Malta hoort bij geen enkel ander land. Het is een volledig zelfstandige republiek, lid van de Europese Unie, en staat al sinds 1964 op eigen benen. Toch is de vraag begrijpelijk: eeuwenlang werd dit kleine eiland door de ene na de andere grootmacht geregeerd, van de Feniciërs en Arabieren tot de Ridders van Malta en de Britten. Wie de geschiedenis van Malta begrijpt, begrijpt ook waarom die vraag zo hardnekkig blijft.
Het probleem: Malta is moeilijk te plaatsen op de kaart van de macht
Malta ligt op een van de meest strategische punten in de Middellandse Zee, precies halverwege tussen Gibraltar en het Suezkanaal. Dat maakt het eiland aantrekkelijk voor iedere mogendheid die de zeehandel wil beheersen. Door die strategische waarde wisselde Malta tientallen keren van eigenaar. Daardoor zijn veel mensen in de war: hoort Malta nu bij Italië, bij het Verenigd Koninkrijk, of is het een Arabisch land?
De verwarring heeft drie hoofdoorzaken. Ten eerste de geografische ligging, slechts 93 kilometer van Sicilië verwijderd. Ten tweede de taal: Maltees is de enige officieel erkende Semitische taal die in Latijns schrift wordt geschreven, een erfenis van de Arabische overheersing. Ten derde de koloniale geschiedenis: Malta was tot 1964 een Britse kroonkolonie, en veel mensen associëren het eiland nog steeds met het Verenigd Koninkrijk.
Het antwoord is echter simpel en duidelijk: Malta is een onafhankelijke eilandstaat in Zuid-Europa. De officiële naam luidt Republiek Malta. Het land telt ruim 500.000 inwoners verspreid over drie bewoonde eilanden (Malta, Gozo en Comino) en is lid van de Europese Unie sinds 1 mei 2004.
De oorzaak: duizenden jaren vreemde overheersing
Om te begrijpen waarom Malta zo moeilijk te plaatsen is, moet je terug naar het begin. De eilanden werden rond 5200 voor Christus voor het eerst bewoond door kolonisten uit Sicilië. Ze bouwden megalithische tempels die ouder zijn dan de piramides van Egypte en Stonehenge. De Tempel van Tarxien dateert uit 3500-2500 voor Christus, de tempel van Ggantija op Gozo uit 3600 voor Christus.
Daarna kwamen de Feniciërs (rond 1000 voor Christus), die Malta gebruikten als handelspost vanwege de strategische ligging. Ze brachten handel en cultuur, maar ook afhankelijkheid van buitenlandse mogendheden. Na de Feniciërs kwamen achtereenvolgens de Carthagers, de Grieken en de Romeinen. Tijdens de Tweede Punische Oorlog (218 voor Christus) kozen de Maltezen de kant van Rome, waarna het eiland een Romeinse gemeente werd. Paulus de apostel schipbreuk leed er in het jaar 60 na Christus, een verhaal dat tot op de dag van vandaag in de Maltese identiteit verweven is.
Na de val van het West-Romeinse Rijk volgde de periode van de Vandalen, de Ostrogoten en de Byzantijnen. In 870 veroverden Arabische troepen het eiland en introduceerden ze de taal die later het Maltees zou worden. Die Arabische periode duurde tot 1090, toen de Normandische graaf Roger I de eilanden veroverde. Zo werd Malta onderdeel van het Koninkrijk Sicilië, een positie die het hield tot diep in de 16e eeuw.
Hier een overzicht van alle overheersers door de eeuwen heen:
| Periode | Overheerser | Belangrijkste erfenis |
|---|---|---|
| ca. 5200-1000 v.Chr. | Inheemse bevolking (Siciliaanse kolonisten) | Megalithische tempels, oudste vrijstaande stenen bouwwerken ter wereld |
| ca. 1000-218 v.Chr. | Feniciërs en Carthagers | Handelsnetwerk, Semitische taalinvloeden |
| 218 v.Chr.-870 n.Chr. | Romeinen en Byzantijnen | Romanisering, kerstening, Latijns schrift |
| 870-1090 | Arabieren | Taalkundige basis van het Maltees |
| 1090-1530 | Noormannen, Hohenstaufen, Aragón | Feodale structuur, integratie in Siciliaans Koninkrijk |
| 1530-1798 | Ridders van Malta (Johannieters) | Valletta als hoofdstad, Groot Beleg van 1565 |
| 1798-1800 | Napoleon en de Fransen | Afschaffing feodale structuren, lokale opstand |
| 1800-1964 | Brits Koninkrijk | Engels als tweede taal, rechtssysteem, parlementaire democratie |
| 1964-heden | Onafhankelijke Republiek Malta (EU-lid vanaf 2004) | Eigen grondwet, Europese integratie, euro als munt |
De Ridders van Malta: de periode die het eiland zijn naam gaf aan de wereld
Van alle periodes in de Maltese geschiedenis is die van de Ridders van Malta het meest bepalend voor het huidige imago van het eiland. Karel V gaf in 1530 de eilanden in leen aan de Militaire Ridderorde van Sint-Jan van Jeruzalem, ook bekend als de Johannieters of de Hospitaalridders. In ruil betaalden ze een symbolisch jaarlijks bedrag van een valk, een gebruik dat later weltberoemd zou worden.
De ridders bouwden de prachtige hoofdstad Valletta, die in 1566 werd gesticht en tegenwoordig op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Het hoogtepunt van de riddertijd was het Groot Beleg van 1565, toen een Ottomaans leger van naar schatting 40.000 man probeerde het eiland te veroveren. De ridders, met slechts een paar duizend man, weerstonden het beleg vier maanden lang. Dat ze dit vol hielden was voor heel Europa een schok van opluchting: Malta gold als de laatste dam tegen de Ottomaanse expansie in de westelijke Middellandse Zee. Net zoals de opkomst en val van het Romeinse Rijk het Europese landschap vormde, bepaalde dit beleg de geopolitieke grenzen van Europa voor de eeuwen daarna.
In 1798 veroverde Napoleon Malta zonder noemenswaardige weerstand. De Maltezen kwamen algauw in opstand tegen de Franse bezetting en vroegen de Britten om hulp. Na de verdrijving van de Fransen in 1800 kozen de Maltese notabelen officieel voor aansluiting bij het Britse Koninkrijk. De Vrede van Parijs (1814) maakte Malta officieel tot Britse kroonkolonie.
De Britse periode: hoe Malta bijna deel van het VK werd
Onder de Britten werd Malta een van de belangrijkste marinebases in de Middellandse Zee. De eilanden speelden een sleutelrol in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Malta zwaarder gebombardeerd dan enig ander geallieerd grondgebied. De stad Rotterdam werd als verwoest beschouwd na het bombardement van 1940, maar Malta onderging meer dan 3.000 luchtaanvallen in twee jaar tijd. Koning George VI schonk het eiland in 1942 het George Cross, de hoogste Britse civiele onderscheiding, voor het collectieve uithoudingsvermogen van de bevolking.
Na de oorlog groeide de wens naar zelfbestuur. In 1947 kreeg Malta voor het eerst zelfbestuur, maar dat werd in 1959 ingetrokken na politieke conflicten. In 1962 werd het zelfbestuur hersteld. Op 21 september 1964 werd Malta volledig onafhankelijk van het Verenigd Koninkrijk. Het land bleef wel lid van het Britse Gemenebest en hield koningin Elizabeth II aanvankelijk als staatshoofd aan. Een situatie vergelijkbaar met andere Gemenebestlanden die je ook ziet bij het nadenken over de landen die aan de kant van de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog streden.
Op 13 december 1974 werd Malta officieel een republiek. Een gekozen president verving de gouverneur-generaal als staatshoofd. In 1979 verlieten ook de laatste Britse militairen het eiland, een datum die Maltezen vieren als de “Dag van de Vrijheid”. Sindsdien staat Malta geheel op eigen benen als onafhankelijke republiek.
De oplossing: Malta als zelfstandige EU-lidstaat
De definitieve politieke thuishaven van Malta is gevonden in de Europese Unie. Na een politiek debat van jaren, waarbij de Maltese Labour Party lang tegen EU-lidmaatschap was, stemde de bevolking in een referendum in 2003 voor toetreding. Op 1 mei 2004 werd Malta officieel lid van de EU, samen met negen andere landen in de grootste uitbreiding in de geschiedenis van de Unie.
Op 1 januari 2008 nam Malta ook de euro aan als officiële munteenheid, waarmee het ook tot de eurozone behoort. Malta is daarmee een volwaardig lid van alle grote Europese instellingen: de EU, de eurozone, de Schengenruimte (toegetreden in 2007) en de NAVO (lid geworden in 1964, kort na de onafhankelijkheid, via de Westerse Europese Unie).
Vandaag de dag is Malta een van de kleinste maar ook een van de dichtstbevolkte landen ter wereld. Met een oppervlakte van 316 vierkante kilometer en meer dan 500.000 inwoners is het qua bevolkingsdichtheid een van de top-vijf landen wereldwijd. Het bruto binnenlands product per inwoner behoort tot de hogere in de EU. De toerismesector is de grootste pijler van de economie: jaarlijks bezoeken twee tot drie miljoen toeristen het eiland.
De vraag “bij welk land hoort Malta?” heeft dus een helder antwoord: bij Malta zelf. En via de EU ook bij Europa. Wie denkt aan de Britse erfenis of de Arabische taalwortels, heeft gelijk dat die invloeden diep zitten, maar politiek en juridisch is Malta al ruim zestig jaar volledig onafhankelijk.
Drie concrete gevallen: waarom mensen Malta koppelen aan andere landen
De verwarring rond Malta heeft drie veelvoorkomende bronnen. Het helpt om die apart te bespreken.
Geval 1: Malta en het Verenigd Koninkrijk
Veel toeristen, vooral Britten, behandelen Malta als een verlengstuk van het VK. Dat heeft historische redenen: tot 1964 was het een Britse kolonie. Engels is nog steeds een van de twee officiële talen, naast het Maltees. Het rechtssysteem heeft Britse wortels, links rijden geldt op Malta, en theecultuur en Engelse plaatsnamen zijn overal zichtbaar. Maar politiek is Malta volledig onafhankelijk en deel van de EU, niet van het Gemenebest in de politieke betekenis van die term.
Geval 2: Malta en Italië (of Sicilië)
De geografische nabijheid van Sicilië, slechts 93 kilometer, doet vermoeden dat Malta ooit Italiaans bezit was. Dat klopt historisch gedeeltelijk: tijdens de Normandische en Aragonese periode maakte Malta deel uit van het Koninkrijk Sicilië. Italiaans was lang de taal van de elite en van de Katholieke Kerk op Malta. De architectuur van Valletta heeft duidelijke Italiaanse barokke invloeden. Maar Malta werd nooit formeel Italiaans staatsbezit, en na de eenwording van Italië in 1861 was het al ruim een halve eeuw Brits.
Geval 3: De Orde van Malta als “land”
De Soevereine Militaire Orde van Malta bestaat nog steeds, maar zetelt in Rome. Het is een van de weinige soevereine entiteiten zonder grondgebied die toch diplomatieke betrekkingen onderhoudt met meer dan honderd landen. Sommige mensen denken ten onrechte dat de Orde nog steeds het eiland Malta bestuurt. Dat is niet zo: de Orde verloor Malta definitief aan Napoleon in 1798 en heeft er sindsdien geen gezag meer over.
Vergelijkbare vragen over wie een land of regio eigenlijk bestuurt of bestuurde kennen we ook van andere historische gebieden in Europa. Bij de bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog of bij de complexe statussen van kleine gebieden als Monaco en San Marino speelt altijd dezelfde verwarring tussen historische en huidige politieke werkelijkheid.
Wat Malta onderscheidt: taal, cultuur en identiteit
Ondanks zijn kleine formaat heeft Malta een uitgesproken eigen identiteit. De Maltese taal is het meest zichtbare bewijs. Het Maltees is de enige Semitische taal die in Latijns schrift wordt geschreven en de enige inheemse Semitische taal van de EU. De basis is Arabisch, aangevuld met grote leenstromen uit het Siciliaans, het Italiaans, het Engels en het Frans. Dat maakt het Maltees uniek: een taal die het Arabische verleden van het eiland bewaard heeft, terwijl de cultuur overwegend West-Europees en rooms-katholiek is.
De rooms-katholieke godsdienst speelt een centrale rol in het Maltese leven. Meer dan 94 procent van de bevolking is gedoopt als katholiek, een van de hoogste percentages in Europa. Tot 2011 was Malta zelfs het enige EU-land zonder echtscheidingswetgeving. De 365 kerken (een voor elke dag van het jaar, zeggen Maltezen trots) bepalen nog steeds het silhouet van dorpen en steden. Dit rijke religieuze erfgoed sluit aan bij de bredere context van hoe godsdiensten in Europa hun stempel op landen en culturen hebben gedrukt.
De Maltese keuken weerspiegelt het kruispunt van culturen: pasta en risotto zoals in Italië, gevulde pasteijes (pastizzi) met ricotta of erwten, konijnengerechten die teruggaan op de Arabische periode, en de Britse liefde voor fish and chips en afternoon tea. Die mix is niet kunstmatig: ze is eeuwen van bewoners en bezoekers die hun sporen hebben nagelaten.
- Officiële naam: Republiek Malta (Repubblika ta’ Malta)
- Hoofdstad: Valletta (een van de kleinste hoofdsteden ter wereld, ca. 5.700 inwoners)
- Officiële talen: Maltees en Engels
- Staatsvorm: parlementaire republiek
- Onafhankelijkheid: 21 september 1964
- Republiek: 13 december 1974
- EU-lid: 1 mei 2004
- Munt: euro (vanaf 1 januari 2008)
- Schengenruimte: lid vanaf 21 december 2007
- Oppervlakte: 316 km2
- Bevolking: ca. 530.000 (2024-schatting)
Die combinatie van klein land, grote geschiedenis en culturele gelaagdheid maakt Malta tot een fascinerende casus in de Europese geschiedenis. Net zoals het verhaal van hiërogliefen en hun ontcijfering de lagen van een beschaving blootlegt, onthullen de taallagen van het Maltees het volledige verhaal van wie er allemaal op dit eiland hebben gewoond en geregeerd.
Veelgestelde vragen
Is Malta een onderdeel van het Verenigd Koninkrijk?
Nee. Malta was van 1800 tot 1964 een Britse kroonkolonie, maar sindsdien is het een volledig onafhankelijke staat. Het land maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk, niet van Engeland, Schotland, Wales of Noord-Ierland. Malta is wel lid van het Britse Gemenebest, maar dat is een vrijwillig samenwerkingsverband zonder juridische afhankelijkheid. Taalkundig en cultureel zijn er diepe Britse invloeden, maar politiek is Malta volledig soeverein.
Spreekt men in Malta Arabisch?
Nee, niet in de moderne zin. De officiële talen zijn Maltees en Engels. Het Maltees heeft echter een Arabische basis die stamt uit de periode van de Arabische overheersing (870-1090). Daarna zijn grote hoeveelheden Italiaanse, Siciliaanse en Engelse woorden toegevoegd. Een Arabischsprekende toerist herkent misschien losse woorden, maar kan Maltees niet zomaar verstaan. Het is een zelfstandige taal met eigen grammatica en uitspraak.
Wanneer werd Malta onafhankelijk en van wie?
Malta werd onafhankelijk van het Verenigd Koninkrijk op 21 september 1964. Die datum viert het land jaarlijks als Onafhankelijkheidsdag. In eerste instantie bleef Malta een constitutionele monarchie met koningin Elizabeth II als staatshoofd. Op 13 december 1974 werd Malta een republiek met een eigen gekozen president. De laatste Britse militairen verlieten het eiland op 31 maart 1979, een datum die Maltezen vieren als de “Dag van de Vrijheid”.
Is Malta een EU-land en gebruikt het de euro?
Ja op allebei. Malta trad op 1 mei 2004 toe tot de Europese Unie als onderdeel van de grote uitbreiding van dat jaar. Op 1 januari 2008 nam Malta de euro aan als officiële munteenheid en verliet het de Maltese lira achter. Malta maakt ook deel uit van de Schengenruimte, zodat je er als EU-burger geen paspoortcontrole passeert bij aankomst vanuit een andere Schengen-lidstaat. In de EU heeft Malta, net als alle andere lidstaten, één stem in de Raad van de EU.
Wat is de Orde van Malta en heeft die iets met het eiland te maken?
De Soevereine Militaire Hospitaalorde van Sint-Jan van Jeruzalem, Rhodos en Malta (kortweg Orde van Malta) is een rooms-katholieke ridderorde die tegenwoordig in Rome zetelt. De orde bestuurde de eilanden van 1530 tot 1798, bouwde Valletta en won het beroemde Groot Beleg van 1565. Maar na de verovering door Napoleon in 1798 heeft de orde geen enkel gezag meer over het eiland Malta. De orde bestaat nog als soevereine entiteit zonder grondgebied en onderhoudt diplomatieke betrekkingen met meer dan honderd landen, maar heeft met de huidige Republiek Malta alleen historische, geen bestuurlijke banden.
Wat zijn de oudste monumenten van Malta en hoe oud zijn ze?
De megalithische tempels van Malta zijn de oudste vrijstaande stenen bouwwerken ter wereld. De tempel van Ggantija op het eiland Gozo dateert uit circa 3600 voor Christus, daarmee ouder dan zowel Stonehenge (ca. 3000-2500 voor Christus) als de Egyptische piramides (ca. 2560 voor Christus voor de Piramide van Cheops). De Hypogeum van Hal Saflieni, een ondergrondse begraafplaats in Paola, stamt uit circa 3300 voor Christus en staat op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Zeven Maltese tempelcomplexen zijn door UNESCO erkend als Werelderfgoed.
