De Tweede Wereldoorlog duurde ongeveer zes jaar. De oorlog begon op 1 september 1939, toen Duitsland Polen binnenviel, en eindigde officieel op 2 september 1945 met de capitulatie van Japan. In Europa lagen de wapens al eerder stil: Duitsland gaf zich op 8 mei 1945 onvoorwaardelijk over. Voor Nederland duurde de bezetting van 15 mei 1940 tot 5 mei 1945, dus net geen vijf jaar.
Welke einddatum je aanhoudt, hangt af van waar je kijkt. De oorlog in Europa en de oorlog in de Stille Oceaan liepen niet gelijk op. Hieronder zet je per fase op een rij wanneer wat gebeurde, hoe lang elk deel duurde en waarom er meerdere “officiële” einddatums in omloop zijn.
De totale duur in één oogopslag
Reken je vanaf de Duitse inval in Polen (1 september 1939) tot de Japanse capitulatie (2 september 1945), dan kom je uit op zes jaar en één dag. Dat is de duur die de meeste geschiedenisboeken aanhouden, omdat pas met de overgave van Japan álle strijd wereldwijd was beëindigd. Houd je de Europese oorlog aan, dan zit je op vijf jaar en ruim acht maanden, van 1 september 1939 tot 8 mei 1945.
Het is daarom handig om drie tijdvensters uit elkaar te halen. Het eerste is de oorlog in Europa. Het tweede is de oorlog in Azië en de Stille Oceaan, die voor Japan al in 1937 begon met de inval in China, maar internationaal vaak vanaf 1941 wordt geteld. Het derde is de bezetting van Nederland, die een eigen begin- en einddatum kent. Elk venster heeft zijn eigen lengte, en juist dat verschil zorgt voor verwarring over “hoe lang” de oorlog precies duurde.
Wat alle vensters delen, is dat het de dodelijkste oorlog uit de geschiedenis was. Schattingen van het aantal doden lopen uiteen van vijftig tot meer dan zeventig miljoen mensen, militairen en burgers samen. Die enorme schaal maakt dat de oorlog tot vandaag het ijkpunt blijft waaraan andere conflicten worden afgemeten.
Tijdlijn van begin tot einde
De volgende tabel zet de belangrijkste kantelpunten op een rij. Zo zie je in één overzicht hoe de oorlog zich over de jaren ontwikkelde en wanneer welke partij zich overgaf. De data zijn de algemeen aanvaarde momenten zoals die in de Nederlandse en internationale geschiedschrijving worden gebruikt.
| Datum | Gebeurtenis | Betekenis |
|---|---|---|
| 1 september 1939 | Duitse inval in Polen | Begin van de oorlog in Europa |
| 3 september 1939 | Verenigd Koninkrijk en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog | Het conflict wordt internationaal |
| 10 mei 1940 | Duitse aanval op Nederland, België en Frankrijk | Begin van de bezetting in West-Europa |
| 15 mei 1940 | Nederlandse capitulatie | Start van vijf jaar bezetting |
| 7 december 1941 | Japanse aanval op Pearl Harbor | De Verenigde Staten treden toe tot de oorlog |
| 6 juni 1944 | D-Day, landing in Normandië | Begin van de bevrijding van West-Europa |
| 5 mei 1945 | Duitse capitulatie in Nederland | Nederland is vrij |
| 8 mei 1945 | Onvoorwaardelijke Duitse overgave | Einde van de oorlog in Europa |
| 2 september 1945 | Japanse capitulatie aan boord van de USS Missouri | Officieel einde van de Tweede Wereldoorlog |
Wat opvalt in deze tijdlijn is hoe lang de oorlog op zijn hoogtepunt bleef. Tussen de inval in Polen en de eerste grote tegenslag voor Duitsland zat ruim twee jaar. Pas vanaf de zomer van 1944, met de landing in Normandië en de opmars vanuit het oosten, kantelde het tij echt in het voordeel van de geallieerden. De laatste fase ging daarna snel.
De oorlog in Europa: 1939 tot 1945
De Europese oorlog begon met de Duitse inval in Polen op 1 september 1939. Twee dagen later verklaarden het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk Duitsland de oorlog. In het voorjaar van 1940 volgde de aanval op West-Europa. Nederland viel binnen vijf dagen, Frankrijk gaf zich in juni 1940 over. Daarna volgde een lange periode waarin Duitsland grote delen van het continent bezet hield.
Het keerpunt kwam geleidelijk. De Duitse aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941 opende een tweede front in het oosten dat enorme verliezen kostte. De slag om Stalingrad, die eind 1942 begon en begin 1943 in een Duitse nederlaag eindigde, geldt als een van de belangrijkste kantelpunten. Vanaf dat moment trokken de Sovjettroepen langzaam westwaarts.
In het westen volgde op 6 juni 1944 de landing in Normandië, beter bekend als D-Day. Van daaruit bevrijdden de geallieerden in een kleine elf maanden West-Europa. Voor het zuiden van Nederland gebeurde dat al in het najaar van 1944, maar het noorden moest nog een zware hongerwinter doorstaan. De Europese oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland, ondertekend op 8 mei 1945. Wil je weten wie tegenover Duitsland stond, lees dan over welke landen de geallieerden waren in de Tweede Wereldoorlog.
De oorlog in Azië en de Stille Oceaan
De oorlog in Azië kent een eigen tijdlijn die niet samenvalt met die in Europa. Voor Japan begon de strijd al in 1937 met de inval in China. Internationaal wordt de oorlog in de Stille Oceaan echter meestal geteld vanaf de Japanse aanval op de Amerikaanse vlootbasis Pearl Harbor op 7 december 1941. Vanaf dat moment vochten de Verenigde Staten mee op grote schaal.
De jaren daarna bestonden uit een reeks zware zeeslagen en eilandgevechten in de Stille Oceaan. Japan veroverde grote gebieden, waaronder Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. Voor veel Nederlanders en Indische Nederlanders duurde de oorlog daardoor langer en anders dan in bezet Nederland zelf. De gevechten verschoven stap voor stap richting de Japanse hoofdeilanden.
Het einde kwam in augustus 1945. Na de atoombommen op Hiroshima (6 augustus) en Nagasaki (9 augustus) en de oorlogsverklaring van de Sovjet-Unie aan Japan besloot keizer Hirohito op 15 augustus 1945 tot overgave. De formele capitulatie werd ondertekend op 2 september 1945, aan boord van het Amerikaanse oorlogsschip USS Missouri. Die datum geldt als het officiële wereldwijde einde van de Tweede Wereldoorlog. Voor de wederopbouw daarna speelde de Amerikaanse steun een grote rol, zoals je leest bij het doel van de Marshallhulp na de oorlog.
De bezetting van Nederland: bijna vijf jaar
Voor Nederland heeft de vraag “hoe lang duurde de oorlog” een duidelijk antwoord: bijna vijf jaar. De bezetting begon met de Duitse aanval op 10 mei 1940 en de capitulatie van het Nederlandse leger op 15 mei 1940, na het bombardement op Rotterdam. Ze eindigde op 5 mei 1945, toen de Duitse troepen in Nederland zich overgaven.
De bezetting was niet overal even lang. Het zuiden van het land werd al in het najaar van 1944 bevrijd, na operaties als Market Garden rond Arnhem en Nijmegen. Het westen en noorden moesten nog maanden wachten en kregen te maken met de hongerwinter van 1944-1945, waarin duizenden mensen omkwamen door honger en kou. Pas op 5 mei 1945 was heel Nederland vrij, al duurde het tot 8 mei voordat de algehele Duitse overgave officieel was.
De impact op de Nederlandse bevolking was enorm. Joden, Roma en Sinti werden vervolgd en gedeporteerd, het verzet groeide en de dagelijkse vrijheid verdween. Het verhaal van het onderduiken en de Jodenvervolging wordt voor veel mensen tastbaar door het verhaal van Anne Frank, dat tot vandaag wereldwijd wordt gelezen.
Waarom er meerdere einddatums bestaan
De Tweede Wereldoorlog kent geen enkel, eenduidig eindmoment. Dat komt doordat de strijd op verschillende plekken op verschillende momenten stopte. Hieronder zie je de belangrijkste einddatums naast elkaar, zodat duidelijk wordt welke datum bij welk gebied hoort.
| Gebied | Einddatum | Wat er gebeurde |
|---|---|---|
| Nederland | 5 mei 1945 | Duitse troepen in Nederland geven zich over |
| Europa (algemeen) | 8 mei 1945 | Onvoorwaardelijke Duitse capitulatie |
| Nederlands-Indië | 15 augustus 1945 | Japan kondigt overgave aan |
| Wereldwijd (formeel) | 2 september 1945 | Japanse capitulatie op de USS Missouri |
Deze verschillen verklaren waarom de ene bron zegt dat de oorlog vijf jaar duurde en de andere zes jaar. In Nederland staat 5 mei centraal als Bevrijdingsdag, terwijl de oorlog in Azië toen nog vier maanden doorging. Wie naar het hele wereldwijde conflict kijkt, houdt 2 september 1945 aan als sluitsteen.
Een paar punten om uit elkaar te houden bij deze datums:
- Het begin in Europa (1 september 1939) verschilt van het begin in Azië (vaak 1937 of 1941).
- De Duitse overgave werd op meerdere plekken op iets verschillende momenten getekend.
- De Japanse aankondiging (15 augustus) en de formele ondertekening (2 september) liggen ruim twee weken uit elkaar.
- Voor individuele landen telt vaak de eigen bevrijdingsdatum zwaarder dan de wereldwijde einddatum.
De Tweede Wereldoorlog vergeleken met de Eerste
Om de duur van de Tweede Wereldoorlog beter te plaatsen, helpt een vergelijking met de Eerste Wereldoorlog. Die oorlog liep van 1914 tot 1918 en duurde dus iets meer dan vier jaar. De Tweede Wereldoorlog duurde langer, was over een veel groter geografisch gebied verspreid en eiste aanzienlijk meer slachtoffers, deels doordat er veel meer burgers bij betrokken raakten.
Er zijn ook overeenkomsten in opbouw. Beide oorlogen kenden een blok van geallieerden tegenover een blok van centrale of as-mogendheden. Beide eindigden met de nederlaag van Duitsland en zijn bondgenoten. Een belangrijk verschil is dat de Eerste Wereldoorlog vooral in Europa werd uitgevochten, terwijl de Tweede zich uitstrekte over Europa, Noord-Afrika, Azië en de Stille Oceaan. Wil je weten welke landen in dat eerste conflict samen optrokken, kijk dan bij de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog.
De gevolgen van beide oorlogen werkten lang door. Na de Eerste Wereldoorlog ontstond een wankel vredessysteem dat mede de voedingsbodem vormde voor de Tweede. Na de Tweede Wereldoorlog volgde een nieuwe wereldorde met de Verenigde Naties, de wederopbouw en uiteindelijk de Koude Oorlog. De duur van een oorlog zegt dus maar een deel: de naweeën strekten zich over decennia uit.
Veelgestelde vragen
Hoeveel jaar duurde de Tweede Wereldoorlog precies?
Reken je vanaf de Duitse inval in Polen op 1 september 1939 tot de Japanse capitulatie op 2 september 1945, dan duurde de oorlog zes jaar en één dag. Hou je de Europese oorlog aan, die op 8 mei 1945 eindigde, dan kom je uit op vijf jaar en ruim acht maanden.
Wanneer eindigde de Tweede Wereldoorlog in Nederland?
In Nederland eindigde de oorlog op 5 mei 1945, toen de Duitse troepen zich overgaven. Daarom is 5 mei in Nederland Bevrijdingsdag. De algehele Duitse capitulatie volgde een paar dagen later, op 8 mei 1945. De bezetting had toen bijna vijf jaar geduurd.
Waarom verschilt de einddatum in Europa en Azië?
De oorlog stopte niet overal tegelijk. In Europa gaf Duitsland zich op 8 mei 1945 over, maar in Azië en de Stille Oceaan vocht Japan nog door. Pas na de atoombommen en de Sovjet-oorlogsverklaring gaf Japan zich over, formeel op 2 september 1945. Daardoor bestaan er meerdere einddatums naast elkaar.
Wanneer begon de Tweede Wereldoorlog echt?
In Europa begon de oorlog op 1 september 1939 met de Duitse inval in Polen. Voor Japan en China lag het begin al eerder, namelijk in 1937. Welke startdatum je aanhoudt, hangt dus af van welk strijdtoneel je bekijkt. De meest gebruikte datum blijft 1 september 1939.
Wat was het keerpunt in de oorlog?
Er was niet één keerpunt, maar meerdere. In het oosten gold de Duitse nederlaag bij Stalingrad, begin 1943, als beslissend. In het westen was de landing in Normandië op 6 juni 1944 cruciaal. In de Stille Oceaan vormden de grote zeeslagen tegen Japan het kantelpunt. Samen zorgden ze ervoor dat de geallieerden de overhand kregen.
Hoeveel mensen kwamen om tijdens de Tweede Wereldoorlog?
Schattingen lopen uiteen van ongeveer vijftig tot meer dan zeventig miljoen doden, militairen en burgers samen. Het exacte aantal is onmogelijk vast te stellen door de schaal van het conflict en de vele landen die erbij betrokken waren. Daarmee is het de dodelijkste oorlog uit de geschreven geschiedenis.
