Kort antwoord: In Nederland geldt de leerplicht voor kinderen van 5 tot en met 16 jaar. Daarna volgt voor jongeren zonder startkwalificatie de kwalificatieplicht, die doorloopt tot 18 jaar. Kinderen die 4 jaar zijn mogen al naar school, maar zijn dan nog niet verplicht aanwezig te zijn.
De leerplicht is vastgelegd in de Leerplichtwet 1969. Die wet heeft sindsdien verschillende wijzigingen ondergaan, maar de kern is hetzelfde gebleven: kinderen moeten onderwijs volgen totdat ze een bepaalde leeftijd bereiken of een diploma halen. Wat precies die leeftijden zijn, hoe uitzonderingen werken en wat er na de leerplicht nog van jou of je kind verwacht wordt, lees je hieronder.
De volleerplicht: van 5 tot 16 jaar
De zogeheten volleerplicht geldt voor kinderen van 5 tot en met 16 jaar. Technisch gezien begint de leerplicht op de eerste dag van de nieuwe maand nadat een kind 5 jaar is geworden. Word je kind op 14 september 5 jaar, dan begint de leerplicht op 1 oktober. Word je kind op 1 september 5 jaar, dan begint de leerplicht direct op die dag.
De leerplicht eindigt niet op de verjaardag, maar aan het einde van het schooljaar waarin het kind 16 wordt. Wordt je kind dus in mei 16, dan moet het nog tot de zomervakantie op school blijven. Dit voorkomt dat leerlingen halverwege een schooljaar stoppen.
Gedurende de volleerplicht moet een kind ingeschreven staan bij een erkende school en die school ook daadwerkelijk bezoeken. Scholen zijn verplicht om verzuim bij te houden en te melden. De gemeente houdt toezicht via de leerplichtambtenaar.
Kinderen van 4 jaar: al naar school, maar niet verplicht
Veel ouders sturen hun kind al naar de basisschool als het 4 jaar is. Dat is toegestaan, maar het kind is dan nog niet leerplichtig. Dit heeft een aantal praktische gevolgen waar je rekening mee kunt houden.
Een 4-jarige die al op school zit, valt niet onder de Leerplichtwet. De school mag een kind van 4 jaar dus weigeren als het klaslokaal te vol is. Ook hoeft een 4-jarig kind niet altijd aanwezig te zijn: de school mag afspreken dat het kind bepaalde dagen thuis blijft, als dat beter past. Ouders die hun kind op zijn vierde al naar school sturen, regelen dat via de school zelf.
Zodra het kind 5 wordt, verandert dat. Vanaf dat moment geldt de volledige leerplicht en is de aanwezigheidsplicht van kracht. Kinderen van precies 5 jaar mogen wel tot vijf uur per week thuis worden gehouden als de ouders vinden dat het kind nog niet klaar is voor een volledige schoolweek. Boven de vijf uur per week is toestemming van de school nodig.
De kwalificatieplicht: van 16 tot 18 jaar
Na de volleerplicht houdt het voor veel jongeren niet op. Wie op zijn 16e nog geen startkwalificatie heeft, valt onder de kwalificatieplicht. Die plicht loopt door tot de 18e verjaardag.
Een startkwalificatie is een diploma op minimaal het niveau van:
- Havo (hoger algemeen voortgezet onderwijs)
- Vwo (voorbereidend wetenschappelijk onderwijs)
- Mbo niveau 2 of hoger
Wie op zijn 16e al een van deze diploma’s op zak heeft, is verlost van de kwalificatieplicht. De gedachte achter de kwalificatieplicht is dat jongeren een betere kans op de arbeidsmarkt hebben als ze minimaal een startkwalificatie bezitten. Jongeren van 16 of 17 jaar zonder diploma moeten dus doorgaan met leren, ook als ze eigenlijk liever willen werken.
Jongeren die wel werken maar geen diploma hebben, mogen dat combineren met een opleiding, bijvoorbeeld via een bbl-traject (beroepsbegeleidende leerweg) op het mbo. Ze werken dan vier dagen per week en gaan één dag naar school.
Overzicht leerplicht per leeftijdsgroep
De onderstaande tabel geeft een helder overzicht van de verschillende leeftijdsfasen en wat de wet daarvoor bepaalt.
| Leeftijd | Status | Wat geldt er? |
|---|---|---|
| 0 tot 4 jaar | Geen leerplicht | Geen onderwijsverplichting. Kinderopvang of thuis blijven is toegestaan. |
| 4 jaar | Mag naar school, geen plicht | School is toegestaan maar niet verplicht. School mag kind weigeren als er geen plek is. |
| 5 jaar | Volleerplicht begint | Inschrijving en aanwezigheid bij erkende school verplicht. Tot 5 uur/week uitzondering mogelijk. |
| 5 tot 16 jaar | Volleerplicht | Kind moet ingeschreven zijn en naar school gaan. Verzuim moet school melden bij gemeente. |
| 16 jaar (met diploma) | Leerplicht vervalt | Wie een startkwalificatie heeft, is niet langer verplicht om onderwijs te volgen. |
| 16 tot 18 jaar (zonder diploma) | Kwalificatieplicht | Jongeren moeten onderwijs volgen totdat ze 18 zijn of een startkwalificatie behalen. |
| 18 jaar en ouder | Geen plicht meer | Geen wettelijke verplichting. Vrijwillig onderwijs volgen is altijd mogelijk. |
Vrijstelling en uitzonderingen op de leerplicht
De wet kent verschillende situaties waarin een kind tijdelijk of volledig vrijgesteld kan worden van de leerplicht. Dit zijn geen automatische uitzonderingen: je moet er altijd iets voor regelen.
Bijzonder verlof buiten de vakantie
Als je als ouder wilt dat je kind buiten de schoolvakanties vrij neemt, heb je toestemming nodig van de directeur van de school. Dat kan bijvoorbeeld als je beroep seizoensgebonden is (bijvoorbeeld in de horeca of bij een kampeerterrein) en je niet op andere tijden op vakantie kunt. Je vraagt dit minimaal 8 weken van tevoren aan. Verlof wordt maximaal voor 10 schooldagen per jaar toegekend en nooit in de eerste twee weken na de zomervakantie.
Vrijstelling op medische gronden
Als een kind door ziekte of een beperking niet naar school kan, is vrijstelling mogelijk. Daarvoor heb je een verklaring nodig van een arts, psycholoog of orthopedagoog. De huisarts van het kind mag die verklaring niet zelf afgeven. De gemeente beslist uiteindelijk over de vrijstelling. In veel gevallen wordt dan gezocht naar alternatieve onderwijsvormen, zoals thuisonderwijs via het samenwerkingsverband of speciaal onderwijs.
Vrijstelling op levensovertuiging
Ouders kunnen vrijstelling vragen als ze bezwaar hebben tegen alle scholen in de buurt op basis van godsdienst of levensovertuiging. Dit is een strenge uitzondering. Je moet aantonen dat er binnen een redelijke reisafstand geen school is die aansluit bij jouw overtuiging. Als de vrijstelling wordt toegekend, is thuisonderwijs de enige optie. Nederland kent geen officieel erkend thuisonderwijssysteem met een inspecteur die lesplannen goedkeurt, maar de vrijstelling maakt het feitelijk mogelijk.
Kinderen uit het buitenland
Komt een kind van buiten Nederland naar Nederland, dan geldt de leerplicht vanaf de eerste dag dat het kind in Nederland woont, ongeacht de leeftijd (mits die tussen 5 en 16 jaar valt). Er is geen wachttijd. Dit geldt ook voor kinderen van vluchtelingen en statushouders.
De rol van de leerplichtambtenaar
Elke gemeente heeft een of meerdere leerplichtambtenaren. Die controleren of kinderen en jongeren naar school gaan. Scholen zijn wettelijk verplicht om ongeoorloofd verzuim te melden: als een kind meer dan 16 uur in vier weken zonder geldige reden afwezig is, gaat er een melding naar de gemeente.
De leerplichtambtenaar kan ouders oproepen voor een gesprek. Bij voortdurend verzuim kan een proces-verbaal worden opgemaakt. Ouders kunnen dan een boete krijgen of worden voor de rechter gedaagd. In ernstige gevallen wordt het gezin doorverwezen naar Bureau Jeugdzorg of een andere hulpverlenende instantie.
Scholen spelen een actieve rol in het signaleren van problemen. Als een kind regelmatig te laat komt of steeds vaker afwezig is, nemen scholen eerst zelf contact op met de ouders. Pas als dat niet helpt, gaat de zaak naar de gemeente. Als je wilt weten wat je opties zijn als je kind problemen ervaart op school, lees dan ook eens waarom school zo belangrijk is voor de toekomst van je kind.
Wat telt als geldig verzuim?
Niet elke afwezigheid is ongeoorloofd. Er zijn situaties waarbij een kind wettig afwezig mag zijn, zonder dat de leerplichtambtenaar wordt ingeschakeld. De volgende gevallen gelden als geoorloofd verzuim:
- Ziekte: de school vraagt doorgaans om een ziekmelding van de ouder. Bij herhaaldelijk ziekteverzuim kan de school vragen om een doktersverklaring.
- Religieuze feestdagen: als je kind een feestdag viert die niet op de officiële schoolkalender staat (zoals het Suikerfeest of Pesach), mag het kind vrij nemen. Je meldt dit van tevoren bij de school.
- Bijzondere omstandigheden: begrafenis van een naast familielid, verhuizing, ernstige ziekte van een ouder. Dit bespreek je altijd vooraf met de school.
- Goedgekeurd bijzonder verlof: toegekend door de schooldirecteur op basis van een gegronde reden.
Gewone vakanties buiten de schoolperiode vallen hier niet onder, ook niet als de vliegtickets goedkoper zijn. De Leerplichtwet biedt daar geen ruimte voor, tenzij er sprake is van een erkende seizoensgebonden beroepsuitzondering.
Leerplicht in het speciaal onderwijs en bij thuiszitters
De leerplicht geldt ook voor kinderen die naar het speciaal basisonderwijs (sbo) of het speciaal onderwijs (so of vso) gaan. Het maakt niet uit welk type onderwijs een kind volgt, zolang de school erkend is door de Rijksoverheid.
Een bijzondere situatie is die van de zogeheten thuiszitters: kinderen die wel ingeschreven staan bij een school maar niet naar school gaan, zonder dat er officieel vrijstelling is toegekend. Het gaat in Nederland om duizenden kinderen per jaar. De oorzaken zijn divers: ernstige schoolangst, chronische ziekte, een passend-onderwijsprobleem of een combinatie van factoren.
De overheid probeert het aantal thuiszitters terug te dringen via regionale samenwerkingsverbanden. Die verbanden staan voor de taak om voor elk kind een passende onderwijsplek te vinden, desnoods in de vorm van deeltijdonderwijs of onderwijs op een andere locatie dan een reguliere school. Als je kind moeite heeft met school, kan het helpen om te begrijpen waarom naar school gaan zo belangrijk is voor je kind.
Na de leerplicht komen veel jongeren voor keuzes te staan: welk vakkenpakket, welk niveau, en wat voor werk past bij hen. Heb je op dit moment vragen over het juiste niveau voor je kind, dan kan inzicht in wat een Cito score zegt over het niveau van je kind helpen om de juiste beslissing te nemen.
Caribisch Nederland: andere regels
Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba gelden andere regels dan op het Europese vasteland. De leerplicht op de BES-eilanden loopt van 4 tot 18 jaar en wijkt daarmee af van de wet die in Europees Nederland geldt. De uitvoering ligt bij de Rijksdienst Caribisch Nederland.
Op de BES-eilanden is er geen aparte kwalificatieplicht naast de leerplicht: de verplichting om onderwijs te volgen loopt door tot het 18e levensjaar, tenzij een jongere eerder een diploma behaalt. Ouders die op de eilanden wonen en vragen hebben over de leerplicht voor hun kinderen, kunnen terecht bij de lokale onderwijsdienst.
Het systeem op Curaçao, Aruba en Sint Maarten valt buiten het Nederlandse Koninkrijksrecht voor onderwijs, omdat die eilanden autonome landen zijn binnen het Koninkrijk. Daar gelden eigen onderwijswetten.
Voortijdig schoolverlaten en de gevolgen
Wie de school verlaat zonder startkwalificatie wordt een voortijdig schoolverlater (vsv) genoemd. In Nederland is dat een erkend probleem: jongeren zonder diploma maken minder kans op de arbeidsmarkt en lopen een groter risico op armoede en sociale uitsluiting op latere leeftijd.
De overheid subsidieert scholen en gemeenten om voortijdig schoolverlaten te voorkomen. Scholen zijn verplicht om bij te houden hoeveel leerlingen zonder diploma vertrekken en moeten dat rapporteren aan DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs). Gemeenten ontvangen geld om vsv-coördinatie te organiseren.
CBS-cijfers uit 2025 laten zien dat Nederland minder voortijdig schoolverlaters kent dan het EU-gemiddelde, wat aangeeft dat de kwalificatieplicht effect heeft. Toch verlaat nog altijd een aanzienlijke groep jongeren het onderwijs zonder de minimale kwalificatie.
Na de leerplicht en kwalificatieplicht is het aan jongeren zelf om keuzes te maken over werk en opleiding. Voor jongeren die voor het eerst gaan werken, is het handig te weten vanaf welke leeftijd je bij Jumbo kunt werken of vanaf welke leeftijd je bij McDonald’s aan de slag kunt. Ook kun je al tijdens de schoolperiode nadenken over je toekomstige loopbaan via een stagetest om te ontdekken welke stage bij je past.
Veelgestelde vragen
Vanaf welke leeftijd is een kind leerplichtig in Nederland?
Een kind is leerplichtig vanaf de eerste dag van de maand na de maand waarin het 5 jaar wordt. Word je kind op 20 maart 5 jaar, dan begint de leerplicht op 1 april. Kinderen van 4 jaar mogen al naar school, maar zijn dat niet verplicht. De school mag een 4-jarige weigeren als er geen plek is of als het niet past in de groep.
Tot welke leeftijd duurt de leerplicht in Nederland?
De volleerplicht eindigt aan het einde van het schooljaar waarin een jongere 16 jaar wordt. Daarna volgt de kwalificatieplicht voor jongeren zonder startkwalificatie. Die loopt door tot de 18e verjaardag. Wie op zijn 16e al een havo-, vwo- of mbo-2-diploma heeft, is direct vrijgesteld van verdere verplichtingen.
Wat is het verschil tussen de leerplicht en de kwalificatieplicht?
De leerplicht verplicht kinderen van 5 tot 16 jaar om naar school te gaan. De kwalificatieplicht is een aanvulling die geldt voor jongeren van 16 tot 18 jaar die nog geen startkwalificatie (havo, vwo of mbo niveau 2 of hoger) hebben behaald. De kwalificatieplicht richt zich niet op aanwezigheid, maar op het behalen van een minimum diploma. Jongeren mogen ook via een bbl-traject (werken en leren) aan de kwalificatieplicht voldoen.
Kan ik als ouder vrijstelling aanvragen van de leerplicht?
Ja, er zijn verschillende gronden voor vrijstelling: ziekte of beperking (met verklaring van arts of psycholoog), principiële bezwaren tegen alle beschikbare scholen op grond van godsdienst of levensovertuiging, of tijdelijk bijzonder verlof voor maximaal 10 dagen per jaar. Vrijstelling op medische of levensbeschouwelijke gronden vraag je aan bij de gemeente. De school kan bijzonder verlof buiten de vakanties toekennen, maar alleen in uitzonderlijke gevallen.
Wat gebeurt er als mijn kind niet naar school gaat zonder toestemming?
De school is verplicht om ongeoorloofd verzuim te melden bij de gemeente als een kind meer dan 16 uur in vier weken afwezig is zonder geldige reden. De leerplichtambtenaar neemt dan contact op met de ouders. Bij aanhoudend verzuim kunnen ouders een boete krijgen of voor de kinderrechter worden gebracht. In ernstige gevallen wordt het gezin doorverwezen naar hulpverlenende instanties zoals Bureau Jeugdzorg.
Geldt de leerplicht ook voor kinderen die nieuw in Nederland zijn?
Ja, de leerplicht geldt voor alle kinderen die in Nederland wonen, ongeacht nationaliteit of verblijfsstatus. Zodra een kind van 5 tot 16 jaar zich in Nederland vestigt, geldt de leerplicht direct. Er is geen wachttijd. Dit geldt ook voor kinderen van asielzoekers en statushouders. De gemeente is verantwoordelijk voor het organiseren van een schoolplek, desnoods via een speciale schakelklas of internationale schakelklas (ISK).
