Anne Frank leefde van 1929 tot 1945, midden in een van de donkerste periodes uit de Europese geschiedenis. Ze groeide op in het interbellum, de jaren tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, en stierf als veertienjarig meisje in concentratiekamp Bergen-Belsen. Haar dagboek, dat ze bijhield tijdens twee jaar onderduiken in Amsterdam, is uitgegroeid tot een van de meest gelezen boeken ter wereld.
Haar verhaal is zowel een persoonlijk levensverhaal als een historisch document. Om het goed te begrijpen, helpt het om zowel de grote lijnen van de tijd te kennen als de kleinere details van haar dagelijks leven in het Achterhuis.
De tijd waarin Anne Frank leefde: het interbellum en de oorlog
Anne Frank werd geboren op 12 juni 1929 in Frankfurt am Main, Duitsland. Dat was tien jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog en tien jaar voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak. De periode daartussenin heet het interbellum, letterlijk “de tijd tussen de oorlogen”.
In die jaren groeide het nationaalsocialisme onder Adolf Hitler sterk in Duitsland. De economische crisis van de jaren dertig voedde extremisme en antisemitisme. Al in 1933, het jaar dat Hitler aan de macht kwam, besloot Otto Frank, Annes vader, het gezin naar Amsterdam te verplaatsen. Hij voorzag dat het voor joodse mensen in Duitsland gevaarlijk zou worden.
In Amsterdam bouwde Otto een succesvol bedrijf op aan de Prinsengracht: Opekta, dat pectine voor jam verkocht. Anne groeide op als een vrolijk, levendig meisje dat van lezen hield en graag schrijfster wilde worden. Ze bezocht de Montessorischool en later het Joods Lyceum, nadat de Duitse bezetter joodse kinderen had verboden regulier onderwijs te volgen.
De Tweede Wereldoorlog begon op 1 september 1939 met de inval van Duitsland in Polen. Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. Koningin Wilhelmina vluchtte naar Londen. Na vijf dagen capituleerde Nederland. Voor de ongeveer 140.000 joden in Nederland begon een steeds bedreigender tijd: ze werden verplicht een ster te dragen, mochten niet meer naar bioscopen of parken, werden ontslagen uit hun banen en moesten zich registreren bij de bezetter.
Beginner: de basisfeiten over Anne Franks leven op een rij
Ben je nieuw in dit onderwerp? Dan zijn dit de feiten die je moet kennen voordat je verder gaat.
| Datum | Gebeurtenis |
|---|---|
| 12 juni 1929 | Anne Frank geboren in Frankfurt am Main, Duitsland |
| 1933 | Familie Frank verhuist naar Amsterdam, vlucht voor nazi-terreur |
| 10 mei 1940 | Duitsland valt Nederland binnen; bezetting begint |
| 12 juni 1942 | Anne krijgt een dagboek als verjaardagscadeau (13e verjaardag) |
| 6 juli 1942 | Familie Frank duikt onder in het Achterhuis, Prinsengracht 263 |
| 4 augustus 1944 | Arrestatie door de Gestapo; alle acht onderduikers opgepakt |
| 3 september 1944 | Transport vanuit Westerbork naar Auschwitz |
| 1 november 1944 | Anne en zus Margot overgebracht naar Bergen-Belsen |
| Februari/maart 1945 | Anne Frank sterft aan tyfus in Bergen-Belsen (officieel: 31 maart 1945) |
| 25 juni 1947 | Eerste publicatie van “Het Achterhuis” door Otto Frank |
Anne Frank is dus geboren in de Weimarrepubliek, de jonge democratie die na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland ontstond. Ze groeide op als kind van de jaren dertig, midden in de opkomst van het fascisme. Ze leefde als tiener onder de bezetting en stierf enkele weken voor de bevrijding van het kamp Bergen-Belsen op 15 april 1945. Als ze de bevrijding had overleefd, zou ze in juni 1945 zestien jaar zijn geworden.
Voor meer achtergrondinformatie over waarom haar verhaal zo blijvend indruk maakt, lees je meer op wie Anne Frank was en waarom ze zo belangrijk is.
Gevorderd: het Achterhuis van binnen, de mensen en het dagboek
Wie al weet wie Anne Frank was, wil meestal meer weten over de precieze details. Hoe zag het leven in het Achterhuis eruit? Wie woonden er nog meer? En hoe werd het dagboek precies bewaard?
In het Achterhuis aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam verbleven acht mensen. De familie Frank bestond uit vader Otto, moeder Edith, oudste dochter Margot (geboren 1926) en Anne zelf. Later kwamen er nog vier anderen bij: Herman van Pels, zijn vrouw Auguste en hun zoon Peter (een jaar ouder dan Anne), en de tandarts Fritz Pfeffer. Anne noemt hen in haar dagboek met andere namen: Van Pels wordt Van Daan, en Pfeffer heet Dussel.
De onderduikers leefden op de bovenste verdiepingen van het pand, achter een boekenkast die de toegangsdeur verborg. Ze mochten overdag niet bewegen omdat beneden in het bedrijfspand medewerkers werkten die niets wisten van de onderduik. Pas ’s avonds en in het weekend mochten ze vrijuit lopen. Ze hadden geen frisse lucht, weinig bewegingsruimte en leefden in constante angst ontdekt te worden.
Anne schreef haar dagboek aanvankelijk als brieven aan een denkbeeldige vriendin, die ze “Kitty” noemde. In maart 1944 hoorde ze via Radio Oranje een oproep om dagboeken en brieven te bewaren als getuigenissen van de oorlog. Daarna schreef Anne haar dagboek op losse vellen opnieuw, met een schrijfster in gedachten. Haar laatste aantekening dateerde van 1 augustus 1944, drie dagen voor de arrestatie.
Na de arrestatie raapte Miep Gies, een van de helpers, de dagboekbladen van de vloer en bewaarde ze zonder ze te lezen. Na de oorlog gaf ze ze terug aan Otto Frank, de enige onderduiker die de kampen overleefde. Hij publiceerde het dagboek in 1947 onder de titel “Het Achterhuis”.
De arrestatie en het verraad: wat weten we zeker?
Op 4 augustus 1944, tussen half elf en elf uur ’s ochtends, verschenen rechercheurs aan de Prinsengracht. Aan het hoofd stond SS-Hauptscharführer Karl Silberbauer. Alle acht onderduikers en twee van hun helpers werden gearresteerd.
Over wie de familie heeft verraden, bestaat tot op de dag van vandaag onduidelijkheid. De Anne Frank Stichting publiceerde in 2016 een onderzoek dat een opmerkelijke mogelijkheid opperde: de politie was misschien niet op zoek naar onderduikers, maar naar illegale handelspraktijken in het bedrijfspand. De onderduikers zouden bij toeval zijn ontdekt. Een koud-zaak-onderzoek dat in 2022 wereldwijd nieuws maakte, wees naar Arnold van den Bergh, een joodse notaris die lijsten met onderduikers zou hebben doorgegeven. Maar het bewijs bleef omstreden, en de Anne Frank Stichting plaatste daarna vraagtekens bij de conclusies van dat team.
Zeker is dat het verraad nooit definitief bewezen is. De identiteit van de verrader blijft een van de onopgeloste mysteries van de Tweede Wereldoorlog. Daarin lijkt het op andere grote historische raadsels, zoals de ontcijfering van oude schriften: zie hoe de Steen van Rosetta werd ontdekt en hoe lang het duurde voordat historici zekerheid kregen.
Deportatie, kampen en de dood van Anne Frank
Na de arrestatie werden de onderduikers opgesloten in het Huis van Bewaring in Amsterdam. Daarna volgde doorgangskamp Westerbork in Drenthe. Op 3 september 1944 vertrok het allerlaatste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz-Birkenau in bezet Polen, met de familie Frank aan boord.
In Auschwitz werden mannen en vrouwen gescheiden. Otto Frank werd naar het mannenkamp gestuurd; Edith, Margot en Anne kwamen in het vrouwenkamp. In november 1944, toen het Russische Rode Leger Auschwitz naderde, werden Anne en Margot overgebracht naar Bergen-Belsen in Noord-Duitsland. Edith Frank bleef achter in Auschwitz en stierf daar op 6 januari 1945.
Bergen-Belsen was oorspronkelijk geen vernietigingskamp maar een gevangenis- en uitwisselingskamp. Door de chaotische toestand aan het einde van de oorlog raakte het kamp overbevolkt. Duizenden gevangenen stierven aan ziekte, met name tyfus. Margot Frank stierf als eerste, en Anne kort daarna, vermoedelijk in februari of maart 1945. De officiële datum die Nederlandse autoriteiten vaststelden, is 31 maart 1945. Het kamp werd op 15 april 1945 bevrijd door het Britse leger, enkele weken te laat voor beide zussen.
Van de acht onderduikers overleefde alleen Otto Frank de oorlog. Hij was bevrijd door het Rode Leger bij de bevrijding van Auschwitz op 27 januari 1945. De andere zeven onderduikers kwamen allen om het leven in de kampen.
Drie varianten: hoe het dagboek verschillende lezers bereikt
Het dagboek van Anne Frank is niet een enkel boek: er bestaan meerdere versies, die elk een andere lezersgroep aanspreken.
- De “a-versie”: Annes oorspronkelijke dagboeknotities van 12 juni 1942 tot 1 augustus 1944, geschreven in schriftjes en op losse vellen.
- De “b-versie”: De door Anne zelf herschreven en geredigeerde versie op losse vellen, begonnen in maart 1944 nadat ze de radio-oproep had gehoord. Ze schrapte en herschreef passages, voegde nieuwe toe en veranderde namen.
- De “c-versie”: De door Otto Frank samengestelde tekst die in 1947 werd gepubliceerd. Otto combineerde a- en b-versie en liet sommige passages weg (onder meer passages over seksualiteit en over zijn huwelijk met Edith). De meeste lezers kennen deze versie.
- De Kritische Editie: In 1986 publiceerde het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) alle drie versies naast elkaar, met wetenschappelijke annotaties. Dit is de wetenschappelijke standaardversie.
- Vertalingen en bewerkingen: Het dagboek is vertaald in meer dan 70 talen en is bewerkt tot toneelstukken, films en musicals. De toneelbewerking uit 1955 van Frances Goodrich en Albert Hackett speelde een grote rol in de wereldwijde bekendheid.
Die varianten zijn niet triviaal. De keuzes die Otto Frank maakte bij de samenstelling van de c-versie, beïnvloedden hoe generaties lezers Anne en haar verhaal hebben begrepen. Wetenschappers discussiëren nog altijd over welke versie het meest authentiek is. Vergelijkbare vragen over interpretatie en betekenis zie je bij andere historische documenten en figuren, zoals de rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis: wat overlevering doet met een historische reputatie.
Het Anne Frank Huis en de nalatenschap vandaag
Het pand aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam is vandaag het Anne Frank Huis, een van de meest bezochte musea van Nederland. Het museum ontvangt jaarlijks meer dan een miljoen bezoekers. Bezoekers lopen door het echte Achterhuis, inclusief de beroemde boekenkast, de slaapkamers en het kantoortje van Otto Frank. Tickets zijn alleen online te koop met een tijdslot; elke dinsdag om 10:00 uur komen nieuwe tijdslots beschikbaar voor zes weken later.
De Anne Frank Stichting, opgericht in 1957 door Otto Frank zelf, beheert het museum en verspreidt informatie over Annes leven en over de gevaren van antisemitisme, racisme en discriminatie. De stichting publiceert ook jaarlijks de Anne Frank Krant, die in 2026 opnieuw verscheen als educatiemateriaal voor scholen.
Het dagboek zelf is opgenomen in het UNESCO Wereldgeheugenregister. De originele dagboekbladen worden bewaard in het NIOD in Amsterdam onder klimaatgecontroleerde omstandigheden. Ze zijn niet voor het publiek te bezichtigen, maar wel digitaal raadpleegbaar via de website van het Anne Frank Huis.
De nalatenschap van Anne Frank raakt aan grote thema’s die ook vandaag actueel zijn: de gevaren van totalitarisme, de waarde van individuele getuigenissen en de manier waarop gewone mensen zich kunnen verzetten of juist meewerken aan onrecht. Die thema’s verbinden haar verhaal met dat van andere historische figuren die weerstand boden aan onderdrukking, zoals Mahatma Gandhi, en met de brede context van de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog die uiteindelijk de kampen bevrijdden.
Het verhaal van Anne Frank is ook sterk verbonden met de bredere Duitse geschiedenis. De nazi-beweging die haar het leven kostte, groeide op uit een specifiek politiek klimaat. Je leest meer over de hedendaagse context van dat land in het overzicht van de deelstaten van Duitsland, waaronder de deelstaten waar Annes geboorteland en de kampen lagen.
Veelgestelde vragen
In welke periode leefde Anne Frank precies?
Anne Frank leefde van 12 juni 1929 tot vermoedelijk februari of maart 1945, officieel vastgesteld op 31 maart 1945. Ze werd geboren in de Weimarrepubliek in Duitsland, groeide op in Amsterdam en stierf in concentratiekamp Bergen-Belsen, enkele weken voor de bevrijding van dat kamp op 15 april 1945. Ze werd dus slechts vijftien jaar oud.
Hoe lang was Anne Frank ondergedoken in het Achterhuis?
Anne Frank zat precies 761 dagen ondergedoken in het Achterhuis, van 6 juli 1942 tot 4 augustus 1944. Dat zijn iets meer dan twee jaar. In die periode deelde ze de kleine ruimte met zeven andere mensen: haar ouders, haar zus Margot, het gezin Van Pels en de tandarts Fritz Pfeffer. Overdag mochten ze nauwelijks bewegen om het personeel beneden niet te alarmeren.
Wie heeft Anne Frank verraden?
Tot op de dag van vandaag is dat niet definitief vastgesteld. Er zijn meerdere verdachten geweest door de jaren heen. Een onderzoeksteam maakte in 2022 veel ophef met de conclusie dat Arnold van den Bergh, een joodse notaris, de verrader zou zijn geweest, maar de Anne Frank Stichting plaatste vraagtekens bij die conclusies. Een eerder onderzoek van de stichting uit 2016 opperde dat de politie bij toeval de onderduikers ontdekte tijdens een onderzoek naar illegale handel.
Wanneer werd het dagboek van Anne Frank gepubliceerd?
Het dagboek werd voor het eerst gepubliceerd op 25 juni 1947, onder de Nederlandse titel “Het Achterhuis: dagboekbrieven 12 juni 1942 tot 1 augustus 1944”. Otto Frank, de enige overlevende onderduiker, gaf het uit nadat Miep Gies hem de dagboekbladen had teruggegeven die ze na de arrestatie van de grond had geraapt. Sindsdien is het vertaald in meer dan 70 talen.
Waarom is het dagboek van Anne Frank zo bijzonder als historisch document?
Het dagboek is bijzonder omdat het de Holocaust beschrijft vanuit het perspectief van een gewone tiener, niet van een politicus of militair. Anne schrijft over angst, hoop, liefde, ruzies en dromen op een manier die universeel herkenbaar is. Daardoor maakt het de abstracte historische feiten van de Holocaust concreet en menselijk. Het is opgenomen in het UNESCO Wereldgeheugenregister als uniek historisch erfgoed. Net als het begrijpen van hiërogliefen ons een directe verbinding geven met het verleden, doet Annes dagboek dat voor de twintigste eeuw.
Wat is er te zien in het Anne Frank Huis in Amsterdam?
In het Anne Frank Huis aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam loop je door het echte Achterhuis waar Anne twee jaar ondergedoken zat. Je ziet de beroemde draaiboekenkast die de toegangsdeur verborg, de slaapkamertjes van Anne en Margot, de woon- en werkruimte, het privékantoor van Otto Frank en het kantoor van zijn medewerkers. Ook zijn er persoonlijke bezittingen en documenten te zien. Het museum is dagelijks open van 9:00 tot 22:00 uur; tickets zijn alleen online te reserveren met tijdslot.
