Japan raakte bij de Tweede Wereldoorlog betrokken door een combinatie van imperialistische ambities, economische nood en escalerende spanningen met de Verenigde Staten. De aanval op Pearl Harbor op 7 december 1941 was het officiële breekpunt: in minder dan twee uur verwoestte de Japanse marine het grootste deel van de Amerikaanse Pacifische vloot. De VS verklaarden Japan de volgende dag de oorlog, en via het Drievoudig Pact volgden Duitsland en Italië. Zo werd een regionaal Aziatisch conflict ineens een wereldoorlog.
Japan als rijzende macht: de achtergrond vóór 1941
Om te begrijpen hoe Japan in de oorlog belandde, moet je terug naar het einde van de negentiende eeuw. Na eeuwen van isolatie opende Japan zijn grenzen in 1853 onder druk van Amerikaanse marineschepen. Wat volgde was een snelle modernisering: de Meiji-restauratie van 1868 veranderde Japan in enkele decennia van een feodaal land in een industriële mogendheid.
Japan keek daarbij goed naar de westerse koloniale mogendheden. Groot-Brittannië, Frankrijk, Nederland en de VS hadden koloniën vol grondstoffen in Azië en de Stille Oceaan. Japan wilde hetzelfde: een eigen imperiale zone om zijn industrie van ijzererts, olie en rubber te voorzien. Die ambitie leidde in 1894-1895 al tot de Chinees-Japanse Oorlog, waarbij Taiwan werd veroverd. In 1904-1905 versloeg Japan ook Rusland, wat een schok door de wereld stuurde: voor het eerst in de moderne tijd versloeg een Aziatische natie een grote Europese mogendheid.
Na de Eerste Wereldoorlog verwachtte Japan meer invloed te krijgen als victorieuze geallieerde. Op de Vredesconferentie van Parijs (1919) werden de Japanse eisen voor territoriale uitbreiding grotendeels afgewezen. Dit voedde diepe vernedering en een sterk nationalisme. Het leger groeide in politieke macht, en de roep om een “Groot-Aziatische Welvaartsshere” onder Japanse leiding werd luider. Radicaal-rechtse groeperingen, geïnspireerd door het Europese fascisme, kregen steeds meer aanhang. De burgerpolitici verloren gezag, en het militaire apparaat begon steeds meer op eigen houtje te handelen.
Japan is bovendien een eilandenrijk dat vrijwel geen eigen grondstoffen heeft. Olie, ijzererts, rubber en kolen moesten volledig van buiten komen. Die structurele kwetsbaarheid lag ten grondslag aan elke expansiegedachte: wie grondstoffen wil, heeft gebieden nodig. Dat inzicht dreef elke beslissing die uiteindelijk naar Pearl Harbor leidde.
Mantsjoerije 1931: de eerste grote stap naar oorlog
De eerste grote stap richting de Tweede Wereldoorlog was de inval in Mantsjoerije op 18 september 1931. Officieren van het Japanse Kwantung-leger organiseerden zelf een aanslag op een stuk van de Zuid-Mantsjoerije-spoorlijn bij Moekden en schreven de schuld toe aan China. Dat gebruikten ze als voorwendsel voor een volledige invasie. De Japanse regering in Tokio wist van tevoren niets af; het leger handelde op eigen initiatief. Binnen maanden controleerde Japan de hele regio, die werd omgedoopt tot Mantsjoekwo, een marionettenstaatje onder de laatste Chinese keizer Puyi.
Mantsjoerije was voor Japan strategisch goud waard: grote voorraden steenkool en ijzererts, vruchtbare grond en een buffer tegen de Sovjet-Unie. De Volkenbond veroordeelde de actie in het Lytton-rapport van 1932, maar ondernam niets. Japan verliet gewoon de Volkenbond in 1933. Die internationale passiviteit had verstrekkende gevolgen: het Japanse leger leerde dat agressie nauwelijks consequenties had, en dat precedent haalde het keer op keer aan.
“De bezetting van Mantsjoerije in 1931 liet zien dat een permanente lid van de Volkenbond openlijk een buurland kon aanvallen en er vrijwel ongestraft mee wegkwam. Dat schiep een gevaarlijk precedent: het ondermijnde de hele internationale orde en maakte latere agressie een stuk makkelijker te rechtvaardigen, zowel in Azië als in Europa.”
Analyse op basis van contemporaine Volkenbondsdocumenten en historisch onderzoek naar het Japanse imperialisme
In 1937 escaleerde de situatie verder. Op 7 juli 1937 kwamen Japanse en Chinese troepen slaags bij de Marco Polo-brug bij Peking. Wat begon als een grensincident, groeide snel uit tot totale oorlog. Japan veroverde Shanghai na drie maanden strijd en rukte op naar de hoofdstad Nanking. In december 1937 vond het Bloedbad van Nanking plaats: Japanse troepen doodden in zes weken tienduizenden tot meer dan honderdduizenden Chinese burgers en krijgsgevangenen. De schattingen lopen sterk uiteen, maar de omvang van de slachting staat buiten kijf. Internationaal groeide de afschuw, maar ook nu greep het Westen niet in.
Het Drievoudig Pact en de as-mogendheden (september 1940)
Terwijl Japan vastliep in China, veranderde Europa dramatisch. Duitsland versloeg Frankrijk in zes weken in de zomer van 1940. De Nederlandse, Franse en Belgische koloniën in Azië stonden plotseling zonder bescherming: hun moederlanden waren bezet. Japan zag zijn kans.
Op 27 september 1940 sloten Japan, Duitsland en Italië in Berlijn het Drievoudig Pact, ook wel het Tripartitepact of Driemogendhedenpact genoemd. De drie landen erkenden elkaars invloedssferen: Europa voor Duitsland en Italië, Azië en de Stille Oceaan voor Japan. Ze beloofden elkaar militaire steun als een van hen door een buiten de oorlog staand land werd aangevallen. Dat was een duidelijke waarschuwing gericht aan de VS.
In april 1941 sloot Japan ook een neutraliteitsverdrag met de Sovjet-Unie. Dat was strategisch slim: Japan wilde niet aan twee fronten tegelijk hoeven te vechten als het naar het zuiden zou uitbreiden. Toen Duitsland de Sovjet-Unie in juni 1941 aanviel met Operatie Barbarossa, bleef Japan aan de zijlijn. Het keek naar het zuiden, niet naar het noorden.
De stap naar Frans-Indochina volgde al eerder: Japanse troepen trokken in september 1940 het noordelijke deel binnen en in juli 1941 ook het zuidelijke deel. Daarmee lag Japan op nog geen duizend kilometer afstand van de olievelden in Nederlands-Indië. Dat was voor de VS de druppel.
Lees ook meer over wie Anne Frank was en waarom ze zo belangrijk is, een persoonlijk venster op wat er in exact dezelfde periode aan de andere kant van de wereld speelde.
Het olie-embargo: de directe aanleiding voor Pearl Harbor
President Roosevelt bevroor in juli 1941 alle Japanse tegoeden in de VS en sloot zich aan bij een handelsakkoord dat de olie-export naar Japan volledig verbood. Groot-Brittannië en Nederland volgden. Japan importeerde destijds meer dan tachtig procent van zijn olie uit de VS. Dat embargo was daarmee een existentiële klap: zonder olie stond de Japanse vloot binnen anderhalf jaar stil, bleven vliegtuigen aan de grond en liep de hele oorlogsmachine in China vast.
Japan stond nu voor een keuze met drie opties. Terugtrekken uit China was voor de militaire leiders politiek ondenkbaar, het leger had zijn prestige en gezag volledig verbonden aan de oorlog op het vasteland. Blijven onderhandelen met Washington strandde op de Amerikaanse eis dat Japan zich volledig uit China terugtrok, iets wat Tokio categorisch weigerde. Dat liet één optie over: de olievelden in Zuidoost-Azië met geweld veroveren en tegelijkertijd de Amerikaanse Pacifische vloot uitschakelen zodat die niet kon ingrijpen.
Hieronder een overzicht van de sleutelmomenten die leidden tot Japans betrokkenheid bij de Tweede Wereldoorlog:
| Datum | Gebeurtenis | Betekenis voor Japan |
|---|---|---|
| September 1931 | Bezetting Mantsjoerije | Eerste grote imperialistische stap op het Aziatische vasteland |
| Juli 1937 | Start Tweede Chinees-Japanse Oorlog | Japan raakt vast in een slepende uitputtingsoorlog |
| September 1940 | Tripartitepact met Duitsland en Italië | Officiële as-alliantie: wederzijdse militaire steunbelofte |
| April 1941 | Neutraliteitsverdrag met Sovjet-Unie | Noordflank beveiligd voor geplande zuidwaartse expansie |
| Juli 1941 | Bezetting zuidelijk Frans-Indochina | VS legt olie-embargo op als reactie |
| Augustus 1941 | Volledig Amerikaans olie-embargo van kracht | Japan verliest meer dan 80 procent van zijn olie-import |
| 7 december 1941 | Aanval op Pearl Harbor | VS verliest groot deel van zijn Pacifische vloot |
| 8 december 1941 | VS verklaart oorlog aan Japan | Stille Oceaanoorlog officieel onderdeel van de wereldoorlog |
Pearl Harbor: de aanval op 7 december 1941
In de vroege ochtend van 7 december 1941 vertrokken vanuit zes Japanse vliegdekschepen 353 vliegtuigen richting Pearl Harbor. De aanval verliep in twee golven en begon om 7.48 uur lokale tijd. Acht slagschepen werden getroffen. Vier zonken, waaronder de USS Arizona, die explodeerde na een treffer op het munitiemagazijn en naar de zeebodem verdween met meer dan duizend bemanningsleden aan boord. In totaal kwamen 2.403 Amerikanen om het leven en raakten 1.178 mensen gewond. Bijna 200 vliegtuigen werden op de grond vernietigd.
Japan behaalde een tactische overwinning, maar strategisch had het plan zwakke plekken. De drie Amerikaanse vliegdekschepen waren op die zondagochtend niet aanwezig in de haven: zij waren op zee. Die schepen zouden de kern vormen van de latere Amerikaanse tegenaanval. Bovendien werden de droogdokken en reparatiefaciliteiten nauwelijks geraakt, zodat beschadigde schepen snel hersteld konden worden. Admiraal Isoroku Yamamoto, de bedenker van het plan, zou later zeggen dat hij vreesde een slapende reus te hebben gewekt. Hij had gelijk.
President Roosevelt sprak de volgende dag het Congres toe en noemde 7 december “een datum die in schande voortleeft”. Het Congres verklaarde Japan de oorlog met slechts één tegenstem. Op 11 december volgden Duitsland en Italië trouw aan het Tripartitepact: zij verklaarden de VS de oorlog. Zo werd de Stille Oceaanoorlog in één beweging onderdeel van de bredere wereldoorlog.
Meer over de brede coalitie die zich daarna vormde lees je bij welke landen de geallieerden waren in de Tweede Wereldoorlog.
Japan’s drie strategische keuzes in 1941
Historici onderscheiden meerdere paden die Japan in 1941 had kunnen kiezen. De uiteindelijke keuze voor een aanval op Pearl Harbor was het resultaat van het afwijzen van alle alternatieven:
- Terugtrekking uit China: Japan verlaat China en Indochina, de VS heft het embargo op. Afgewezen omdat het leger zijn prestige volledig had verbonden aan de oorlog in China. Capitulatie was politiek ondenkbaar.
- Noordwaartse expansie: Aanvallen op de Sovjet-Unie en zijn Siberische olievelden. Afgewezen na de zware Japanse nederlaag bij Chalchin-Gol (1939), waar de Russen het Japanse leger vernietigend versloegen.
- Diplomatie voortzetten: Blijven onderhandelen met Washington. Strandde op de Amerikaanse eis dat Japan zich volledig terugtrok uit China, wat Tokio weigerde.
- Aanval alleen op Europese koloniën: Nederlands-Indië en Malaya veroveren zonder de VS aan te vallen. Afgewezen omdat de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor dan ongehinderd kon reageren.
- Afwachten op Duits succes: Wachten tot Groot-Brittannië verslagen was. Onmogelijk: het olie-embargo gaf Japan hooguit achttien maanden voorraden. Wachten betekende automatisch capituleren.
- Zuidwaartse expansie met aanval op Pearl Harbor: De olievelden in Zuidoost-Azië veroveren en tegelijk de Amerikaanse vloot uitschakelen. Dit pad werd gekozen.
De Stille Oceaanoorlog: opmars en ommekeer
Tegelijk met de aanval op Pearl Harbor lanceerde Japan aanvallen op Brits-Malakka, de Filipijnen, Guam, Wake Island en Hongkong. In de eerste zes maanden boekte Japan spectaculaire successen: Singapore viel in februari 1942, waarbij 80.000 Britse en geallieerde soldaten zich overgaven, een van de grootste militaire capitulaties in de Britse geschiedenis. Nederlands-Indië, met zijn cruciale olievelden op Borneo en Sumatra, capituleerde in maart 1942. Birma volgde en Japan stond aan de grens van India.
De ommekeer kwam bij de Slag om Midway in juni 1942. Admiraal Yamamoto probeerde de overgebleven Amerikaanse vliegdekschepen te vernietigen. De Amerikanen hadden echter de Japanse marinecodes gekraakt en kenden het plan van tevoren. In vier dagen zonken vier Japanse vliegdekschepen en verloor Japan honderden ervaren piloten, een verlies dat nooit volledig werd hersteld. Daarna verschoof het initiatief langzaam maar onomkeerbaar naar de VS.
De slopende Slag om Guadalcanal (augustus 1942 tot februari 1943) was de eerste succesvolle Amerikaanse tegenaanval op land. Daarna volgde een strategie van eilandhopping: de VS heroverde eiland na eiland, steeds dichter bij Japan. In 1944 verloor Japan de Marianen, waaronder Saipan en Guam, waardoor het Japanse thuisland voor het eerst binnen bereik van Amerikaanse bommenwerpers lag. De conventionele bombardementen op Japanse steden die volgden, eisten meer slachtoffers dan beide atoombommen samen.
Op 6 augustus 1945 viel de eerste atoombom op Hiroshima. Op 9 augustus volgde Nagasaki en verklaarde de Sovjet-Unie ook nog Japan de oorlog door Mantsjoerije binnen te vallen. Op 15 augustus 1945 kondigde keizer Hirohito in een radiorede de capitulatie aan. De formele overgave werd getekend op 2 september 1945 aan boord van de USS Missouri in de baai van Tokio. De Tweede Wereldoorlog was voorbij.
De nasleep van de oorlog heeft Europa en Azië ingrijpend gevormd. Meer over de wederopbouw in Europa lees je bij wat het doel was van de Marshallhulp na de oorlog. Meer context over allianties en hun werking biedt het artikel over welke landen de geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog.
De gevolgen van Japan’s rol in de Tweede Wereldoorlog
De menselijke en materiele kosten voor Japan waren enorm. Historici schatten het totale aantal Japanse militaire doden op 2,5 tot 3,1 miljoen. Het burgerverlies liep op tot 500.000 tot 800.000, inclusief de directe slachtoffers van de atoombommen: circa 70.000 tot 80.000 in Hiroshima en circa 40.000 in Nagasaki, met tienduizenden latere sterfgevallen door straling. Steden als Tokio, Osaka en Kobe lagen grotendeels in puin door conventionele bombardementen.
Na de capitulatie werd Japan bezet door de VS, onder leiding van generaal Douglas MacArthur, tot 1952. Die bezettingsperiode bracht radicale hervormingen: een nieuwe grondwet uit 1947 schafte het goddelijke karakter van de keizer af, gaf vrouwen stemrecht en bevatte Artikel 9, waarbij Japan afzag van oorlog als staatsinstrument. Die vredesgrondwet geldt tot op de dag van vandaag, al staat ze al decennialang onder politieke druk van nationalistische partijen die Japan’s defensiecapaciteit willen uitbreiden.
Economisch herstelde Japan verrassend snel. De Koreaanse Oorlog (1950-1953) gaf een enorme impuls aan de Japanse industrie, die orders voor militaire voorraden ontving. In de jaren zestig en zeventig groeide Japan uit tot de op een na grootste economie ter wereld. In de landen die Japan bezette, bleef het oorlogsverleden een open wond. Schattingen over het totale aantal Chinese doden door de Japanse invasie variëren van 8 tot 20 miljoen. De kwestie van de “troostvrouwen” (vrouwen die door het Japanse leger werden gedwongen tot seksuele slavernij) en de erkenning van de Nanking-slachting blijven tot op heden bronnen van diplomatieke spanning tussen Japan, China en Zuid-Korea.
Meer over een tijdgenoot die het koloniale systeem in hetzelfde Aziatische continent op een totaal andere manier bestreed, lees je bij wie Mahatma Gandhi was en wat hij deed.
Veelgestelde vragen
Waarom viel Japan Pearl Harbor aan en niet alleen Europese koloniën?
Japan wilde de olievelden van Nederlands-Indië en Brits-Malakka veroveren, maar de Amerikaanse Pacifische vloot lag op Hawaii en kon elk Japans offensief doorkruisen. Door Pearl Harbor eerst aan te vallen hoopte Japan de VS tijdelijk buiten spel te zetten. Een aanval op alleen Europese bezittingen zou de VS via hun eigen kolonie, de Filipijnen, alsnog in het conflict hebben getrokken, maar dan op het moment en de plaats die Amerika zelf koos.
Was Japan al eerder in oorlog dan in 1941?
Ja. Japan voerde al oorlog in China sinds 1937 en had Mantsjoerije in 1931 bezet. In 1939 was er ook een groot grensconflict met de Sovjet-Unie bij Chalchin-Gol in Mongolië, waarbij Japan een zware militaire nederlaag leed. De officiële datum van Japan’s intrede in de Tweede Wereldoorlog geldt als 7 december 1941, omdat dat het moment was waarop het conflict werd opgenomen in de mondiale oorlog door de betrokkenheid van de VS.
Wist de Amerikaanse regering van tevoren dat Japan zou aanvallen?
De VS wisten dat een Japanse aanval aanstaande was, maar niet dat Pearl Harbor het doelwit zou zijn. Inlichtingendiensten hadden de Japanse diplomatieke codes gedeeltelijk gekraakt en wisten dat Japan binnenkort zou toeslaan. Men verwachtte echter aanvallen op de Filipijnen of Malaya. Waarschuwingssignalen bereikten Washington wel, maar werden niet tijdig doorgestuurd naar de commandanten op Hawaii. Dit leidde na de oorlog tot meerdere officiële onderzoekscommissies.
Wat was het Tripartitepact en wat betekende het voor de oorlog?
Het Tripartitepact, ook wel het Drievoudig Pact of Driemogendhedenpact, was het verdrag dat Japan, Duitsland en Italië op 27 september 1940 sloten in Berlijn. Het erkende elkaars invloedssferen en beloofde wederzijdse militaire steun als een van de drie door een tot dan toe buiten het conflict staand land werd aangevallen. Na Pearl Harbor verklaarden Duitsland en Italië trouw aan dit pact de VS de oorlog, waardoor de Stille Oceaanoorlog en de Europese oorlog formeel fuseerden tot een echte wereldoorlog.
Waarom capituleerde Japan pas in augustus 1945 en niet eerder?
Het Japanse militaire systeem en de cultuur van die tijd maakten capitulatie bijna ondenkbaar. Opgeven gold als de diepste schande, en de bushido-ethiek leefde voort in het militaire denken. Een deel van het leger hoopte dat een Amerikaanse invasie van het Japanse thuisland zulke enorme verliezen zou opleveren dat een onderhandelde vrede alsnog mogelijk was. De atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, gecombineerd met de Sovjet-invasie van Mantsjoerije op 9 augustus 1945, overtuigden uiteindelijk ook de hardliners dat verdere strijd zinloos was. Keizer Hirohito sprak de natie voor het eerst persoonlijk toe via radio.
Hoe kijkt Japan nu terug op zijn rol in de Tweede Wereldoorlog?
Dit blijft een gevoelig onderwerp. Officieel heeft Japan meerdere malen excuses aangeboden, onder meer via de Murayama-verklaring van 1995, die door latere premiers formeel is bevestigd. Toch blijft er internationaal kritiek, met name vanuit China en Zuid-Korea, over hoe de oorlog in Japanse schoolboeken wordt behandeld en over bezoeken van Japanse politici aan het Yasukuni-schrijn, waar ook veroordeelde oorlogsmisdadigers worden herdacht. Binnen Japan zelf bestaan sterk uiteenlopende opvattingen over het oorlogsverleden, van erkenning van wandaden tot nationalistische geschiedschrijving die het Japanse optreden als bevrijding van Aziatische volken van Europees kolonialisme beschouwt.
