 en dag 7 na de bevalling in vergelijking met een controlegroep zonder behandeling. De zekerheid van het bewijs werd echter als laag beoordeeld vanwege kleine steekproeven en methodologische beperkingen.
De Amerikaanse LactMed-database, het meest geraadpleegde wetenschappelijke overzicht over geneesmiddelen en borstvoeding, beschrijft anijs als een traditioneel galactagogon waarvan de effectiviteit nog niet onomstotelijk is aangetoond bij mensen. Tegelijk is er geen aanleiding voor ernstige ongerustheid: anethole is door de Amerikaanse voedingswarenautoriteit (FDA) erkend als “generally recognized as safe” (GRAS) als smaakstof in voedsel.
Eén meetbaar gegeven: anethole treedt over in de moedermelk, met gemiddelde concentraties van 2 tot 23,2 microgram per liter melk. Dat is een kleine hoeveelheid. De aanwezigheid van anethole in de melk kan de melk een lichte anijsgeur geven. Baby’s pikken die geur snel op, en er zijn aanwijzingen dat ze een anijsgeur die ze kennen vanuit de baarmoeder (als de moeder al anijs at) later ook herkennen in de melk.
Wel doen en niet doen: de tweekolomstabel
Wie anijs wil gebruiken om de borstvoeding te ondersteunen, doet er goed aan een paar praktische richtlijnen in acht te nemen. Onderstaande tabel geeft een duidelijk overzicht van wat verstandig is en wat je beter kunt vermijden.
| Wel doen | Niet doen |
|---|---|
| Anijsthee zetten van gedroogde anijszaden (1-2 theelepels per kop, 10 minuten trekken) | Anijsolie nemen in hoge doses: concentraten van anethole zijn veel sterker dan thee en kunnen giftig zijn |
| Maximaal 2-3 kopjes anijsthee per dag drinken | Steraniijs (Illicium verum) verwarren met anijs: steraniijs bevat ook anethole maar stamt uit een andere plant en is niet goed onderzocht bij borstvoeding |
| Anijs combineren met andere bewezen galactagoge kruiden zoals venkel of karwij in een kruidenblend | Beginnen met anijs als vervanging voor lactatiebegeleiding bij een echte aanmaakprobleem: zoek eerst professionele hulp |
| Je arts of lactatiekundige raadplegen als je medicijnen gebruikt | Anijsproducten gebruiken als je allergisch bent voor planten uit de Apiaceae-familie (peterselie, selderij, wortel) |
| Letten op hoe de baby reageert: veel baby’s verdragen de anijsgeur in de melk prima | Doorgaan als de baby onrustig wordt, zijn neus optrekt bij de borst of minder goed drinkt |
| Anijszaad ook verwerken in eten: brood, soep, sauzen bieden een veilige dosis | Anijslikeur of alcoholische anijsdranken (ouzo, pastis, sambuca) als bron nemen: alcohol is schadelijk voor de baby en gaat rechtstreeks in de moedermelk |
| Stoppen als er bijwerkingen optreden zoals maagklachten, huiduitslag of allergische reacties | Wachten op wetenschappelijk bewijs als enige reden: traditioneel gebruik heeft een lange, veilige geschiedenis |
Hoe gebruik je anijs praktisch bij borstvoeding?
De eenvoudigste manier om anijs in te zetten voor borstvoeding is via thee. Koop gedroogde, biologische anijszaden bij een drogist of reformwinkel. Gebruik 1 tot 2 theelepels zaden per kop water van 250 milliliter. Laat het 8 tot 10 minuten trekken onder een deksel, zodat de vluchtige aromatische stoffen niet verdampen. Drink de thee warm, bij voorkeur vlak voor of tijdens het voeden. Twee tot drie kopjes per dag is een gebruikelijke hoeveelheid in de traditionele geneeskunde.
Je kunt anijs ook combineren met venkel en karwij in een zelfgemaakte kruidenblend. Die drie kruiden behoren alle drie tot de Apiaceae-familie en bevatten alle drie anethole of verwante stoffen. Venkel is misschien iets beter onderzocht dan anijs, maar samen versterken ze mogelijk elkaars werking. Kant-en-klare borstvoedingsthees (zoals die van Weleda of verschillende biologische merken) bevatten vaak een mix van precies deze kruiden.
Een andere optie is anijszaad verwerken in je voeding. Bestrooi volkorenbrood met anijszaad, voeg het toe aan soepen of gebruik het als specerij bij groentegerechten. Op die manier krijg je de stof op een heel laag, volkomen veilig niveau binnen, vergelijkbaar met hoe mensen het al millennia doen.
Let op het verschil tussen gewone anijs en steraniijs. Steraniijs (Illicium verum) is een geheel andere plant uit Azië die weliswaar hetzelfde anethole bevat maar ook andere stoffen heeft. Steraniijs is in grote hoeveelheden potentieel neurotoxisch voor baby’s. Gebruik het niet als thee bij borstvoeding tenzij je zeker weet dat het om een klein bedrag gaat en je er geen risico’s mee loopt.
Drie concrete situaties: wanneer is anijs zinvol?
Situatie 1: Je melkproductie lijkt wat traag op gang te komen in de eerste week. In de eerste dagen na de bevalling wisselen de hormoonspiegels sterk. Sommige moeders merken dat de melk langzamer opschiet dan verwacht. Een of twee kopjes anijsthee per dag kunnen dan een laagdrempelige, comfortabele toevoeging zijn terwijl je ook zorgt voor frequent aanleggen, voldoende drinken en voldoende rust. Anijs vervangt het aanleggen niet, maar het is een ontspannend ritueel dat ook de kruidenthee zelf al kan helpen doordat moeders rustiger worden tijdens het voeden.
Situatie 2: Je hebt een aanstampstress en de melk “schiet niet op”. Stress remt het hormoon oxytocine, dat verantwoordelijk is voor de melkschietreflex. Anijsthee heeft door zijn warme, zoete smaak een kalmerend effect. Dat maakt het ideaal als een kleine pauze-routine: ga even zitten, drink de thee warm, leg dan aan. De indirecte werking via ontspanning is minstens zo waardevol als het directe hormonale effect.
Situatie 3: Je wilt de melkproductie onderhouden bij borstkolven. Moeders die (ook) borstkolven, merken soms dat de hoeveelheid melk per kolfsessie terugloopt naarmate de weken verstrijken. Anijsthee hoeft daarin geen wondermiddel te zijn, maar in combinatie met een goed kolfritueel, voldoende kolfsessies per dag en goede vloeistofinname is het een laagdrempelige aanvulling om mee te experimenteren. Overleg altijd met een lactatiekundige als de productie structureel daalt.
Veiligheid en bijwerkingen voor moeder en baby
Anijs in voedingshoeveelheden en als thee is voor de meeste vrouwen veilig. De FDA classificeert anethole als veilig als smaakstof. Mogelijke bijwerkingen bij de moeder zijn zeldzaam maar bestaand: sommige mensen reageren allergisch op planten uit de Apiaceae-familie. Als je allergisch bent voor selderij, peterselie of wortel, is de kans iets groter dat je ook op anijs reageert. Symptomen van zo’n allergie zijn huiduitslag, jeuk of een opgeblazen gevoel.
Anijs bevat ook een kleine hoeveelheid estragol, een stof die in hoge doses genotoxisch werkt bij proefdieren. Maar de hoeveelheid estragol in normale thee is 100 tot 1000 maal lager dan de drempel die bij proefdieren effect had. Bij normale consumptie van twee tot drie kopjes thee per dag is dat geen aanwijsbaar risico.
De baby kan via de moedermelk een kleine hoeveelheid anethole binnenkrijgen. Onderzoekers hebben gemiddeld 2 tot 23 microgram anethole per liter melk gemeten. Dat is een zeer kleine hoeveelheid. De meeste baby’s verdragen dit prima. Sommige baby’s kalmeren zelfs bij de anijsgeur omdat ze die herkennen van wanneer de moeder anijs at tijdens de zwangerschap. Als een baby onrustig lijkt, vaker spuugt of de borst weigert na het drinken van anijsthee door de moeder, stop dan en observeer of het probleem verdwijnt.
Wil je meer weten over andere stoffen die je bloedwaarden of gezondheid beïnvloeden tijdens de voedingsperiode? Lees ook de uitleg over klachten bij laag ferritine, want een ijzertekort komt vaker voor na de bevalling en kan vermoeidheid veroorzaken die je ten onrechte aan de borstvoeding wijt.
Anijs versus andere galactagogen: kort vergeleken
Anijs staat niet alleen. Er zijn meer kruiden en voedingsmiddelen die traditioneel worden ingezet om de melkproductie te ondersteunen. Onderstaande lijst geeft een overzicht van de meest gebruikte galactagogen en wat er over elk bekend is.
- Venkel (Foeniculum vulgare): nauw verwant aan anijs, bevat ook anethole, iets meer onderzocht. Wordt vaak gecombineerd met anijs in borstvoedingsthees.
- Fenegriek (Trigonella foenum-graecum): het meest gebruikte galactagogon wereldwijd. Bevat fyto-oestrogenen van een ander type. Meest onderzoekkend bewijs, maar ook meest bijwerkingen (zweet- en urinelucht die naar maple syrup ruikt).
- Karwij (Carum carvi): Nederlandse volkswijsheid kent karwij als kramp- en koliekverminderaar voor baby’s via de moedermelk. Bevat carvon, een andere werkzame stof dan anethole.
- Bokkruid (Galega officinalis): bevat guanidineverbindingen die prolactine stimuleren. Sterker middel, maar ook meer interacties met medicijnen. Niet zonder medisch toezicht gebruiken.
- Havermout: populair volksremiddel zonder duidelijk wetenschappelijk mechanisme. Heeft weinig risico’s en veel mensen voelen zich beter door de extra mineralen.
- Gember: wordt traditioneel gebruikt in Aziatische culturen. Er zijn aanwijzingen dat gember in de eerste drie dagen na de bevalling de melkproductie iets verhoogt, maar het bewijs is dun.
Galactagogen werken alleen als de basisomstandigheden goed zijn: genoeg aanleggen of kolven, voldoende drinken (minstens 2 liter water per dag) en voldoende calorieën eten. Geen enkel kruid compenseert een onvoldoende aanlegfrequentie.
Voor meer achtergrondinformatie over kruiden en hun toepassingen, bekijk ook het overzicht van wat kruidnagel voor je gezondheid doet. Net als anijs is kruidnagel een kruid met een lange medicinale geschiedenis.
Wanneer werkt anijs niet en wat dan?
Anijs is geen wondermiddel. Er zijn situaties waarbij de melkproductie niet stijgt, ook niet bij regelmatig gebruik van anijsthee. De meest voorkomende oorzaak van een lage melkproductie is onvoldoende stimulatie van de borst: te zeldzaam aanleggen, te korte voedingen of een slechte hechting van de baby. Geen enkel galactagogon kan dat compenseren.
Andere oorzaken van een lage productie waarbij anijs niet helpt:
- Onvoldoende klierweefsel (insufficiënte borstklierontwikkeling), een zeldzame maar reële aandoening.
- Hormonale oorzaken: een niet-ontdekte schildklierprobleem of het syndroom van Sheehan (beschadiging van de hypofyse na zware bevalling).
- Medicijnen die de prolactinespiegel verlagen, zoals sommige anticonceptiemiddelen met oestrogeen of bepaalde pseudoefedrine-bevattende medicijnen.
- Stress en slaaptekort in extreme mate: die remmen de oxytocineafgifte sterk.
Als de melkproductie na twee weken consistent anijsgebruik, frequent aanleggen en voldoende drinken nog steeds te laag lijkt, is professionele hulp van een lactatiekundige de volgende stap. Die kan de hechting, het gewicht van de baby en de algemene situatie beoordelen en zo nodig doorverwijzen naar een arts. Soms wordt het medicijn domperidon ingezet: dat verhoogt de prolactinespiegel op medische indicatie.
Heb je ook vragen over andere aspecten van je gezondheid na de bevalling? Lees meer over klachten bij alvleesklierproblemen of bekijk wat te veel eiwitten in de urine betekenen, want beide aandoeningen kunnen ook bij jonge moeders voorkomen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel anijsthee mag ik per dag drinken als ik borstvoeding geef?
De meest gebruikte hoeveelheid in de traditie en in de kruidengeneeskunde is 2 tot 3 kopjes anijsthee per dag, gemaakt van 1 tot 2 theelepels gedroogde zaden per kop. Hogere hoeveelheden worden niet aanbevolen en zijn niet beter onderzocht. Drink nooit anijsolie of geconcentreerde extracten als galactagogon: die bevatten veel hogere doses anethole dan thee en kunnen bij hoge concentraties giftig zijn. Bij normale theeconsumptie is er geen aanleiding tot zorg.
Hoe lang duurt het voordat anijs effect heeft op de melkproductie?
Dat verschilt per persoon en is wetenschappelijk niet precies vastgelegd. In de klinische studies die er zijn, werd gekeken naar effecten op dag 1 en dag 7 na de bevalling. Een realistisch verwachtingspatroon is dat je na 3 tot 7 dagen consequent gebruik kunt beoordelen of je een verschil merkt. De melkproductie wordt ook sterk bepaald door hoe vaak je aanlegt: geef de borstvoeding zelf altijd prioriteit boven het kruid.
Kan mijn baby allergisch reageren op anijs via de moedermelk?
Dat is mogelijk maar zeldzaam. Anethole gaat over in de moedermelk in kleine hoeveelheden van 2 tot 23 microgram per liter. De meeste baby’s verdragen dit prima. Tekenen dat een baby mogelijk reageert zijn: onrust na de voeding, vaker huilen, wangen worden rood of de baby weigert de borst. Als dat gebeurt, stop dan 48 uur met anijsthee en kijk of de klachten verdwijnen. Raadpleeg de huisarts als de klachten aanhouden.
Is anijs hetzelfde als steraniijs bij borstvoeding?
Nee, dat zijn twee verschillende planten. Gewone anijs (Pimpinella anisum) en steraniijs (Illicium verum) bevatten allebei anethole en smaken vergelijkbaar. Maar steraniijs bevat ook andere stoffen, waaronder anisatin dat in grotere hoeveelheden neurotoxisch werkt. Er zijn gevallen beschreven van baby’s die last kregen van neurologische klachten nadat hun moeders grote hoeveelheden steraniijsthee hadden gedronken. Gebruik steraniijs dus niet als borstvoedingsthee.
Mag ik anijs combineren met fenegriek of venkel?
Ja, dat kan. Veel commerciële borstvoedingsthees combineren anijs, venkel en fenegriek. Die combinatie heeft geen bekende gevaarlijke wisselwerking. Let wel op: fenegriek kan bij sommige mensen en baby’s maagklachten veroorzaken, en het geeft een opvallende maple syrup-geur aan het zweet en de urine. Bouw fenegriek langzaam op als je het toevoegt aan je routine. Heb je een allergie voor vlinderbloemigen (peulvruchten), vermijd dan fenegriek omdat het tot die plantengroep behoort.
Wat als ik medicijnen gebruik: kan ik dan anijs nemen?
In de meeste gevallen is anijsthee in normale hoeveelheden ook bij medicijngebruik veilig, maar er zijn uitzonderingen. Anethole heeft een zwak oestrogeenachtig effect, wat relevant kan zijn als je hormoongevoelige aandoeningen hebt. Er zijn ook aanwijzingen dat anijs licht bloedverdunnend werkt, wat een rol kan spelen als je bloedverdunners (anticoagulantia) gebruikt. Vraag bij twijfel altijd je huisarts of verloskundige. Lees ook meer over hoe Pantomed werkt als je dit middel gebruikt en je afvraagt of er wisselwerkingen zijn met kruiden.
