Het Vaticaan ligt in Rome, maar het is geen onderdeel van die stad. Vaticaanstad is een volledig zelfstandig land dat geografisch wordt omsloten door de Italiaanse hoofdstad. Het is de kleinste soevereine staat ter wereld: slechts 0,44 vierkante kilometer groot, gelegen aan de westelijke oever van de Tiber in het noordwestelijke deel van Rome.
Dat klinkt paradoxaal: een zelfstandig land dat midden in een andere stad ligt. Toch klopt het juridisch en historisch. Vaticaanstad heeft eigen wetten, een eigen bestuur, een eigen paspoort en een eigen valuta. De grens met Italië is zichtbaar als een muur die grotendeels het terrein omsluit.
Ligt het Vaticaan in Rome of is het een apart land?
Vaticaanstad is officieel een onafhankelijke staat. Dat is vastgelegd in het Verdrag van Lateranen, gesloten op 11 februari 1929 tussen de Heilige Stoel en de Italiaanse regering onder Benito Mussolini. Vóór dat verdrag was de status van de paus en zijn grondgebied al jarenlang een politiek twistpunt in Italië.
Geografisch gezien ligt Vaticaanstad volledig binnen de stadsgrenzen van Rome. Het is wat men noemt een enclave: een stuk grondgebied van het ene land dat volledig omringd wordt door het grondgebied van een ander land. Rome is daarmee de grootste stad ter wereld die een andere soevereine staat volledig omsluit.
Het land heeft zijn eigen staatshoofd: de paus. Hij is tegelijk het hoofd van de Rooms-Katholieke Kerk en de absolute monarch van Vaticaanstad. De dagelijkse bestuurlijke taken worden uitgevoerd door de Governatoraat van Vaticaanstad, een soort van bestuursapparaat onder gezag van de paus.
De bevolking van Vaticaanstad is klein. In 2024 telde het land naar schatting rond de 800 tot 900 inwoners, van wie een groot deel geestelijken, diplomaten en leden van de Zwitserse Garde zijn. Toeristen worden niet meegerekend als inwoners, maar er komen jaarlijks miljoenen bezoekers.
Waar precies in Rome ligt het Vaticaan?
Vaticaanstad bevindt zich aan de rechteroever van de Tiber, in het stadsdeel Borgo, aan de voet van de Vaticaanse heuvel (de Mons Vaticanus). Dit is een van de zeven heuvels van Rome, al telt dit gebied traditioneel niet mee bij de beroemde zeven heuvels van de klassieke stad.
Het terrein is grotendeels ommuurd. De Vaticaanse muur loopt aan de noord-, west- en zuidkant van het grondgebied. Aan de oostkant, bij het Sint-Pietersplein, is er geen muur: de grens loopt er langs de rand van het plein zelf. Witte grindstroken in het plaveisel markeren de grens tussen Italië en Vaticaanstad op het plein.
De coördinaten van het middelpunt liggen globaal op 41,90 graden noorderbreedte en 12,45 graden oosterlengte. Vanuit het centrum van Rome, zeg maar de Fontana di Trevi, ben je er in zo’n 20 tot 30 minuten lopend. Het stadsdeel Prati, dat direct ten noorden grenst aan Vaticaanstad, is een populaire wijk om te verblijven als je het gebied wilt bezoeken.
De twee bekendste toegangspoorten zijn de Poort van de Heilige Anna aan de noordzijde (voor medewerkers en bewoners) en de Sint-Annaboog, maar voor toeristen is de Bronzen Deur aan het Sint-Pietersplein de gebruikelijke ingang naar het Apostolisch Paleis en de musea.
Welke bekende gebouwen en plekken liggen in Vaticaanstad?
Ondanks het minuscule formaat herbergt Vaticaanstad een indrukwekkend aantal architectonische en culturele schatten. De bekendste is de Sint-Pietersbasiliek, de grootste kerk ter wereld met een vloeroppervlak van meer dan 15.000 vierkante meter. De bouw ervan duurde van 1506 tot 1626 en werd mede vormgegeven door Michelangelo, die de koepel ontwierp.
Direct naast de basiliek staat het Sint-Pietersplein, het grote open plein met de kolonnade van Bernini. Op het plein staat een Egyptische obelisk die de Romeinen ooit uit Heliopolis meenamen. Het plein is het toneel van pauselijke missen, toespraken vanuit het raam van het Apostolisch Paleis, en biddende menigten van over de hele wereld.
De Vaticaanse Musea zijn een reeks musea in het Apostolisch Paleis. De collectie omvat Griekse en Romeinse beeldhouwwerken, Renaissance-schilderijen, kaarten en tapijten. De bezoeker loopt er langs de Galleria delle Carte Geografiche, de Stanze di Raffaello en uiteindelijk de Sixtijnse Kapel. Die laatste ruimte werd beschilderd door Michelangelo tussen 1508 en 1512. Het plafond toont onder andere de beroemde scène van de aanraking van Adam en God.
Het Apostolisch Paleis is de officiële residentie van de paus. De paus woont er zelf niet altijd: paus Franciscus heeft ervoor gekozen in het Domus Sanctae Marthae te verblijven, een gastenverblijf op het terrein van Vaticaanstad. Verder liggen er de Vaticaanse tuinen, die bijna de helft van het totale oppervlak beslaan.
Wat is de geschiedenis achter de bijzondere status van het Vaticaan?
De Rooms-Katholieke Kerk had eeuwenlang politieke macht over een groot deel van midden-Italië: de Pauselijke Staten. Die strekte zich uit van Rome tot ver in het noorden en omvatte plaatsen als Bologna, Ferrara en Ancona. De paus was tegelijk religieus en wereldlijk leider van dit gebied.
In 1870 werd Rome door de troepen van het nieuwe koninkrijk Italië ingenomen. De Pauselijke Staten hielden op te bestaan. Paus Pius IX trok zich terug achter de muren van het Vaticaan en weigerde het nieuwe Italiaanse gezag te erkennen. Hij noemde zichzelf “gevangene in het Vaticaan”. Zijn opvolgers deden hetzelfde, en ruim vijftig jaar lang was de kwestie van de pauselijke soevereiniteit een openstaand conflict.
Het Verdrag van Lateranen loste dit op. De overeenkomst erkende Vaticaanstad als soevereine staat en regelde de verhouding tussen de Heilige Stoel en de Italiaanse staat. Italië betaalde ook een schadevergoeding voor de verloren Pauselijke Staten: 750 miljoen Italiaanse lire plus staatsobligaties ter waarde van 1 miljard lire. De kerk gebruikte een deel van dat geld voor de opbouw van de banksector van het Vaticaan.
Dit historische proces hangt samen met de bredere verspreiding van het christendom door het Romeinse Rijk. Meer over die ontwikkeling lees je in het artikel over hoe het christendom zich verspreidde in het Romeinse Rijk.
Hoe ziet het bestuur van Vaticaanstad eruit?
Vaticaanstad is een absolute monarchie. De paus heeft de volledige wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Hij benoemt zijn ministers zelf en er zijn geen verkiezingen voor bestuurlijke functies.
De dagelijkse bestuurlijke taken worden behartigd door de Pontificia Commissione per lo Stato della Città del Vaticano (de Pauselijke Commissie voor de Staat van Vaticaanstad) en het Governatoraat. Die organen beheren praktische zaken zoals de musea, de supermarkt, het postkantoor, de radio en de drukkerij van de Osservatore Romano.
Vaticaanstad heeft een eigen politie: het Korps Gendarmerie van Vaticaanstad. De beveiliging van de paus persoonlijk is de taak van de Zwitserse Garde, opgericht in 1506. De garde is een van de oudste actieve militaire eenheden ter wereld. De leden zijn verplicht Zwitsers staatsburger te zijn, rooms-katholiek, en moeten een opleiding bij het Zwitserse leger hebben gevolgd.
Vaticaanstad heeft geen eigen luchthaven, maar beschikt over een heliplatform en een spoorwegstation dat via een kort stuk rails verbonden is met het Italiaanse netwerk. Het station wordt nauwelijks gebruikt voor personenverkeer.
Wat zijn de overeenkomsten en verschillen met andere kleine staten in Europa?
Europa kent meer miniatuurnaties, maar Vaticaanstad is uniek in zijn combinatie van wereldreligieus gezag en staatssouvereiniteit. Een vergelijking met andere kleine Europese staten maakt de bijzondere positie duidelijk:
| Staat | Oppervlak (km²) | Bevolking (ca.) | Bestuursvorm | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|---|
| Vaticaanstad | 0,44 | ca. 800 | Absolute monarchie (paus) | Kleinste staat ter wereld, enclave in Rome |
| Monaco | 2,02 | ca. 38.000 | Constitutionele monarchie (prins) | Dichtbevolkst land ter wereld |
| San Marino | 61 | ca. 34.000 | Republiek (twee kapiteins-regent) | Enclave in Italië, oudste republiek ter wereld |
| Liechtenstein | 160 | ca. 39.000 | Constitutionele monarchie (vorst) | Ingesloten tussen Zwitserland en Oostenrijk |
| Andorra | 468 | ca. 77.000 | Co-prinsdom | Twee co-prinsen: Frans president en bisschop |
| Malta | 316 | ca. 550.000 | Republiek | Eilandstaat in de Middellandse Zee |
Vaticaanstad valt in elke categorie in een klasse apart. Geen enkel ander land is zo klein, heeft zo weinig inwoners, of combineert religieuze leiding met staatsgezag op dezelfde manier. De Heilige Stoel en Vaticaanstad zijn ook juridisch te onderscheiden: de Heilige Stoel is de institutionele entiteit van de Rooms-Katholieke Kerk met internationale diplomatieke erkenning, terwijl Vaticaanstad het feitelijke grondgebied is.
Net als San Marino is Vaticaanstad een enclave in Italië. Beide landen zijn volledig omgeven door Italiaans grondgebied. San Marino doet dit vanuit een bergachtige positie in de Apennijnen, Vaticaanstad vanuit het hart van een miljoenenstad.
Hoe verhoudt het Vaticaan zich tot Jeruzalem als heilige stad?
Het Vaticaan is het religieuze centrum van het katholicisme, maar het is niet de oudste of enige heilige stad voor christenen. Jeruzalem speelt in de christelijke traditie een minstens zo grote rol. Veel pelgrims bezoeken beide steden. Het Vaticaan trekt jaarlijks zo’n vijf tot tien miljoen bezoekers, terwijl Jeruzalem vergelijkbare aantallen heeft.
Het verschil is groot. Jeruzalem is heilig voor drie religies tegelijk: jodendom, christendom en islam. Over de achtergronden hiervan lees je meer in het artikel over waarom Jeruzalem heilig is voor drie religies. Het Vaticaan is exclusief het centrum van de katholieke kerk en heeft geen directe historische band met het leven van Jezus zelf. Die rol vervullen de heilige plaatsen in Israël en Palestina, in het bijzonder Jeruzalem, Bethlehem en Nazareth.
Het Vaticaan kreeg zijn centrale rol via Rome, de stad waar apostel Petrus en Paulus naar verluidt de marteldood stierven en begraven zijn. De apostel Petrus geldt als de eerste bisschop van Rome. Zijn graf bevindt zich, zo neemt de kerk aan, direct onder de Sint-Pietersbasiliek. Dat maakt Rome en het Vaticaan voor katholieken een pelgrimsbestemming van de eerste orde.
Meer over de geloofsleer achter heilige plaatsen en de rol van de kerk door de eeuwen heen vind je in het artikel over de rol van de kerk in de middeleeuwen. En wie geïnteresseerd is in hoe het christendom uitgroeide tot een wereldgodsdienst, kan ook lezen over hoe het christendom over de wereld is verspreid.
Wat betekent het dat het Vaticaan zijn eigen “hoofdstad” is?
Normaal gesproken heeft een land een hoofdstad: een afzonderlijke stad die het bestuurlijke centrum vormt. In Vaticaanstad is dat anders. Het hele grondgebied bestaat uit één aaneengesloten stedelijk gebied en er is geen afzonderlijke gemeente of stad die als hoofdstad fungeert. Vaticaanstad is zowel het land als de stad tegelijk.
Officieel geldt Vaticaanstad zelf als de “hoofdstad” van de staat met dezelfde naam. Dat is een unieke constructie: de naam van het land en de naam van de stad zijn identiek. Meer over deze bijzondere situatie lees je in het artikel over wat de hoofdstad van Vaticaanstad is en waarom.
Dit maakt Vaticaanstad ook lastig te vergelijken met gewone landen. Het heeft geen regio’s, gemeenten of provincies. Het is één klein territorium met één bestuurlijk centrum. De paus regeert letterlijk vanuit het paleis dat op het grondgebied staat.
De Heilige Stoel heeft diplomatieke betrekkingen met meer dan 180 landen wereldwijd, waaronder Nederland en België. Die betrekkingen lopen via ambassades die in Rome zijn gevestigd, maar buiten het grondgebied van Vaticaanstad zelf. De nuntius is de diplomatieke vertegenwoordiger van de Heilige Stoel in een ander land, vergelijkbaar met een ambassadeur.
- Vaticaanstad heeft een eigen postdienst die populair is bij verzamelaars vanwege de unieke postzegels.
- Het land heeft een eigen radiostation: Radio Vaticaan, dat uitzendt in meer dan 40 talen.
- De Vaticaanse Bibliothek bevat meer dan 1,1 miljoen gedrukte boeken en 75.000 manuscripten.
- Vaticaanstad heeft zijn eigen supermarkt, apotheek en benzinestation, belastingvrij voor inwoners.
- Het land heeft geen grenswachten bij de meest gebruikte ingang, het Sint-Pietersplein. Iedereen mag er vrij heen en weer lopen.
- De euro is de officiële munt, maar de Vaticaanse euro-munten zijn zeldzaam en gewild bij verzamelaars.
- Vaticaanstad heeft geen inkomstenbelasting en geen douanerechten voor goederen die inwoners invoeren.
Veelgestelde vragen
Is het Vaticaan een stad, een staat of allebei?
Het Vaticaan is officieel een soevereine staat: Vaticaanstad. De naam suggereert dat het een stad is, maar het is tegelijk een volwaardig land met eigen wetten, een eigen staatshoofd, eigen diplomatieke betrekkingen en eigen grenzen. Geografisch gezien ligt dit land midden in de stad Rome, volledig omsloten door Italiaans grondgebied. Het is dus zowel een staat als een stedelijke enclave.
Hoe groot is het Vaticaan precies?
Vaticaanstad heeft een oppervlakte van 0,44 vierkante kilometer, ofwel 44 hectare. Ter vergelijking: dat is kleiner dan het Vondelpark in Amsterdam (47 hectare). De omtrek van het grondgebied is ongeveer 3,2 kilometer. Met zo’n 800 tot 900 inwoners is het ook het minst bevolkte land ter wereld.
Wie mag er wonen in het Vaticaan?
Het staatsburgerschap van Vaticaanstad is functioneel: je krijgt het zolang je een bepaalde functie uitoefent in dienst van de Heilige Stoel of Vaticaanstad. Zodra je die functie beëindigt, vervalt het burgerschap automatisch. Inwoners zijn geestelijken, medewerkers van de Curie, diplomaten, leden van de Zwitserse Garde en hun gezinsleden. Er zijn geen gewone burgers die er permanent wonen zonder kerkelijke of staatsfunctie.
Heeft het Vaticaan een eigen paspoort en munt?
Ja op beide vlakken. Vaticaanstad geeft eigen paspoorten uit, maar die zijn zeldzaam: alleen mensen met het Vaticaans staatsburgerschap komen ervoor in aanmerking. Voor de munt gebruikt het Vaticaan de euro, net als Italië. Het land sloot daarvoor een monetaire overeenkomst met de Europese Unie. De Vaticaanse euromunten worden in kleine oplages geslagen en zijn populair bij verzamelaars, omdat ze buiten de reguliere eurozone-munten vallen.
Kan iedereen het Vaticaan bezoeken?
Het Sint-Pietersplein en de Sint-Pietersbasiliek zijn vrij toegankelijk voor iedereen, zonder toegangsticket voor de basiliek zelf. Wel gelden er strenge kledingvoorschriften: schouders en knieën moeten bedekt zijn. Voor de Vaticaanse Musea en de Sixtijnse Kapel is een ticket nodig. Het is sterk aan te raden die vooraf online te reserveren, want de wachtrijen kunnen uren bedragen. Bepaalde delen van het Vaticaan, zoals de Apostolische Bibliotheek en de pauselijke appartementen, zijn niet toegankelijk voor gewone bezoekers.
Wat is het verschil tussen het Vaticaan en de Heilige Stoel?
Dit is een veelgemaakte verwarring. Vaticaanstad is het fysieke grondgebied en de staat. De Heilige Stoel is de institutionele entiteit die de paus en zijn bestuurlijke en diplomatieke taken vertegenwoordigt. De Heilige Stoel bestaat al eeuwen langer dan Vaticaanstad en heeft internationale juridische erkenning als diplomatieke actor, los van de staat. Zo onderhouden landen diplomatieke betrekkingen met de Heilige Stoel, niet per se met de staat Vaticaanstad. Ze overlappen sterk, maar zijn juridisch onderscheiden grootheden.
