De beroemde “trap van Escher” in Lissabon bevindt zich bij het Convento do Carmo, een middeleeuws klooster in de wijk Chiado. De toegang loopt via een verborgen steegje naast de Rua do Carmo. Wie die trap weet te vinden, staat oog in oog met een gotisch spiraaltrapje dat door fotografen al jaren wordt vergeleken met de lithografieën van M.C. Escher. Maar er is meer aan de hand: de band tussen Escher en Lissabon gaat dieper dan alleen dit fotogenieke trapje.
Lissabon is een stad vol trappen, liften en steegjes die in lagen op elkaar zijn gebouwd. Het reliëf van de zeven heuvels zorgt ervoor dat bijna elke straat ergens naar boven of naar beneden loopt. In die context past de associatie met Escher perfect: zijn onmogelijke trappen en ruimten leken wel getekend naar aanleiding van steden als deze. Dat gevoel van eindeloos klimmen en dalen, van boven tegelijk ook beneden zijn, is in Lissabon heel concreet aanwezig.
“Escher werkte niet met optische trucs omwille van de truc. Hij probeerde architectuur en wiskunde samen te laten vallen op papier. Lissabon is een stad die dat gevoel ook fysiek oproept: je loopt een straat op en bent opeens tegelijkertijd boven en beneden. Geen enkele andere Europese stad brengt zijn werk zo dicht bij de werkelijkheid.”
Kunsthistoricus, gespecialiseerd in grafische kunst en perspectief
De verborgen trap bij het Convento do Carmo
Het Convento do Carmo staat op de Largo do Carmo, een klein plein boven in de Chiado. Het klooster werd gesticht in 1389 door de Portugese ridder Nuno Álvares Pereira en is vandaag de dag het meest iconische ruïnemonument van Lissabon: het dak stortte in bij de aardbeving van 1755 en werd nooit herbouwd. De open gotische gewelven staan nu onder de blote hemel. Dat maakt het klooster zowel voor fotografen als voor kunstliefhebbers een fascinerende locatie.
De “Escher-trap” zelf ligt vlak naast het klooster, verborgen achter de winkels van de Rua do Carmo. Je vindt hem door het steegje in te lopen net links naast de vroegere Footlocker-winkel. Het gaat om een smalle gotische spiraalgang die een hoogteverschil van ruim twee verdiepingen overbrugt. De combinatie van steen, licht en de herhalende bochten van de treden roept inderdaad het gevoel op dat je in een Escher-prent belandt: het lijkt of de trap nergens eindigt en zichzelf herhaalt.
Fotografen ontdekten de plek rond 2015 en sindsdien verschijnt de foto regelmatig opnieuw op Instagram, Reddit en Pinterest. Het steegje is openbaar toegankelijk en gratis. Je hoeft geen entreeticket te kopen voor het klooster zelf om hier te komen. Wel loont het de moeite om daarna het klooster in te gaan, want het Museu Arqueológico do Carmo erin is een aparte ervaring waard.
Wat maakt deze trap zo “Escher-achtig”?
Maurits Cornelis Escher (1898-1972) staat bekend om lithografieën waarin trappen en gebouwen de wetten van de zwaartekracht en de geometrie aan hun laars lappen. Zijn bekendste “trap-werk” is Klimmen en Dalen uit 1960, waarbij twee rijen monniken eeuwig rondlopen op een trap die tegelijk stijgt en daalt. Dat is een concrete verbeelding van de zogeheten Penrose-trap: een wiskundig onmogelijk object waarbij je altijd stijgt maar nooit aankomt.
De trap bij het Convento do Carmo is uiteraard geen echt onmogelijk object: je stijgt gewoon op en landt boven. Maar de manier waarop de treden telkens dezelfde curve beschrijven, de stenen wand om je heen sluit en het licht van boven slechts spaarzaam naar binnen valt, creëert een sterke visuele illusie. Bij de juiste camerahoek, van onderaan omhoog, lijkt het alsof de trap zich in het oneindige herhaalt. Dat is het effect dat Escher zo verwoordde: “Ik kan niet ophouden met de verbinding te zoeken tussen het onmogelijke en het zichtbare.”
Een tweede reden waarom de vergelijking zo goed werkt: de trap staat haaks op de verwachting. Je loopt een drukke winkelstraat in, biedt je een steegje op en staat dan plotseling in een middeleeuws sfeertje van kalksteen en koelte. Die sprong van het ene systeem naar het andere is precies het soort perceptiebreuk waar Escher zijn hele carrière op bouwde. Zie ook de overeenkomst met zijn prent Relativiteit (1953), waarin drie aparte zwaartekrachtsvelden tegelijk in één architectuur bestaan.
Hoe bereik je de plek: adres en route
Het Convento do Carmo en de omliggende steegjes liggen in de wijk Chiado, op loopafstand van het metrostation Baixa-Chiado (lijnen groen en blauw). Dat station is op zich al een kleine attractie: het werd ontworpen door architect Álvaro Siza Vieira en staat bekend om de ruimtelijke, haast labyrinthische indeling. Escher-enthousiaste architectuurliefhebbers noteren dit vast mee.
De directe route naar de trap loopt via de Rua do Carmo omhoog richting de Largo do Carmo. Het steegje zit ingeklemd tussen de winkelpanden, dus let goed op: bij de eerste keer mis je het makkelijk. Een handige tip is om te zoeken naar de gotische stenen poort die zichtbaar is wanneer je goed naar rechts kijkt bij het ingaan van de Largo. Het exacte adres van het klooster is Largo do Carmo, 1200-092 Lissabon. De trap zelf heeft geen officieel adres maar ligt op minder dan 50 meter van de kloosterdeur.
Je kunt de plek ook gemakkelijk bereiken via de Elevador de Santa Justa. Die historische lift verbindt de Baixa-wijk met de hoogte van het Carmo-plein. Na de rit heb je de Largo do Carmo direct voor je. Vanuit de Bairro Alto kun je ook omlaag door de smalle Rua Garrett naar de Chiado lopen en dan links de Rua do Carmo in. Houd er rekening mee dat het terrein in Lissabon steil is: goede schoenen zijn geen overbodige luxe.
De Elevador de Santa Justa: een tweede Escher-plek
Wie het thema van Escher en Lissabon volledig wil beleven, mag de Elevador de Santa Justa niet overslaan. Deze neogotische lift werd in 1902 gebouwd door ingenieur Raoul Mesnier du Ponsard, die bij Gustave Eiffel in de leer zou zijn geweest. De lift overbrugt 32 meter hoogteverschil en verbindt de benedenstad (Baixa) met de Carmo-wijk.
Bovenop de lift zit een smalle spiraalgang die naar het uitkijkplatform leidt. Die spiraalgang, met zijn herhalende treden en gietijzeren ornamentiek, is de tweede plek in Lissabon die mensen als “Escher-achtig” omschrijven. Van bovenaf kijk je uit over de daken van de Baixa en de Castelo de São Jorge op de heuvel erachter. Fotografisch biedt de spiraalgang een vergelijkbaar effect als de Carmo-trap: de regelmatige herhaling van vorm doet vermoeden dat de trap zichzelf in een lus herhaalt.
Belangrijk om te weten: het bovenste observatiedek was tijdelijk gesloten voor renovatie in 2025. Het is verstandig om van tevoren te checken of het uitkijkplatform weer open is voor je de trap wil fotograferen. De lift zelf als transportmiddel tussen Baixa en Chiado is wel gewoon in gebruik. De kosten voor de lift bedragen een paar euro; het platform was vroeger gratis te betreden via de loopbrug aan de Carmo-kant.
M.C. Escher en zijn band met Lissabon
Maurits Cornelis Escher werd in 1898 geboren in Leeuwarden en bracht het grootste deel van zijn carrière door in Italië, Zwitserland en Nederland. Maar zijn band met Lissabon is er wel degelijk. In zijn reizen door Zuid-Europa in de jaren twintig bezocht hij ook Portugal en dat land liet sporen na in zijn gevoel voor geometrie en architectuur. De azulejo-tegels van Portugal, met hun strakke herhalende patronen, sloten nauw aan bij het soort tessellaties en herhalingen die hij later in zijn werk zou uitwerken.
Veel later, in 2018, vond in het Museu de Arte Popular in Lissabon een grote retrospectieve tentoonstelling van Eschers werk plaats. Die expositie presenteerde bijna 200 werken, waaronder de bekendste lithografieën met trappen en optische illusies. De tentoonstelling liep tot september 2018. Lissabon bleek het publiek voor Eschers werk vlot te bereiken: de stad zit vol met architectuur die visueel aansluit bij zijn beeldtaal, van de gotische kloosterruïnes tot de azulejo-gevels met hun regelmatige tegels en patronen.
Als je de musea wilt bezoeken die gratis zijn met de VriendenLoterij of meer informatie zoekt over hoe je je museumbezoek in Nederland voordelig regelt via een Museumkaart, zijn er meer mogelijkheden dichter bij huis. In Lissabon werkt die kaart uiteraard niet, maar de plek is ook zonder korting het bezoek waard.
Drie varianten voor je bezoek: toerist, fotograaf en kunstliefhebber
De Escher-trap in Lissabon trekt drie heel verschillende soorten bezoekers. Elk type beleeft de plek anders en heeft andere tips nodig.
De toerist op stadswandeling
Voor de toerist die Lissabon wil zien, is de Escher-trap een leuke bonus op een bredere Chiado-wandeling. Combineer het bezoek met het Convento do Carmo (entree circa 7 euro, gesloten op zondag), een koffie op de Largo do Carmo en een rit in de Elevador de Santa Justa. Reken op een halve dag voor dit deel van de stad. De drukte is het grootst tussen 10 en 14 uur; voor de trap zelf is het vroeg in de ochtend rustig.
De fotograaf die de illusie wil vangen
Voor fotografen is de lichtval beslissend. Het steegje ligt zo dat het licht er ’s ochtends vroeg (voor 9 uur) het best van bovenaf naar binnen valt en de treden in een zuiver schaduwpatroon zet. Gebruik een groothoeklens om de illusie van de zich herhalende sporen maximaal te versterken. Ga rechtop staan, richt omhoog en laat de bogen precies symmetrisch in beeld komen. Dat is de foto die je daarna herkent als “de Escher-trap van Lissabon”. Een statief is in het smalle steegje lastig te plaatsen; een telefoon biedt hier soms meer flexibiliteit dan een grote camera.
De kunstliefhebber die de context wil begrijpen
Wie de Escher-verbinding serieus wil nemen, combineert een bezoek aan de trap met achtergrondlectuur over zijn werk. Het museum MONA in Hobart staat bekend om zijn perceptie-uitdagende installaties in een vergelijkbare geest. In Nederland is het beste adres voor Escher het Escher in Het Paleis in Den Haag, waar zijn originele lithografieën permanent te zien zijn. Wie na Lissabon het verhaal achter de Penrose-trap beter wil begrijpen, vindt daar alles bij elkaar. De vraag wie eigenlijk klassieke kunstwerken heeft gemaakt en hoe ze de architectuur van hun tijd weerspiegelden, is een doorlopend thema in kunst- en architectuurgeschiedenis.
Praktische informatie voor je bezoek
Hieronder staan de meest relevante gegevens voor een bezoek aan de trap en de omgeving op een rij.
| Locatie/Attractie | Adres | Kosten | Openingstijden (globaal) |
|---|---|---|---|
| Escher-trap (steegje Carmo) | Bij Rua do Carmo, Chiado | Gratis | Altijd toegankelijk |
| Convento do Carmo (klooster) | Largo do Carmo, 1200-092 | ca. 7 euro | Ma-za 10:00-18:00 (zomer), gesloten zo |
| Elevador de Santa Justa | Rua do Ouro, Baixa | ca. 4 euro retour | Dagelijks 07:00-23:00 |
| Observatieplatform Santa Justa | Bovenop de lift | Gratis (via Carmo-kant) | Controleer actuele status (renovatie 2025) |
| Metro Baixa-Chiado | Rua do Crucifixo | Dagpas ca. 2 euro | Dagelijks 06:30-01:00 |
| Museu de Arte Popular | Av. Brasília, Belém | Wisselend (ca. 5 euro) | Di-zo 10:00-18:00 |
| Bairro Alto (wandelwijk) | Boven Chiado | Gratis | Altijd toegankelijk |
Let op: openingstijden en tarieven kunnen wijzigen. Check ze altijd even via de officiële website van de attractie of via de Lissabon-gemeentesite voor je vertrek. Zeker het observatiedek van de Santa Justa was in 2025 tijdelijk gesloten; of dat in 2026 ook nog het geval is, weet je via de website van de Carris-vervoersmaatschappij.
Andere trappen en “Escher-plekken” in Lissabon
Wie eenmaal met Escher-ogen door Lissabon loopt, ziet hem overal. De stad heeft talloze plekken die de perceptie op een vergelijkbare manier uitdagen. Hieronder een overzicht van de meest opvallende.
- Calçada do Duque: een lange brede trap met azulejo-zijwanden die van de Chiado omlaag loopt naar de Rossio. Het perspectief van bovenaf lijkt bijna te groot voor de werkelijke breedte van de straat.
- Calçada do Carmo: het pad dat omhoog loopt naar de Largo do Carmo, met aan weerszijden hoge wanden die de ruimte lijken te knijpen.
- De spiraalgang in het Palácio Nacional de Sintra: een uur buiten Lissabon ligt het koninklijke paleis van Sintra, met een indrukwekkende ronde toren met spiraalgang. Die brengt bezoekers in verwarring over hoogte en richting op een manier die Eschers werk sterk oproept.
- De stationshal van Rossio: het Estação do Rossio heeft twee hoefijzervormige ingangen die bij de juiste camerahoek precies zo’n perspectief opleveren als je verwacht in een Escher-prent.
- De metroverbinding Baixa-Chiado: de lange roltrapsequentie die onder de stad loopt is een op zichzelf staand architecturaal spektakel van herhalende vormen die in de diepte verdwijnen.
Escher zelf zou zich in Lissabon vermoedelijk thuis hebben gevoeld, niet alleen vanwege de arquitectuur maar ook vanwege de azulejo-traditie. De blauwe en witte tegels die gevels, kerken en metrostations bedekken zijn in wezen tessellaties: herhalende patronen die het vlak zonder gaten of overlappingen vullen. Dat is precies het wiskundig-artistieke principe waar Escher decennialang op had gestudeerd, mede geïnspireerd door zijn bezoeken aan de Alhambra in Granada.
Als je geïnteresseerd bent in de wisselwerking tussen kunst, architectuur en optische illusie, is het ook de moeite waard om je te verdiepen in wat een klavecimbel verschilt van een piano of om te begrijpen waarom het meesterwerk Las Meninas van Velázquez zo’n revolutionair perspectief bevat. Kunstwerken die de kijker bewust verwarren over ruimte en positie kennen een lange traditie, lang vóór Escher het tot een merk maakte.
Veelgestelde vragen
Is de trap bij het Convento do Carmo echt van Escher of heet hij zo?
De trap heet informeel de “Escher-trap” omdat hij visueel doet denken aan de lithografieën van M.C. Escher, met name aan zijn werk met herhalende spiralen en optische illusies. Escher heeft de trap nooit gezien, laat staan gemaakt. Het gaat om een middeleeuwse gotische bouwstijl die door fotografen is herontdekt als een Escher-achtig fotomotief. De bijnaam is puur toe te schrijven aan de fotografische populariteit van de plek.
Kost het geld om de trap te bekijken?
Het steegje naast de Rua do Carmo dat naar de trap leidt is openbaar terrein en volledig gratis toegankelijk. Je betaalt niets om erheen te lopen en te fotograferen. Het klooster Convento do Carmo vlakbij heeft een entreeprijs van circa 7 euro, maar dat is een aparte attractie. De trap zelf is geen onderdeel van het klooster en vereist geen ticket.
Wanneer is het er het rustigst voor een goede foto?
Het rustigst is vroeg in de ochtend, vóór 9 uur. Lissabon wordt overdag druk bezocht door toeristen, maar de meeste groepen arriveren pas na het ontbijt. Vroeg gaan heeft bovendien als voordeel dat het licht van bovenaf de trap het beste belicht: de schaduwval van de gotische bogen is dan het scherpst. In het hoogseizoen (juli en augustus) kun je ook ’s avonds proberen, al is het dan donkerder en heb je extra licht nodig.
Hoe kom ik vanuit het stadscentrum bij de Escher-trap?
Neem de metro naar Baixa-Chiado (groene of blauwe lijn) en loop vervolgens de Rua do Carmo omhoog richting de Largo do Carmo. Het duurt circa 10 minuten lopen. Alternatief kun je de Elevador de Santa Justa nemen, die je direct op het niveau van de Largo do Carmo afzet. Let op: de lift heeft soms een wachtrij van 20 tot 30 minuten, zeker in het hoogseizoen.
Is het Convento do Carmo het bezoeken waard naast de trap?
Ja, zeker. Het klooster is het best bewaard gebleven ruïne van de aardbeving van 1755 en bevat het Museu Arqueológico do Carmo met bijzondere archeologische vondsten, waaronder Egyptische mummies en Peruviaanse huaquero-objecten. De open nefruis van de kerk, waar je dwars door de gotische bogen de lucht ziet, is op zichzelf een fascinerende ervaring. Reken minstens een uur voor een rustig bezoek. Het museum is gesloten op zondag.
Zijn er andere Escher-gerelateerde bezienswaardigheden in Lissabon?
De meest directe Escher-verbinding is de spiraalgang bovenin de Elevador de Santa Justa. Verder heeft Lissabon een Museum of Illusions (Museu de Ilusões) waar optische illusies en perceptiespellen centraal staan, waaronder Escher-achtige kamers en constructies. Dat museum zit in de Baixa-wijk en is een goede aanvulling op het bezoek. Daarbuiten is de stad zelf vol Escher-achtige patronen in de azulejo-tegels van kerken, stations en particuliere gevels.
