Wespen zijn goed voor de natuur: ze vernietigen duizenden schadelijke insecten, bestuiven bloemen en zorgen voor evenwicht in de voedselketen. Toch staan ze bekend als lastige prikkende insecten. Die reputatie doet ze tekort.
Nederlanders zien de wesp graag weggaan zodra ze rond een ijsje begint te cirkelen. Maar diezelfde wesp voedt haar larven intussen met rupsen, bladluizen en vliegen die anders je tuin of akker zouden kaalvreten. Je hebt wespen dus nodig, ook al is dat niet altijd het eerste wat je denkt als een exemplaar bij je biertje neerkomt.
Wespen als insectenverdelgers: de onzichtbare plaagbestrijding
Een wespenkolonie telt in de zomer gemiddeld 5.000 tot 10.000 individuen. Werksters zijn er voortdurend op uit om voedsel te verzamelen voor de larven in het nest. Die larven eten vrijwel uitsluitend eiwitrijke prooien: rupsen, vliegen, kevers, bladluizen, spinnen en andere insecten. Een middelgroot wespennest verwijdert gedurende het zomerseizoen tienduizenden insecten uit de omgeving.
Dat is directe, gratis biologische plaagbestrijding. Boeren en tuinders die zonder chemische middelen werken, profiteren hier volop van. Rupsen die anders blad- en groentegewassen verwoesten, worden gevangen en tot pasta verwerkt voor de larven. Bladluiskolonies worden rechtstreeks aangevallen door werksters.
Volwassen wespen eten zelf liever suikers dan eiwitten. Dat betekent dat de jacht op insecten puur voor de kolonie is, niet voor henzelf. Naarmate de zomer vordert en de koningin minder larven produceert, valt die eiwitbehoefte weg. Dan duiken wespen plotseling op bij jam, frisdrank en rijp fruit. Dat maakt ze irritant, maar het is eigenlijk een teken dat hun nuttige seizoen bijna voorbij is.
Sluipwespen zijn een aparte groep die nog doelgerichter te werk gaan. Ze leggen hun eitjes in of op gastheerinsecten zoals rupsen, luizen en kevers. De larve eet het gastheer van binnenuit op. Dit is geen aangename gedachte, maar het effect is enorm: sluipwespen worden in de tuinbouw en landbouw actief ingezet als biologisch bestrijdingsmiddel, precies omdat ze zo effectief zijn.
Bestuiving door wespen: minder bekend, toch waardevol
Bijen krijgen alle aandacht als bestuivers, maar wespen doen ook mee. Volwassen wespen voeden zich met nectar en rijpe vruchtenpulp. Daarbij nemen ze stuifmeel mee op hun gladde lichaam en dragen dat over naar de volgende bloem. Ze zijn minder efficiënt dan bijen, die een speciaal harig lijf hebben dat stuifmeel actief opvangt. Maar bij afwezigheid van bijen leveren wespen een reele bijdrage.
Een opmerkelijk specifiek geval is de vijgenwesp. Vijgen kunnen alleen bestoven worden door een bepaalde vijgenwesp die in de vrucht kruipt om haar eitjes te leggen. Zonder deze wesp geen vijgen. Dit geldt voor wilde vijgensoorten in Zuid-Europa en het Midden-Oosten. De vijgen die je in de supermarkt koopt zijn van gekweekte rassen die deels zonder bestuiving vruchten vormen, maar het principe laat zien hoe exclusief sommige plant-insect-relaties zijn.
Sommige orchideeënsoorten zijn zelfs volledig afhankelijk van wespen voor hun bestuiving. De bloemvorm lijkt soms op een vrouwelijke wesp, zodat mannetjeswespen aangetrokken worden en tijdens hun bezoek stuifmeel meenemen. Natuur is vindingrijker dan je verwacht.
Er zijn in Nederland ook plantensoorten zoals wilde angelica, klimop en venkelbloemen waarop je in de herfst regelmatig wespen aantreft terwijl bijen al minder actief zijn. Op die late bloemen zijn wespen soms de enige bestuivers.
Wespen in de voedselketen: wie eet de wesp?
Wespen staan zelf ook op het menu. Vogels die bijzonder goed omgaan met het risico op steken, eten ze graag. De meest bekende is de wespendief: een roofvogel die nesten opengraaft en de larven en poppen eet. Andere vogels zoals gierzwaluwen, grauwe vliegenvangers en bijeneter (in Zuid-Europa) pakken wespen in de vlucht.
Reptielen, kikkers en padden eten wespen zodra ze de kans krijgen. Interessant is dat veel van die dieren immuun lijken voor het wesp-gif of het eenvoudigweg negeren. Ook das en vos graven wespen- en hommelnesten uit voor de larven, die een vethoudende eiwitbron zijn, zeker in het najaar.
Spinnen vangen wespen regelmatig in hun web. De grote kruisspin heeft geen moeite met het verwerken van een wesp die in haar web blijft hangen. Wie meer wil weten over hoe spinnen hun web maken en zo prooidieren vangen, kan dat lezen in het artikel Hoe maakt een spin eigenlijk zijn web?
Zonder wespen als prooidier zouden bepaalde vogelsoorten, met name de wespendief, sterk in de problemen komen. Wespen zijn dus niet alleen nuttig als jager, maar ook als prooi die een heel stukje voedselweb in stand houdt.
De verschillende soorten wespen en hun specifieke rol
Nederland heeft naar schatting 6.000 soorten wespen. De meeste mensen kennen alleen de gewone wesp en de Duitse wesp, maar dat is slechts een fractie van het totaal. Per soort verschilt de ecologische bijdrage.
| Soort | Leefwijze | Voornaamste rol | Opvallend kenmerk |
|---|---|---|---|
| Gewone wesp (Vespula vulgaris) | Sociaal, kolonie 5.000-10.000 | Insectenbestrijding, larvenvoeding | Meest voorkomend in Nederland |
| Duitse wesp (Vespula germanica) | Sociaal, vergelijkbaar met gewone wesp | Insectenbestrijding, larvenvoeding | Bijna niet te onderscheiden van gewone wesp |
| Europese hoornaar (Vespa crabro) | Sociaal, kolonies kleiner (200-700) | Bestrijding van vliegen en insecten | Rustig karakter, beschermd in NL |
| Sluipwespen (diverse families) | Solitair, parasitair | Gerichte bestrijding van plaaginsecten | Basis van biologische bestrijding in landbouw |
| Graafwespen | Solitair, nestelt in de grond | Bestrijding van sprinkhanen, vliegen | Verlamd insect als proviand voor larven |
| Vijgenwesp (Blastophaga psenes) | Solitair, leeft in vijgen | Exclusieve bestuiver van wilde vijgen | Zonder haar geen vijgenvruchten |
| Bladwespen | Solitair tot semi-sociaal | Planteneterij, maar ook voedsel voor vogels | Larven lijken op rupsen van vlinders |
Solitaire wespen zijn qua aantal soorten de grootste groep. Ze vallen mensen nauwelijks lastig en worden zelden gezien. Toch vervullen ze ieder voor zich een specifieke rol: de ene soort richt zich op vliegen, de andere op rupsen of spinnen. Samen vormen ze een fijn netwerk van natuurlijke controle op insectenpopulaties.
Wespen als graadmeter voor de biodiversiteit
Een gezonde populatie wespen is een teken dat het ecosysteem in balans is. Wespen hebben namelijk zelf ook voedsel nodig: insecten als prooi voor de larven en bloemen voor hun eigen suikerbehoefte. Als een gebied te weinig insecten en bloemen heeft, verdwijnen wespen er vanzelf.
Omgekeerd: als je wespen ziet in je tuin, weet je dat er ook voldoende andere insecten zijn. Wespen zijn geen pioniers die een kaal landschap inkoloniseren. Ze vestigen zich waar het ecosysteem al redelijk op orde is. Wespenonderzoekers gebruiken de verspreiding van solitaire wespensoorten dan ook als indicator voor de staat van de biodiversiteit in een bepaald gebied.
De achteruitgang van insecten in Europa treft ook wespen. Sommige solitaire soorten die vroeger gewoon waren, zijn inmiddels zeldzaam geworden door intensieve landbouw, gebruik van pesticiden en verlies van bloeiende bermen en bloemrijke graslanden. De terugval van die solitaire wespen wordt door ecologen als een alarmsignaal gezien, net zoals de achteruitgang van bijen en hommels dat is.
Wie zijn tuin biodivers maakt, met inheemse planten, open zandbodems voor graafwespen en minder pesticiden, helpt zowel wespen als de rest van het insectenspectrum. Dat is precies hetzelfde principe dat geldt voor het beschermen van andere dieren in complexe sociale structuren, zoals je kunt lezen in het artikel over hoe stokstaartjes zich beschermen via sociale structuren.
Wespen versus bijen: overeenkomsten en verschillen
Wespen en bijen worden vaak in een adem genoemd, maar ze leven heel anders. Bijen zijn gespecialiseerd als bestuivers: hun lichaam is harig en speciaal gebouwd om stuifmeel te verzamelen. Wespen zijn gladder en zijn in de eerste plaats insectenjagers. Toch delen ze een aantal ecologische functies.
- Beide bezoeken bloemen voor nectar en dragen zo bij aan bestuiving
- Beide zijn belangrijk als prooidier voor roofvogels en andere insecteneters
- Beide leven in kolonies met een koningin (bij sociale soorten)
- Beide overwinteren als bevruchte koningin en bouwen elk voorjaar een nieuw nest
- Wespen gebruiken geen was maar gekauwd hout (papierachtig materiaal) voor hun nest
- Bijen produceren honing, wespen niet
- Wespen kunnen meerdere keren steken, bijen (honingbijen) slechts eenmaal
Wespen zijn in de zomers met weinig bijen soms de enige bloembezoekers die over zijn voor late plantensoorten. In die zin vullen ze een gat dat bijen achterlaten. Het zijn geen concurrenten maar aanvullingen op elkaar.
Het misverstand dat wespen nutteloos zijn, heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat bijen honing produceren, iets wat mensen direct waarderen. Wespen leveren geen eindproduct dat mensen in een pot kunnen bewaren, maar hun bijdrage aan plaagbestrijding en bestuiving is in economische termen minstens zo groot.
Omgaan met wespen: wanneer ingrijpen en wanneer niet
Nu je weet wat wespen doen, is de vraag wanneer je ze met rust laat en wanneer je actie onderneemt. Dat hangt sterk af van de situatie. Niet elk wespennest is een probleem, en niet elke wesp die je ziet is een bedreiging.
Een nest in een ontoegankelijke plek in de tuin, zoals hoog in een struik of onder een schuur, hoef je in principe niet weg te halen. De kolonie sterft vanzelf af na de eerste nachtvorst in het najaar. In de meeste gevallen is dat eind september of in oktober. De volgende zomer hergebruiken wespen hun nesten niet: de bevruchte koninginnen overwinteren individueel en bouwen het voorjaar een nieuw nest op een andere locatie.
Een nest direct naast een kindersspeelplaats, bij de voordeur of in een schuur die je dagelijks gebruikt is een ander verhaal. Dan is het verstandig om professionele hulp in te schakelen. Probeer nesten niet zelf te verwijderen in de zomer, want een verstoorde kolonie reageert agressief.
Wespen worden pas agressief als ze zich bedreigd voelen. Rustig blijven bij een wesp, niet zwaaien en niet blazen, is de beste aanpak. Snel bewegen of trappen prikkelt ze. Dat geldt trouwens ook voor de hoornaar, die ondanks zijn formaat een rustiger karakter heeft dan de gewone wesp en zelden aanvalt zonder directe aanleiding. De Europese hoornaar is in Nederland beschermd en mag niet zomaar worden bestreden.
De gedragsverschillen tussen dieren in sociale structuren, en hoe ze reageren op bedreiging, zijn een fascinerend onderwerp. Vergelijk het bijvoorbeeld met hoe wolven communiceren en samenwerken in een roedel, beschreven in het artikel over hoe wolven communiceren met geur en geluid.
Wespen in de landbouw en tuinbouw: concrete voordelen
De economische waarde van wespen voor de landbouw is moeilijk precies te berekenen, maar ecologen en boeren die biologisch telen zijn het erover eens: wespen besparen kosten. Een wespennest in de buurt van een groentetuin vermindert aantasting door rupsen en bladluizen aantoonbaar.
In kassen en op biologische boerderijen worden sluipwespen actief ingekocht en uitgezet. Bedrijven als Koppert Biological Systems, wereldwijd actief in biologische gewasbescherming, kweken tientallen soorten sluipwespen die gericht worden ingezet tegen specifieke plagen. De sluipwesp Encarsia formosa bestrijdt witte vlieg in tomaten- en komkommerkassen. Trichogramma-soorten worden ingezet tegen maiskever en andere rupsensoorten.
Dit is een miljoenenindustrie gebaseerd op hetzelfde principe dat wilde wespen gratis uitvoeren in de natuur. Het verschil is dat die wilde wespen niet gekweekt en betaald hoeven te worden.
Voor moestuiniers geldt een simpele vuistregel: laat een wespennest met rust als het niet direct overlast geeft, en je hebt de hele zomer minder last van rupsen en bladluizen. Net zoals je misschien andere dieren in je tuin toelaat omdat ze nut hebben, zoals bepaalde zoetwatervissen bijdragen aan het evenwicht in vijvers. Meer over de Nederlandse natuur lees je in welke zoetwatervissen leven in Nederlandse wateren.
Ook voor fruitboomgaarden zijn wespen nuttig. Ze verwijderen aangetaste vruchten door er stukjes uit te eten, waardoor rot zich minder snel verspreidt. Tegelijk bestrijden ze fruitvliegen die anders eieren leggen in rijp fruit. Het is een wisselwerking: wespen profiteren van rijp fruit, maar bieden er ook bescherming tegen.
Veelgestelde vragen
Zijn wespen nuttig of alleen maar lastig?
Wespen zijn ecologisch erg nuttig. Ze vernietigen grote aantallen plaaginsecten als voeding voor hun larven, bestuiven bloemen en vormen zelf een voedselbron voor vogels en andere dieren. Dat ze in augustus rondom eten en drinken fladderen, is het overlappende seizoen waarin hun larvenvoeding wegvalt en ze zelf op suikers overstappen. Die korte zomerperiode overschaduwt hun nut bij veel mensen.
Hoeveel soorten wespen leven er in Nederland?
Er zijn naar schatting 6.000 soorten wespen in Nederland. De meeste zijn solitaire wespen die zelden worden gezien en vrijwel nooit steken. De bekende zwart-gele wespen, de gewone wesp en de Duitse wesp, zijn sociaal levende soorten die in kolonies wonen. De hoornaar is de grootste inheemse wesp en staat in Nederland op de beschermde soortendierenlijst.
Hoe helpen wespen bij de bestuiving van planten?
Wespen bezoeken bloemen voor nectar en nemen daarbij onbedoeld stuifmeel mee op hun lichaam. Dat brengen ze over naar de volgende bloem. Ze zijn minder efficiënt dan bijen omdat hun lichaam gladder is en minder stuifmeel vasthoudt. Bij sommige planten zijn wespen echter de enige of belangrijkste bestuivers, zoals bij de wilde vijg en bepaalde orchideeënsoorten in Zuid-Europa.
Wanneer moet je een wespennest laten verwijderen?
Een wespennest hoef je niet te verwijderen als het op een veilige, ontoegankelijke plek zit. De kolonie sterft na de eerste nachtvorst vanzelf af, meestal in september of oktober. Verwijdering is zinvol als het nest direct bij een drukke doorgang zit, bij een kindersspeelplaats of als iemand in het huishouden allergisch is voor wespengif. Laat verwijdering altijd over aan een professional.
Eten wespen ook andere dieren?
Werksters vangen een breed scala aan insecten en spinnen voor de larven: rupsen, vliegen, kevers, bladluizen en andere kleine geleedpotigen. Ze doden hun prooi of verlammen die en nemen hem mee naar het nest. Volwassen wespen zelf eten geen dierlijk eiwit: zij leven op nectar, rijp fruit en zoete stoffen. Alleen de larven hebben eiwitten nodig voor hun groei.
Zijn wespen gevaarlijk voor mensen?
Voor de meeste mensen is een wespensteek pijnlijk maar niet gevaarlijk. De steekplek zwelt op en is gevoelig gedurende enkele uren. Voor mensen met een allergie voor wespengif kan een steek echter een ernstige reactie veroorzaken, tot anafylaxie aan toe. Mensen met een bekende wespenallergie dragen het beste altijd een anafylaxiepen bij zich. Wespen steken alleen als ze zich bedreigd voelen: rustig blijven werkt het best om een steek te vermijden.
Wespen zijn een onderschat onderdeel van ons ecosysteem, net als veel andere dieren die op het eerste gezicht geen nut lijken te hebben. Dat geldt ook voor bijzondere soorten die pas bij nader inzien indrukwekkend blijken, zoals je kunt lezen in het artikel over wat een vogelbekdier is en waarom het zo bijzonder is.
