De Tweede Wereldoorlog duurde precies 6 jaar en 1 dag. De oorlog begon op 1 september 1939, toen Duitsland Polen binnenviel, en eindigde officieel op 2 september 1945, toen Japan de overgaveakte tekende aan boord van het Amerikaanse slagschip USS Missouri in de baai van Tokio. Dat is een periode van 2192 dagen: bijna anderhalf decennium spanning, slag na slag, front na front, over vrijwel de hele aardbol.
Toch is dat antwoord niet voor iedereen hetzelfde. Voor Nederland duurde de bevrijding van het moederland tot 5 mei 1945. Voor Nederlands-Indië werd de oorlog pas werkelijk voorbij op 15 augustus 1945. En de formele capitulatie van Japan op 2 september 1945 beëindigde ook de Stille Oceaan-oorlog definitief. De vraag “hoe lang duurde de Tweede Wereldoorlog?” heeft dus meerdere eerlijke antwoorden, afhankelijk van wie je bent en waar je woonde.
De exacte data: begin, keerpunten en einde
Wie de oorlog wil begrijpen, kan niet volstaan met één begindatum. Historici discussiëren tot op de dag van vandaag over het moment waarop de wereldoorlog echt begon. De meest gebruikte startdatum is 1 september 1939 voor de Europese context, maar Japan voerde al vanaf 1937 oorlog in China (de Tweede Chinees-Japanse Oorlog), en Italië viel Ethiopië al aan in 1935.
Voor het Europese front worden drie grote periodes onderscheiden. De eerste fase loopt van de inval in Polen (september 1939) tot de val van Frankrijk in juni 1940. In die periode viel Duitsland ook Denemarken, Noorwegen, België en Nederland aan. Nederland capituleerde al op 15 mei 1940, vijf dagen na de aanval. De tweede fase omvat de strijd in Noord-Afrika, de Slag om Engeland, en de gewelddadige aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941 (Operatie Barbarossa). De derde en bepalende fase begint met de geallieerde landing in Normandië op 6 juni 1944 (D-Day) en eindigt met de onvoorwaardelijke capitulatie van Duitsland op 8 mei 1945, sindsdien herdacht als Bevrijdingsdag of V-E Day (Victory in Europe).
In de Stille Oceaan begon de directe betrokkenheid van de Verenigde Staten met de Japanse aanval op Pearl Harbor, Hawaii, op 7 december 1941. Dat moment trok de VS definitief in de wereldoorlog, en zonder die betrokkenheid was het verloop fundamenteel anders geweest. De Pacific-oorlog eindigde pas nadat de VS atoomwapens had ingezet op Hiroshima (6 augustus 1945) en Nagasaki (9 augustus 1945). Japan kondigde de capitulatie aan op 15 augustus 1945 en ondertekende de formele overgave op 2 september 1945.
Tijdlijn van de Tweede Wereldoorlog
| Datum | Gebeurtenis | Betekenis |
|---|---|---|
| 1 september 1939 | Duitsland valt Polen binnen | Officiële start van de oorlog in Europa |
| 3 september 1939 | Groot-Brittannië en Frankrijk verklaren oorlog aan Duitsland | De oorlog wordt een Europees conflict |
| 10 mei 1940 | Duitsland valt Nederland, België en Frankrijk aan | Nederland capituleert op 15 mei 1940 |
| 22 juni 1941 | Operatie Barbarossa: inval in de Sovjet-Unie | Het grootste grondoffensief uit de geschiedenis begint |
| 7 december 1941 | Aanval op Pearl Harbor | De VS treedt toe tot de oorlog |
| 2 februari 1943 | Slag om Stalingrad eindigt met Duits verlies | Keerpunt aan het Oostfront |
| 6 juni 1944 | D-Day: geallieerde landing in Normandië | Begin van de bevrijding van West-Europa |
| 5 mei 1945 | Bevrijding van Nederland | Capitulatie van de Duitse troepen in Nederland |
| 8 mei 1945 | V-E Day: capitulatie van Duitsland | Einde van de oorlog in Europa |
| 6-9 augustus 1945 | Atoombommen op Hiroshima en Nagasaki | Japan kondigt capitulatie aan op 15 augustus |
| 2 september 1945 | Japan ondertekent formele overgave op USS Missouri | Officieel einde van de Tweede Wereldoorlog |
Voor Nederland: een andere tijdrekening
Voor de Nederlandse bevolking heeft de oorlog een duidelijk eigen ritme. De bezetting begon op 10 mei 1940 en duurde vijf jaar. Maar die vijf jaar waren niet overal gelijk. In september 1944 bevrijdden de geallieerden het zuiden van Nederland (Zeeland, Noord-Brabant, Limburg). De rest van het land, waaronder de grote steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, moest nog tot mei 1945 wachten.
De winter van 1944-1945 staat bekend als de Hongerwinter: meer dan 20.000 mensen stierven van honger in het bezette westen van Nederland. Dat onderscheidt de Nederlandse oorlogservaring van die in België, dat al op 17 september 1944 volledig bevrijd was. De Nederlanders in het westen moesten nog maanden door in erbarmelijke omstandigheden nadat de Belgische buren al vrij waren.
Voor de mensen in Nederlands-Indië (het huidige Indonesië) duurde de bezetting door Japan van maart 1942 tot augustus 1945. Veel Nederlanders en Indo-Europeanen zaten gevangen in Japanse kampen. Na de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 brak de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog uit, waarmee de nasleep van de Tweede Wereldoorlog zich voor velen nog jaren voortsleepte. Wil je meer weten over de rol van Anne Frank, die de bezetting van binnenuit beschreef? Haar dagboek is een van de meest directe getuigenissen van het leven onder de nazi-bezetting in Amsterdam.
De bevrijding op 5 mei 1945 is in Nederland een nationale feestdag. Herdenking op 4 mei 1945 en viering op 5 mei: die combinatie tekent precies hoe het land de vijf jaar bezetting verwerkt heeft.
De oorlog in de Stille Oceaan: een aparte tijdlijn
De Pacific-oorlog is formeel een onderdeel van de Tweede Wereldoorlog, maar heeft een eigen dynamiek en een eigen tijdschema. Japan was al in 1931 Mantsjoerije binnengevallen en begon in 1937 een grootscheepse oorlog in China. Vanuit westers perspectief telt de Pacific-oorlog echter pas echt mee na Pearl Harbor op 7 december 1941.
Vanaf 1942 veroverde Japan in een verbijsterend snel tempo een enorm gebied: van Birma en Maleisië via de Filipijnen tot aan de Salomonseilanden. De slag bij Midway in juni 1942 was het kantelpunt: de Amerikaanse marine vernietigde een groot deel van de Japanse vliegkampschepen, en daarna nam het geallieerde initiatief geleidelijk over.
De beslissing om atoomwapens in te zetten op Hiroshima en Nagasaki is controversieel tot op de dag van vandaag. Feit is dat de bommen de capitulatie van Japan drastisch versnelden. Een conventionele invasie van het Japanse thuisland had volgens toenmalige schattingen mogelijk nog een miljoen extra slachtoffers gevergd aan beide kanten. De formele overgave op 2 september 1945 maakte officieel een einde aan zes jaar en één dag wereldoorlog.
De geallieerden in de Tweede Wereldoorlog omvatten uiteindelijk meer dan 30 landen, met de VS, Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie, China en Frankrijk als kernspelers.
Hoe lang duurde de bezetting per land?
De duur van de bezetting verschilde sterk per land en per regio. Dat is een van de redenen waarom “hoe lang duurde de Tweede Wereldoorlog” niet overal hetzelfde antwoord oplevert.
- Polen: Aangevallen op 1 september 1939, capituleerde op 6 oktober 1939. De bezetting duurde tot 1945, in totaal bijna zes jaar. Polen verloor naar schatting 6 miljoen inwoners, waarvan de helft Joodse Polen door de Holocaust.
- Nederland: Bezet van 15 mei 1940 tot 5 mei 1945, ruim vijf jaar. De Hongerwinter (1944-1945) trof het westen hard.
- België: Bezet van 28 mei 1940 tot 17 september 1944, iets meer dan vier jaar.
- Frankrijk: De onbezette zone (Vichy-Frankrijk) bestond formeel tot november 1942, waarna Duitsland het hele land bezette. Parijs werd bevrijd op 25 augustus 1944.
- Denemarken: Bezet van 9 april 1940 tot 5 mei 1945. Denemarken behield aanvankelijk een zekere autonomie.
- Noorwegen: Bezet van 9 april 1940 tot 8 mei 1945.
- Griekenland: Bezet van april 1941 tot oktober 1944.
- Italië: Capituleerde op 8 september 1943, maar het noorden bleef bezet tot mei 1945.
- Filipijnen: Bezet door Japan van mei 1942 tot juli 1945.
De omvang in cijfers: slachtoffers en verwoesting
Getallen geven een bepaalde, harde maat aan wat abstracte feiten anders niet kunnen overbrengen. De Tweede Wereldoorlog was qua slachtofferaantal de bloedigste oorlog in de menselijke geschiedenis. Schattingen lopen uiteen, maar historici rekenen met 50 tot 70 miljoen doden in totaal, waarvan twee derde burger. Ter vergelijking: de Eerste Wereldoorlog kostte naar schatting 20 miljoen mensen het leven.
De grootste verliezen vielen in de Sovjet-Unie en Polen. De Sovjet-Unie verloor naar schatting 27 miljoen mensen, zowel militairen als burgers, waaronder een groot deel door de hongersnood en de gewelddadige bezettingspolitiek. Polen verloor meer dan 6 miljoen inwoners, circa 17 procent van de totale bevolking. China raamt zijn verliezen op 10 tot 20 miljoen mensen.
De Holocaust vormt een specifieke categorie: de systematische moord op 6 miljoen Joodse mensen door het nazi-regime, gepleegd in getto’s, concentratiekampen en vernietigingskampen zoals Auschwitz-Birkenau, Sobibor en Treblinka. Naast de Joodse slachtoffers werden ook Roma, Sinti, mensen met een beperking, homoseksuelen en politieke gevangenen stelselmatig vervolgd en vermoord. In totaal spreken historici van ruim 11 miljoen slachtoffers van de naziterror.
Voor Nederland: van de circa 140.000 Joodse Nederlanders overleefden minder dan 35.000 de oorlog. Nederland had daarmee een van de hoogste percentages Joodse slachtoffers in West-Europa, mede door de rigoureuze registratie en deportatie door de bezetter in samenwerking met delen van het Nederlandse overheidsapparaat.
Naast de menselijke verliezen werd ook het materiële en culturele erfgoed op grote schaal vernietigd. Steden als Rotterdam (gebombardeerd in mei 1940), Dresden (februari 1945), Warschau (volledig neergebrand in 1944) en Hiroshima en Nagasaki lagen na de oorlog grotendeels in puin. De wederopbouw kostte decennia. De Marshallhulp na de oorlog was een directe reactie op de enorme materiële schade in Europa.
Waardoor eindigde de oorlog zo abrupt in 1945?
De Tweede Wereldoorlog eindigde niet met één beslissend moment, maar met een reeks kapitulaties en de onvermijdelijke ineenstorting van de as-mogendheden. Italië capituleerde al in september 1943, al bleef het noorden van Italië bezet tot mei 1945. De ineenstorting van het Derde Rijk begon serieus na D-Day in juni 1944, toen de geallieerden een tweede front openden in West-Europa terwijl de Sovjet-Unie vanuit het oosten optrok.
Hitler pleegde zelfmoord op 30 april 1945 in zijn bunker in Berlijn, terwijl de Sovjet-troepen de stad omcirkelden. Op 8 mei 1945 capituleerde Duitsland onvoorwaardelijk. Het eindsignaal in de Stille Oceaan vroeg iets langer: pas na de twee atoombommen gaf Japan op 15 augustus 1945 aan te capituleren, met de formele ondertekening op 2 september 1945.
Interessant vanuit historisch perspectief is de vraag waarom de oorlog zo lang duurde. Duitsland, Japan en Italië waren na 1943 militair duidelijk op de terugtocht, maar ze vochten door. Deels door ideologie en angst voor de gevolgen van een capitulatie, deels door de structuur van totalitaire regimes die geen ruimte boden voor een gecontroleerde overgave. Dat kostte extra miljoenen levens in de laatste twee jaar van de oorlog, juist toen de uitkomst al grotendeels vaststond.
Wie meer wil weten over de naoorlogse wereld, kan ook de doelstellingen van de Marshallhulp lezen, het grootschalige herstelplan waarmee de VS Europa na de verwoesting hielp opbouwen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel dagen duurde de Tweede Wereldoorlog precies?
Van 1 september 1939 tot 2 september 1945 telt de kalender precies 2192 dagen. Dat zijn 6 jaar en 1 dag. De Europese oorlog duurde van 1 september 1939 tot 8 mei 1945: 2076 dagen. De Stille Oceaan-oorlog (gerekend vanaf Pearl Harbor op 7 december 1941) duurde tot 2 september 1945: 1365 dagen.
Waarom tellen sommige historici de oorlog als begonnen in 1937?
Japan viel China in juli 1937 aan in de Tweede Chinees-Japanse Oorlog, die later opging in de Tweede Wereldoorlog. Vanuit Aziatisch perspectief begon de mondiale strijd dus al ruim twee jaar eerder dan de Europese. In de Chinese en Japanse geschiedschrijving wordt 1937 dan ook vaak als startjaar gehanteerd. Voor Europa geldt 1 september 1939 als internationaal aanvaarde begindatum.
Wanneer was Nederland precies bevrijd en hoe lang duurde de bezetting?
Nederland werd aangevallen op 10 mei 1940 en capituleerde op 15 mei 1940. De bevrijding vond stapsgewijs plaats: het zuiden in september-oktober 1944 (Operatie Market Garden en daarna), het noorden en westen op 5 mei 1945. De bezetting van het grootste deel van Nederland duurde daarmee precies 5 jaar en 356 dagen. De Hongerwinter van 1944-1945 viel in de laatste bezettingsmaanden en kostte meer dan 20.000 levens.
Hoeveel mensen stierven er in de Tweede Wereldoorlog?
Historici schatten het totale dodental op 50 tot 70 miljoen mensen. Dat is inclusief militaire en burgerslachtoffers. De Sovjet-Unie verloor circa 27 miljoen mensen, Polen naar schatting 6 miljoen. China raamt 10 tot 20 miljoen slachtoffers. Van de 6 miljoen Joodse slachtoffers van de Holocaust woonden 140.000 in Nederland, waarvan er minder dan 35.000 overleefden.
Wanneer eindigde de Tweede Wereldoorlog voor mensen in Azië?
Formeel eindigde de Stille Oceaan-oorlog op 2 september 1945 met de overgave van Japan. Voor veel bewoners van voormalige Japanse bezettingsgebieden (zoals de Filipijnen, Indonesië, Maleisië en Korea) begon daarna echter een periode van politieke onrust, onafhankelijkheidsoorlogen en wederopbouw. Voor Nederlanders in voormalig Nederlands-Indië betekende 1945 het begin van de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, die pas eindigde in 1949.
Is er een verband tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog?
Historici zien sterke verbanden. Het Verdrag van Versailles (1919), dat de Eerste Wereldoorlog beëindigde, legde zware herstelbetalingen op aan Duitsland en liet diepe rancune na. De economische crisis van de jaren dertig versterkte het extremisme. Hitler gebruikte de demobilisatie en vernedering na de Eerste Wereldoorlog actief in zijn propaganda. De geallieerden van de Eerste Wereldoorlog hadden niet voorzien hoe diep de wonden van Versailles zouden doorwerken in de politiek van de jaren dertig.
