Op 4 november 1922 stootte een waterdrager in dienst van archeoloog Howard Carter op een traptreden in het zand van de Vallei der Koningen. Die eerste stap bleek het begin van de belangrijkste archeologische vondst van de twintigste eeuw: het bijna volledig intact gebleven graf van de jonge farao Toetanchamon. Geen ander koningsgraf in Egypte was zo goed bewaard. Meer dan 5.000 voorwerpen kwamen tevoorschijn, waaronder het beroemde goudmasker van 10,32 kilogram puur goud.
Het verhaal van de ontdekking zit vol mythe en misverstand. De vloek van de farao, de wijze waarop Carter het graf vond, wie er precies bij aanwezig was en wat er met de inhoud gebeurde: over al deze punten slingerden zich hardnekkige verhalen die weinig met de werkelijkheid te maken hadden. Hieronder lees je wat er werkelijk gebeurde, en welke misverstanden de revue passeren.
Howard Carter: wie was de man achter de vondst?
Howard Carter werd in 1874 geboren in Engeland. Hij groeide op in Norfolk en leerde al vroeg tekenen van zijn vader, een dierenschilder. Op zijn zeventiende reisde hij voor het eerst naar Egypte om opgravingen te documenteren voor het Egypt Exploration Fund. Zonder universitaire graad werkte hij zich op door hard werken en scherpe observatie. In 1899 werd hij benoemd tot hoofdinspecteur van oudheden voor Opper-Egypte, een uitzonderlijke positie voor iemand zonder academische titel.
Carter raakte ervan overtuigd dat de Vallei der Koningen nog een onontdekt koningsgraf verborg. Alle andere archeologen geloofden dat de vallei volledig was opgegraven. Zij baseerden zich op eerder systematisch onderzoek door Amerikaanse en Europese teams. Carter dacht dat ze het mis hadden. Hij koppelde zijn theorie aan historische bronnen en kleine aanwijzingen: scherven met de naam Toetanchamon, afdrukken van zegelstempels, een cache met materiaal dat bij grafvoorbereiding hoorde.
Financiering was het probleem. Carter had geld nodig voor meerdere opgravingsseizoenen. Hij vond een sponsor in George Herbert, de vijfde graaf van Carnarvon. Carnarvon was een rijke Britse aristocraat die Egypte als hobby had ontdekt na een auto-ongeluk dat zijn gezondheid had beschadigd. Egypte’s droge klimaat deed hem goed. De twee werkten vanaf 1907 samen. Carnarvon betaalde de rekeningen; Carter leidde het werk op de grond.
Zes jaar zoeken: mythe versus werkelijkheid
Een veelgehoord misverstand is dat Carter de vondst deed na slechts een paar maanden graven. In werkelijkheid zocht hij zes opgravingsseizoenen lang in de vallei voordat hij succes had. Carnarvon raakte ongeduldig en kostenbesparend. In de zomer van 1922 deelde hij Carter mee dat hij de financiering wilde stopzetten. Carter overtuigde hem om nog één laatste seizoen te proberen, in de herfst van 1922. Carnarvon stemde toe, maar maakte duidelijk dat het echt het laatste seizoen was.
Op 1 november 1922 begon Carter met het vrijleggen van een rij oude stenen hutten die al jaren onopgemerkt lagen bij de ingang van het bekende graf van Ramses VI. Op 4 november stiet een van zijn arbeiders op een stenen traprede. Carter liet onmiddellijk verder graven. Al snel kwamen zestien treden bloot te liggen, die leidden naar een verzegelde deur. Op de zegelafdrukken stond een jackal boven negen gevangenen: het teken van de koninklijke necropolis. Carter stopte het graven en stuurde een telegram naar Carnarvon in Engeland: “Eindelijk prachtige ontdekking in Vallei. Een magistrale tombe met zegels intact. Gefeliciteerd.”
Carnarvon reisde met zijn dochter Lady Evelyn Herbert naar Egypte. Op 26 november 1922 maakte Carter een klein gat in de tweede, nog verzegelde deur. Hij stak een kaars naar binnen en keek. Carnarvon vroeg: “Kun je iets zien?” Carters antwoord werd legendarisch: “Ja, wonderlijke dingen.”
| Datum | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1 november 1922 | Carter begint met opruimen van stenen hutten nabij Ramses VI-graf |
| 4 november 1922 | Arbeider vindt eerste traprede; zestien treden worden vrijgelegd |
| 26 november 1922 | Carter maakt eerste gat in tweede deur en ziet de inhoud van de antechambre |
| 16 februari 1923 | Officiële opening van de grafkamer met het sarcofaagdeksel; publiek en pers aanwezig |
| 5 april 1923 | Lord Carnarvon overlijdt aan bloedvergiftiging na infectie van een insectenbeet |
| 28 oktober 1925 | De mummie van Toetanchamon wordt voor het eerst volledig onderzocht |
| 2 november 1929 | De binnenste gouden sarcofaag wordt definitief gefotografeerd en geregistreerd |
| 1939 | Howard Carter overlijdt op 64-jarige leeftijd, zeventien jaar na de vondst |
Wat zat er werkelijk in het graf?
Het graf zelf was, vergeleken met de graven van andere farao’s, relatief klein. Toetanchamon stierf jong: hij was waarschijnlijk negentien jaar oud. Zijn graf bevatte vier kamers: de antechambre, de grafkamer, de schatkamer en een kleine bijkamer. Alle vier zaten overvol met voorwerpen die de farao in het hiernamaals nodig zou hebben.
De antechambre alleen al bevatte vergulde bedden, strijdwagens, kisten met kleding en sieraden, houten beelden en talloze rituele voorwerpen. De chaos trof Carter sterk: het zag eruit alsof iemand haastig spullen bij elkaar had geraapt. Dat klopte ook. Toetanchamon stierf onverwacht. Zijn graf was vermoedelijk niet voor hem bestemd en snel omgebouwd.
In de grafkamer stond een reusachtige vergulde schrijn, eigenlijk vier geneste schrijnen die de sarcofaag omhulden. Daarbinnen lagen drie geneste doodskisten. De buitenste twee waren verguld hout; de binnenste was gemaakt van massief goud en woog 110 kilogram. Daarin lag de mummie met het beroemde goudmasker over het hoofd.
Het goudmasker is gemaakt van 10,32 kilogram puur goud, ingelegd met lapis lazuli, carneool, kwarts, obsidiaan en turkoois. Het stelt de farao voor met de nemes-hoofddoek, de cobra en de gier op het voorhoofd als symbolen van de twee rijken van Egypte. Het masker staat nu in het Egyptisch Museum in Caïro en wordt als een van de meest iconische kunstvoorwerpen ter wereld beschouwd.
In totaal registreerde Carter meer dan 5.000 objecten. Het inventariseren duurde tien jaar, van 1922 tot 1932. Lees voor meer achtergrond ook wat hiërogliefen zijn en waarom ze zo belangrijk zijn voor het begrijpen van de inscripties die Carter en zijn team moesten ontcijferen.
Mythe 1: de vloek van de farao is echt
Dit is waarschijnlijk het grootste misverstand rond Toetanchamon. Het verhaal luidt dat iedereen die het graf betrad spoedig zou sterven door een faraonische vloek. De populairste versie van de inscriptie op de tombe luidt: “De dood komt op snelle vleugels voor hem die de rust van de farao verstoort.” Er is één probleem: deze inscriptie bestaat niet. Ze is nooit gevonden in het graf van Toetanchamon. Geen enkel gezaghebbend onderzoek heeft een dergelijke tekst ooit bevestigd.
De mythe ontstond door de plotselinge dood van Lord Carnarvon op 5 april 1923, vijf maanden na de opening van het graf. Hij stierf aan bloedvergiftiging nadat een infectie van een insectenbeet, die hij bij het scheren had opengesneden, fataal werd. Gelegenheidsschrijvers en sensatiegerichte kranten grepen dit onmiddellijk aan om de vloektheorie te lanceren. De Britse schrijver Arthur Conan Doyle, bekend van Sherlock Holmes en overtuigd spiritist, verklaarde publiekelijk dat de dood van Carnarvon het gevolg was van “elementalen” opgeroepen door de farao’s.
Feiten echter zijn nuchterder. Howard Carter, die als eerste het graf betrad en er tien jaar lang dagelijks werkte, stierf in 1939 op 64-jarige leeftijd aan lymfeklierkanker. Van de meer dan twintig mensen die bij de officiële opening aanwezig waren, leefden de meesten nog een decennium of langer. Statistisch gezien stierf de groep niet sneller dan je van willekeurige mensen uit die periode zou verwachten. Wetenschappers die de mummies later onderzochten met moderne methoden, vonden wel sporen van schimmel en bacteriën die ziekten hadden kunnen veroorzaken bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. Maar een gerichte vloek: dat was nooit aan de orde.
Mythe 2: Carter was de eerste die het graf betrad
Technisch gezien klopte dat voor de hoofdgrafkamer. Maar bij nader onderzoek bleek dat het graf in de oudheid al twee keer was betreden door grafrovers. De eerste inbraak vond waarschijnlijk kort na de begrafenis van Toetanchamon plaats: er ontbraken kleine voorwerpen, met name sieraden en kostbare olieën. De grafbewakers ontdekten de inbraak, herstelten de verzegeling gedeeltelijk en legden de rommel terug. De tweede inbraak was grondiger maar werd ook snel gestopt.
Daarna begraven riviermodder en puin van de bouw van het nabijgelegen graf van Ramses VI het graf van Toetanchamon definitief. Arbeiderscabines werden precies bovenop de ingang gebouwd, waardoor het graf eeuwenlang onzichtbaar bleef. Dat was ook de reden dat eerdere onderzoekers het hadden gemist. Het was geen toeval dat Carter het vond: het was nauwgezette, systematische redenering op basis van historische aanwijzingen die hem precies naar dit deel van de vallei leidde.
Ook het verhaal dat Carter en zijn team kostbaarheden stalen verdient nuancering. In 2022 publiceerde een onderzoeker brieven waaruit bleek dat Carter inderdaad kleine voorwerpen meenam, waaronder een houten hoofdsteun. Dit wist de Egyptische autoriteiten al langer, en het leidde destijds tot diplomatieke spanningen. Maar het was ver van de grootschalige plundering die sommige bronnen suggereren. Het overgrote deel van de collectie bleef volledig intact en is nu te zien in Caïro. Meer historisch context vind je in het artikel over de ontdekking van de Steen van Rosetta, een andere mijlpaal in de Egyptische archeologie.
Mythe 3: Toetanchamon was een grote en machtige farao
De rijkdom van zijn graf wekt de indruk dat Toetanchamon een van de grootste farao’s uit de Egyptische geschiedenis was. Dat klopt niet. Hij regeerde van ongeveer 1332 tot 1323 voor Christus en werd hooguit negentien jaar oud. Hij besteeg de troon als kind van ongeveer negen jaar. Zijn eigenlijke naam was Toetanchatongedurende de periode van de religieuze hervormingen van zijn vermoedelijke vader Achnaton, die de traditionele goden had verboden en alleen de zonneschijf Aton aanbad.
Toetanchamon herstelde de oude godsdienst en veranderde zijn naam van Toetanchaton in Toetanchamon (“levend beeld van Amon”). Zijn bewind was in grote mate beheerd door twee machtige figuren: de vizier Eje en de legerleider Horemheb. Na zijn dood trouwde zijn weduwe Ankhesenamun vermoedelijk gedwongen met Eje, die daarna farao werd.
Toetanchamon werd na zijn dood snel vergeten. Zijn naam werd geschrapt uit officiële lijsten door zijn opvolgers, die zijn erfgoed wilden wissen. Dat is precies waarom zijn graf zo intact bleef: niemand wist meer waar het was. De farao’s die later wel beroemd bleven, zoals Ramses II of Toetmosis III, hadden graven die al in de oudheid geplunderd waren. De onbekendheid van Toetanchamon redde ironisch genoeg zijn schat.
De rijkdom van zijn graf weerspiegelt niet zijn persoonlijke macht, maar de standaard Egyptische graftraditie voor koningen: alles wat je nodig had voor het hiernamaals moest mee. De graven van machtiger farao’s bevatten ongetwijfeld nog meer, maar die zijn al eeuwen geleden leeggeroofd. Voor een bredere blik op het leven van gewone mensen naast dit soort vorstelijk vertoon, lees ook welke beroepen gewone Egyptenaren hadden.
De nasleep: politiek, wetenschap en een lange inventarisatie
De ontdekking veroorzaakte direct politieke spanningen tussen Egypte en Groot-Brittannië. Egypte stond op dat moment onder Brits protectoraat, maar Egyptische nationalisten eisten controle over de vondst. De Egyptische Dienst voor Oudheden, geleid door Pierre Lacau, stelde steeds strengere voorwaarden aan Carter en Carnarvon.
Na de dood van Carnarvon in april 1923 sloot de Egyptische regering de toegang tot het graf voor Carter gedurende bijna een jaar. Officieel vanwege een ruzie over exclusieve persrechten die Carnarvon had verkocht aan The Times, tot woede van de Egyptische pers. In 1924 werd Carter definitief de toegang ontzegd nadat hij had gedreigd zijn werk te staken uit protest. Pas in 1925 mocht hij terugkeren om zijn werk te hervatten.
De wetenschappelijke registratie was baanbrekend voor zijn tijd. Carter werkte uiterst nauwgezet. Elk object werd gefotografeerd, beschreven en genummerd voordat het werd verplaatst. Zijn notitiesysteem met duizenden kaartjes en tekeningen geldt nog steeds als een voorbeeld van zorgvuldige archeologie. Toch bracht de moderne wetenschap ook nieuwe vragen. DNA-onderzoek uit 2010 suggereerde dat Toetanchamon leed aan meerdere aandoeningen tegelijk, waaronder malaria en een voetafwijking. De exacte doodsoorzaak blijft onzeker: botfracturen wijzen misschien op een val of een strijdwagenongeval, maar konden ook postmortaal zijn ontstaan.
In 2023 opende het Grand Egyptian Museum in Gizeh, vlak bij de piramides van Gizeh. Dit museum bevat de volledige collectie uit het graf van Toetanchamon voor het eerst in een permanente expositie op één locatie. De bouw duurde ruim twintig jaar. De collectie is nu voor het grote publiek toegankelijk op een manier die in het oude Egyptisch Museum in Caïro niet mogelijk was.
Wat de vondst betekende voor de Egyptologie
Vóór 1922 was de Egyptologie een respectabele maar tamelijk elitaire wetenschap. De ontdekking van Toetanchamon veranderde dat volledig. Miljoenen mensen over de hele wereld volgden het nieuws met spanning. Kranten stuurden correspondenten naar Egypte. Foto’s werden per schip naar Europa en Amerika vervoerd en nog dezelfde week gepubliceerd.
De vondst zette een mode in gang die “Egyptomanie” werd genoemd: Egyptische motieven overspoelden de architectuur, mode, sieraden en kunst van de jaren twintig. De art-deco-stijl droeg onmiskenbaar Egyptische sporen. Goudkleurige ornamenten, scarabeeën, lotusmotieven en gelaagde geometrische patronen werden opeens mainstream.
Voor de wetenschap betekende de vondst ook een methodologische sprong. Carter toonde aan dat systematisch, gedocumenteerd opgraven veel meer informatie oplevert dan het haastige zoeken naar schatten dat daarvoor gangbaar was. Zijn aanpak beïnvloedde generaties archeologen die na hem kwamen. De inventarisatie die hij ontwikkelde, is nog steeds de basis van moderne opgravingsmethodologie.
De vondst gaf bovendien een enorme impuls aan het Egyptisch toerisme. De Vallei der Koningen werd een toeristische bestemming van wereldformaat. Tot op de dag van vandaag trekt het graf van Toetanchamon, officieel aangeduid als KV62 (Kings’ Valley 62), honderdduizenden bezoekers per jaar. De sfinx en de piramides zijn groter en ouder, maar Toetanchamon is voor veel mensen het gezicht van het oude Egypte. Lees ook hoe de sfinx in Egypte zijn geheimen bewaart en wat we er na decennia onderzoek over weten.
- Het graf heeft de officiële aanduiding KV62 en ligt in de Vallei der Koningen bij Luxor
- De vier kamers zijn de antechambre, de grafkamer, de schatkamer en een kleine bijkamer
- Meer dan 5.000 objecten werden geregistreerd, waaronder 143 gouden sieraden
- Het goudmasker weegt 10,32 kilogram en is gemaakt van massief goud met inleg van edelstenen
- De inventarisatie door Carter duurde van 1922 tot 1932, tien jaar lang
- DNA-onderzoek uit 2010 identificeerde vermoedelijk de ouders van Toetanchamon als mummies KV55 (vader) en KV35YL (moeder)
- Het Grand Egyptian Museum in Gizeh huisvest de volledige collectie sinds de opening in 2023
- Carter ontving nooit een officiële onderscheiding van de Britse regering voor zijn ontdekking
De vondst van het graf raakt aan dezelfde vragen over het bewaren van cultuurerfgoed die spelen bij andere beroemde historische artefacten. Zo werpt ook het verhaal van de Venus van Milo vragen op over eigendom, herkomst en de plek waar wereldschatten thuishoren.
Veelgestelde vragen
Wie vond het graf van Toetanchamon precies?
De Britse archeoloog Howard Carter ontdekte het graf op 4 november 1922 in de Vallei der Koningen bij Luxor. Een van zijn waterdragers stootte op de eerste traprede. Carter leidde de opgraving en werd gefinancierd door de vijfde graaf van Carnarvon, George Herbert. De twee werkten al sinds 1907 samen in Egypte. Het was hun laatste, bijna-afgebroken zoektocht die uiteindelijk succes opleverde.
Waarom was het graf zo goed bewaard?
Het graf raakte kort na de begrafenis van Toetanchamon twee keer licht berooid door grafrovers, maar beide keren werden de roofpogingen snel gestopt. Daarna bedekte puin van de bouw van het graf van Ramses VI de ingang volledig. Arbeiderscabines werden er bovenop gebouwd, waardoor het graf gedurende meer dan drieduizend jaar onzichtbaar bleef. Geen enkele latere grafschenner wist dat er iets te halen viel.
Is de vloek van de farao echt?
De beroemde vloekformule “De dood komt op snelle vleugels voor hem die de rust van de farao verstoort” bestaat niet. Ze is nooit gevonden in het graf van Toetanchamon. Het verhaal werd gelanceerd door kranten na de dood van Lord Carnarvon in april 1923. Carter zelf, die het meeste contact had met het graf, stierf pas in 1939 op 64-jarige leeftijd. Statistische analyses van de aanwezigen bij de opening tonen geen verhoogd sterftecijfer aan.
Hoe oud was Toetanchamon toen hij stierf?
Toetanchamon stierf waarschijnlijk op een leeftijd van achttien of negentien jaar, rond 1323 voor Christus. Hij besteeg de troon als kind van ongeveer negen jaar oud. De exacte doodsoorzaak is nooit onomstotelijk vastgesteld. DNA-onderzoek uit 2010 wees op malaria en een voetafwijking. Botfracturen suggereerden mogelijk een ongeluk met een strijdwagen, maar konden ook postmortaal zijn ontstaan tijdens de mummificatie of latere opgraving.
Waar zijn de schatten uit het graf nu te zien?
De volledige collectie van meer dan 5.000 objecten uit het graf van Toetanchamon is te zien in het Grand Egyptian Museum in Gizeh, dat in 2023 zijn deuren opende. Dit museum biedt voor het eerst een permanente en volledige presentatie van de collectie op één locatie. Eerder waren de stukken verspreid over het Egyptisch Museum in Caïro, waar het goudmasker nog steeds te zien is als blikvanger van de Toetanchamon-zaal.
Had Toetanchamon een echte politieke macht?
In praktijk had Toetanchamon weinig echte politieke macht. Hij besteeg de troon op jonge leeftijd en zijn bewind werd grotendeels gestuurd door vizier Eje en legerleider Horemheb. Zijn belangrijkste politieke erfenis was het herstel van de traditionele Egyptische godsdienst na de hervormingen van zijn voorganger Achnaton. Na zijn dood werd zijn naam geschrapt uit officiële faraonische lijsten. Zijn historische bekendheid dankt hij volledig aan de intacte rijkdom van zijn graf, niet aan zijn politieke daden.
