De Tweede Wereldoorlog (1939-1945) kostte naar schatting 70 tot 85 miljoen mensen het leven. Dat is meer dan welk ander gewapend conflict ooit. Ongeveer 50 tot 55 miljoen van die slachtoffers waren burgers, geen soldaten.
De exacte cijfers blijven onderwerp van wetenschappelijk debat. Telling was in oorlogstijd onmogelijk, veel archieven gingen verloren en definities van “oorlogsslachtoffer” verschilden per land. Wat vaststaat: de schaal was ongekend, en Europa en Azië droegen het zwaarst.
Waarom het zo moeilijk is om het exacte aantal te tellen
Vrijwel alle schattingen van slachtoffersaantallen in de Tweede Wereldoorlog kennen een onzekerheidsmarge. Historici hanteren nog altijd uiteenlopende definities. Reken je mensen mee die zijn omgekomen door honger of ziekte als gevolg van de bezetting? Tel je vluchtelingen die onderweg stierven? Hoe ga je om met vermisten die nooit zijn teruggevonden?
In de Sovjet-Unie gingen enorme hoeveelheden bevolkingsregisters verloren tijdens de gevechten. In China is het erg moeilijk te onderscheiden hoeveel doden vallen toe te schrijven aan de Japanse bezetting en hoeveel aan de binnenlandse burgeroorlog die gelijktijdig woedde. Schattingen voor China lopen uiteen van 8 tot 20 miljoen doden.
Een bijkomend probleem is dat sommige landen de eigen verliezen bewust overdreven of juist minimaliseerden voor politieke doeleinden. Dit geldt met name voor de Sovjet-Unie onder Stalin en voor Japan na de capitulatie. Moderne historici gebruiken demografische methoden: ze vergelijken de bevolkingsomvang vlak voor en direct na de oorlog en corrigeren voor geboortes en “normale” sterfte. Zo kom je tot realistischere schattingen, maar nooit tot een precieze koptelling.
Het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) in Amsterdam werkt met een totaalschatting van 70-85 miljoen doden wereldwijd, wat overeenkomt met ongeveer 3 procent van de toenmalige wereldbevolking.
Stap voor stap: hoe het slachtoffersgetal zo hoog opliep
De verliezen stapelden zich op langs verschillende routes. Elke fase van de oorlog voegde een nieuwe laag slachtoffers toe. Hieronder zie je de opeenvolgende mechanismen die bijdroegen aan de totale sterfte.
- Militaire gevechten (1939-1945): Directe gevechtsverliezen van alle strijdende partijen samen worden geschat op 22-25 miljoen soldaten. De grootste aantallen vielen aan het Oostfront, waar de strijd tussen Duitsland en de Sovjet-Unie van 1941 tot 1945 extreem intensief en genadeloos was.
- Krijgsgevangenschap: Naar schatting 5 miljoen soldaten stierven in gevangenschap door uitputting, ziekte, honger of executie. Sovjet-gevangenen in Duitse handen en Geallieerde gevangenen in Japanse handen hadden de hoogste sterftecijfers, soms oplopend tot meer dan 50 procent.
- Strategisch bombardement op steden: Vanaf 1940 richtten Duitsland en later de Geallieerden massabombardementen op steden. Rotterdam (mei 1940, circa 900 doden), Dresden (februari 1945, schattingen van 25.000 tot 35.000 doden) en Tokio (maart 1945, circa 80.000-100.000 doden in één nacht) zijn bekende voorbeelden. Totaal: zeker meerdere miljoenen burgers.
- Honger en ziekte door bezetting: Bezette gebieden leden sterk onder voedseltekorten. De Hongerwinter in Nederland (1944-1945) doodde circa 20.000 mensen. In Griekenland stierven naar schatting 100.000-300.000 mensen door honger onder de Italiaans-Duitse bezetting. In Bengal (India) stierven 2-3 miljoen mensen door hongersnood, mede veroorzaakt door Brits beleid en de Japanse inval in Birma.
- De Holocaust (georganiseerde genocide op Joden): Nazi-Duitsland vermoordde systematisch 6 miljoen Joden. Dit was een bewust geplande uitroeiingspolitiek: de Endlosung. Jodenvervolging begon met discriminatie (1933-1938), escaleerde naar massamoorden door Einsatzgruppen in Oost-Europa (1941) en mondde uit in industriele vernietiging in kampen zoals Auschwitz-Birkenau, Sobibor en Treblinka (1942-1945).
- Overige genocide en massamoorden: Naast de Holocaust vermoordde het Nazi-regime 5-6 miljoen andere mensen: Roma en Sinti (circa 250.000-500.000), mensen met een handicap (circa 200.000-300.000 via Aktion T4), politieke gevangenen, homoseksuelen en Slavische burgers. Japan pleegde massamoorden in China (Nanking, december 1937: 150.000-300.000 doden) en op andere bezette volken.
- Vluchtelingenstromen en verdrijving: Tientallen miljoenen mensen werden ontheemd. Velen stierven onderweg of in overbevolkte kampen. Na de oorlog werden alleen al in Europa 12-14 miljoen etnische Duitsers verdreven uit Oost-Europa, waarbij tienduizenden omkwamen.
- Atoombommen op Japan (augustus 1945): De bommen op Hiroshima (6 augustus) en Nagasaki (9 augustus) doodden in de eerste weken 110.000-140.000 mensen. Op langere termijn stierven nog tienduizenden door stralingsziekten.
Slachtoffers per land: de landen met de zwaarste verliezen
De verdeling van de slachtoffers was uiterst ongelijk. Sommige landen verloren een kwart of meer van hun totale bevolking. De Sovjet-Unie en Polen werden het hardst getroffen in absolute en relatieve zin.
| Land | Geschatte totale doden | Percentage van bevolking | Bijzonderheden |
|---|---|---|---|
| Sovjet-Unie | 25-28 miljoen | ca. 13-14% | Grootste verliezen in absolute aantallen; blokkade Leningrad |
| China | 8-20 miljoen | ca. 2-4% | Onzekerheid door gelijktijdige burgeroorlog |
| Polen | 5,9-6,0 miljoen | ca. 17% | Hoog aandeel Joodse slachtoffers (circa 3 miljoen) |
| Duitsland | 5,3-7,2 miljoen | ca. 8-10% | Inclusief militairen aan alle fronten |
| Japan | 2,5-3,1 miljoen | ca. 3-4% | Inclusief atoombommen en zeeblokkade |
| Joegoslavie | 1,0-1,7 miljoen | ca. 6-11% | Combinatie van bezetting en burgeroorlog |
| Griekenland | 300.000-800.000 | ca. 3-8% | Hongersnood + gevechten + repressie |
| Nederland | ca. 210.000 | ca. 2,4% | Inclusief 102.000-104.000 Joodse slachtoffers |
| Frankrijk | ca. 600.000 | ca. 1,5% | Gevechten, bezetting, deportaties |
| Verenigd Koninkrijk | ca. 450.000 | ca. 0,9% | Relatief laag percentage door eilandligging |
| Verenigde Staten | ca. 420.000 | ca. 0,3% | Vrijwel alleen militairen; geen gevechten op eigen grondgebied |
De Sovjet-Unie draagt met stip de zwaarste last. Steden als Leningrad (nu Sint-Petersburg) lagen ruim 870 dagen belegerd: van die bevolking stierven naar schatting 800.000-1,1 miljoen mensen door honger en kou. Aan het Oostfront vielen in totaal meer slachtoffers dan op alle andere fronten samen.
Militaire versus burgerslachtoffers: een keerpunt in de oorlogsgeschiedenis
In de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) vielen de meeste slachtoffers onder militairen: schattingen spreken van circa 10 miljoen soldaten en 7 miljoen burgers. In de Tweede Wereldoorlog keerde die verhouding volledig om. Burgers vormden voor het eerst de meerderheid van de slachtoffers.
Dat had meerdere oorzaken. Steden werden bewust gebombardeerd om de vijandelijke economie en het moreel te breken. Bezette gebieden werden systematisch uitgebuit en uitgehongerd. En het Nazi-regime voerde een ideologisch gedreven uitroeiingspolitiek die helemaal geen onderscheid maakte tussen soldaat en burger.
De scheve verhouding was niet in elk land gelijk. In Nederland vielen de meeste slachtoffers onder de burgerbevolking: van de circa 210.000 doden was een grote meerderheid burger. Joodse Nederlanders waren de grootste slachtoffergroep: van de 140.000 Joden in Nederland werden er circa 107.000 gedeporteerd, van wie 102.000-104.000 de oorlog niet overleefden. Dat is circa 74 procent, het hoogste percentage van alle West-Europese landen. Je kunt meer lezen over een van de bekendste individuele slachtoffers in het artikel over wie Anne Frank was en waarom ze zo belangrijk is.
In de Sovjet-Unie lag de grens tussen militair en burger soms helemaal niet vast. Partizanen vochten in burger, dorpen werden massaal gevacueerd of vernietigd, en de Wehrmacht voerde bewust een vernietigingspolitiek tegen de Slavische bevolking.
De Holocaust: systematische genocide als aparte categorie
De Holocaust is een specifieke en bijzondere categorie binnen de oorlogsslachtoffers. Het was geen bijproduct van gevechten, maar een doelbewust geplande en uitgevoerde genocide op etnische en religieuze gronden.
Het Nazi-regime moordde 6 miljoen Joden, wat neerkomt op circa twee derde van alle Europese Joden. De uitroeiing verliep in fasen. Eerst kwamen de antisemitische wetten (Neurenberger rassenwetten, 1935). Dan de gedwongen emigratie en de Kristallnacht (november 1938). Vervolgens de getto’s in bezet Polen en de Baltische staten (1940-1941). Daarna de mobiele moordeenheden (Einsatzgruppen) die in 1941 bij massa-executies in de Sovjet-Unie en de Baltische landen meer dan een miljoen mensen doodschoten. En ten slotte de vernietigingskampen: Auschwitz-Birkenau, Belzec, Chelmno, Majdanek, Sobibor en Treblinka, waar in gaskamers systematisch werd gemoord.
Naast de Joden vermoordde het regime ook Roma en Sinti (het Porajmos, circa 250.000-500.000 slachtoffers), mensen met verstandelijke of lichamelijke beperkingen (Aktion T4: circa 200.000-300.000 mensen), Slavische burgers (met name Polen en Russen), politieke tegenstanders en homoseksuelen.
De Geallieerden in de Tweede Wereldoorlog versloegen uiteindelijk het Nazi-regime en maakten een einde aan de Holocaust, maar na de bevrijding kwamen pas de volle omvang en de gruwelen volledig aan het licht.
De Aziatische theaters: slachtoffers in China en de Stille Oceaan
De Tweede Wereldoorlog was niet alleen een Europese oorlog. Japan voerde vanaf 1937 oorlog in China en breidde zijn aanvallen in december 1941 uit naar de Stille Oceaan, Zuidoost-Azie en Brits-Indie. De slachtoffers in het Aziatische theater zijn minstens zo groot als in Europa, maar krijgen in de westerse geschiedenisboeken vaak minder aandacht.
China had verreweg de meeste slachtoffers in Azie. Schattingen lopen uiteen van 8 tot 20 miljoen doden, afhankelijk van de definitie en de bronnen. Het Bloedbad van Nanking (december 1937-januari 1938) is het bekendste voorbeeld: in zes weken werden naar schatting 150.000-300.000 Chinese burgers en krijgsgevangenen vermoord. Japan betwist de hogere schattingen, wat tot op de dag van vandaag diplomatieke spanningen oplevert.
Op de Filipijnen vielen circa 500.000-1 miljoen doden, in Nederlandsch-Indie (het huidige Indonesie) circa 3-4 miljoen. Korea, dat al voor de oorlog door Japan bezet was, verloor circa 370.000 mensen. Burma (het huidige Myanmar) verloor circa 250.000-400.000 mensen.
De atoombommen op Hiroshima (6 augustus 1945) en Nagasaki (9 augustus 1945) doodden directe en in de weken erna 110.000-140.000 mensen. Dit zette Japan aan tot capitulatie op 15 augustus 1945. Op langere termijn stierven nog tienduizenden aan de gevolgen van straling.
Nederland in de Tweede Wereldoorlog: specifieke slachtoffercategorieen
Nederland was bezet van mei 1940 tot mei 1945. De totale sterfte als gevolg van de bezetting bedraagt naar schatting 200.000-215.000 mensen. Dat omvat verschillende groepen met elk een eigen verhaal.
- Joodse slachtoffers: 102.000-104.000. Van de 140.000 Nederlandse Joden overleefde slechts circa 26 procent. Nederland had het hoogste percentage Joodse slachtoffers van West-Europa, mede door de efficiente bureaucratie, de relatief vlakke geografie en de medewerking van een deel van de Nederlandse overheid.
- Sinti en Roma: Circa 500-1.000 Nederlandse Sinti en Roma werden vermoord.
- Verzetsslachtoffers: Circa 2.500-3.000 mensen werden geexecuteerd vanwege verzetsactiviteiten of als represaillemaatregel. Het verzetswerk en de gevolgen daarvan zijn beschreven in het artikel van het Marshallplan, dat de wederopbouw na de oorlog mogelijk maakte.
- Hongerwinter (1944-1945): In de laatste winter van de bezetting stierven circa 18.000-22.000 mensen in het westen van Nederland door honger en kou. Voedseltekorten waren het gevolg van een spoorwegstaking, een Duits embargo op voedsellevering en een uitzonderlijk strenge winter.
- Dwangarbeiders: Circa 30.000 Nederlandse mannen stierven als dwangarbeider in Duitsland of in andere door Duitsland gecontroleerde gebieden.
- Militaire slachtoffers (mei 1940): Circa 2.300 Nederlandse militairen sneuvelden tijdens de vijf dagen durende gevechten van mei 1940, inclusief het bombardement op Rotterdam.
De Dokwerkersstaking van februari 1941 was een uniek protest van de Amsterdamse bevolking tegen de Jodenvervolging, maar werd snel gebroken door de bezetter. De deportaties gingen door. Meer dan de helft van de gedeporteerde Joden belandde in Auschwitz, de rest in vernietigingskampen als Sobibor en Treblinka.
De nasleep: herdenking en erkenning
Na de oorlog duurde het tientallen jaren voor de slachtoffersaantallen en -categorieen volledig werden erkend. In veel landen bleven bepaalde groepen slachtoffers lang onzichtbaar in de officiele herdenking. In de Sovjet-Unie werd nauwelijks gesproken over de specifiek Joodse aard van de Holocaust: slachtoffers werden aangeduid als “Sovjet-burgers”. In Nederland werd het verraad van een deel van de overheid en de politie lange tijd niet benoemd.
Wetenschappelijk onderzoek heeft de afgelopen decennia steeds preciezere aantallen opgeleverd. Het Joodse Monument in Nederland heeft alle 104.000 Joodse slachtoffers bij naam geregistreerd. Het NIOD heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de verschillende slachtoffercategorieen in Nederland. Internationaal is Yad Vashem in Jeruzalem het meest gezaghebbende centrum voor onderzoek naar de Holocaust.
Elke 4 mei herdenkt Nederland zijn oorlogsslachtoffers bij de Nationale Herdenking op de Dam in Amsterdam. De twee minuten stilte om 20:00 uur zijn niet alleen voor soldaten, maar voor alle burgers die de bezetting niet overleefden. Op 5 mei wordt de bevrijding gevierd, een bevrijding die in de context van de bredere geschiedenis van Europa een keerpunt was.
Het cijfer van 70-85 miljoen doden is meer dan een statistiek. Het vertegenwoordigt families, gemeenschappen en hele culturen die werden verwoest. Begrijpen hoe dat aantal is opgebouwd, helpt ook om te begrijpen hoe zoiets kon gebeuren en waarom herdenking en geschiedenisonderwijs onverminderd belangrijk blijven.
Veelgestelde vragen
Hoeveel mensen zijn er precies omgekomen in de Tweede Wereldoorlog?
Het meest geaccepteerde wetenschappelijke totaal ligt tussen 70 en 85 miljoen doden. Daarin zitten grote onzekerheidmarges, met name voor de Sovjet-Unie en China. Schattingen van 55 miljoen die je soms tegenkomt, zijn doorgaans ouder en minder compleet. Historici gebruiken demografische methoden om tot deze cijfers te komen, maar een exacte koptelling is nooit mogelijk geweest.
Welk land verloor de meeste mensen in de Tweede Wereldoorlog?
In absolute aantallen verloor de Sovjet-Unie de meeste mensen: naar schatting 25-28 miljoen doden, bijna een derde van alle wereldwijde slachtoffers. In relatief opzicht was Polen het zwaarst getroffen: circa 17 procent van de totale Poolse bevolking overleefde de oorlog niet. Kleine landen zoals Joegoslavie en Griekenland verloren ook een extreem hoog percentage van hun bevolking.
Hoeveel burgers stierven in vergelijking met militairen?
Naar schatting 50-55 miljoen van de totale slachtoffers waren burgers. Dat is twee derde van het totaal. Militairen vormden met circa 22-25 miljoen doden een minderheid. Dit was een fundamentele breuk met eerdere oorlogen, waarin soldaten de grootste slachtoffergroep vormden. Bewuste bombardementen op steden, bezetting en genocide zijn de belangrijkste verklaringen voor dit hoge burgerdodental.
Hoeveel Nederlanders stierven in de Tweede Wereldoorlog?
Naar schatting 200.000-215.000 Nederlanders kwamen om als gevolg van de bezetting. De grootste groep was de Joodse gemeenschap: 102.000-104.000 mensen, circa 74 procent van alle Nederlandse Joden. Verder stierven circa 18.000-22.000 mensen in de Hongerwinter van 1944-1945, circa 30.000 dwangarbeiders in Duitsland, en circa 2.300 militairen tijdens de gevechten van mei 1940.
Zijn de slachtoffersaantallen van de Holocaust betrouwbaar?
Ja, voor de Holocaust zijn de schattingen relatief precies en goed gedocumenteerd. Naziduitsland hield zelf gedetailleerde administratie bij van deportaties en vergassingen. In combinatie met Joodse bevolkingsregisters van voor en na de oorlog, getuigenissen en locatieonderzoek komen historici wereldwijd op circa 6 miljoen Joodse slachtoffers uit. Yad Vashem in Jeruzalem heeft inmiddels meer dan 4,8 miljoen namen van individuele slachtoffers geregistreerd.
Welke landen hadden relatief gezien de meeste slachtoffers?
In procenten van de eigen bevolking waren Polen (circa 17 procent) en de Sovjet-Unie (circa 13-14 procent) het zwaarst getroffen in Europa. Joegoslavie verloor 6-11 procent van zijn bevolking. In Azie verloor de Filipijnen proportioneel extreem veel mensen. De VS en het VK verloren minder dan 1 procent van hun bevolking, wat hun relatief bescheiden positie in de slachtofferstatistieken verklaart.
