Groot-Brittannië koloniseerde Australië in 1788 om drie hoofdredenen: volle gevangenissen in het thuisland, het verlies van de Amerikaanse koloniën als plek voor strafdepositie, en een groeiende strategische interesse in de Stille Oceaan. Maar de werkelijkheid is complexer dan dit standaardverhaal. Er zijn ook hardnekkige misverstanden die al eeuwenlang over deze kolonisatie rondgaan, en die het ware beeld vertroebelen.
Hieronder bespreek je de veelgemaakte fouten en verkeerde opvattingen over waarom en hoe Groot-Brittannië Australië koloniseerde. Per misverstand lees je wat er wél klopt en wat de feiten zeggen.
Fout 1: Australië was onbewoond toen de Britten arriveerden
Dit is verreweg het grootste en schadelijkste misverstand. De notie dat Australië een leeg continent was, is historisch onjuist. Toen de Eerste Vloot in januari 1788 aan de kust van het huidige Sydney arriveerde, leefden er naar schatting 750.000 tot 1 miljoen Aboriginal Australiërs op het continent. Zij bewoonden Australië al meer dan 65.000 jaar, wat hen tot een van de oudste beschavingen ter wereld maakt.
De Britten rechtvaardigden de inbezitneming juridisch met het begrip terra nullius, een Latijns begrip dat “niemands land” betekent. In de praktijk interpreteerden Britse autoriteiten dit als: land dat niet op een herkenbaar Europese manier wordt gebruikt, kan als onbewoond worden beschouwd. De Aboriginal Australiërs hadden geen vaste dorpen in de Europese zin, geen schriftelijke wetten en geen verdelbare grondbezitsregisters. Dat was voor de Britten genoeg reden om de aanwezigheid van honderdduizenden mensen juridisch te negeren.
Australië is daarmee het enige land dat door de Britten werd gekoloniseerd met een formele terra nullius-claim. In Noord-Amerika erkende de Britse kroon inheemse volken wél als partijen in verdragen, al was de behandeling evenzeer desastreus. In Australië ontbrak die erkenning volledig. Het duurde tot 1992 voordat het Australische Hooggerechtshof in de zogenoemde Mabo-zaak de doctrine van terra nullius officieel verwierp en erkende dat Aboriginal Australiërs oorspronkelijke rechten op hun land hadden.
De gevolgen van dit misverstand zijn nog steeds voelbaar. Generaties lang werden Aboriginal kinderen van hun families gescheiden (de zogenoemde Stolen Generations), gedwongen kerstening toegepast en traditionele talen en gebruiken verboden. Pas in 2008 bood premier Kevin Rudd namens de Australische overheid formeel excuses aan voor het historische onrecht.
Fout 2: De enige reden voor kolonisatie was een gevangenisprobleem
Het strafkolonie-verhaal klopt deels, maar het is te simpel als enige verklaring. Ja, de Britse gevangenissen zaten overvol. Ja, na de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1783) was de belangrijkste bestemming voor veroordeelden weggevallen, want Amerika wilde geen Britse criminelen meer ontvangen. En ja, de schepen die tijdelijk als drijvende gevangenissen dienden (de zogenoemde hulks) waren verouderd en ongezond.
Maar historici wijzen op meerdere andere factoren die minstens even zwaar wogen. Strategisch gezien was de Stille Oceaan aan het einde van de 18e eeuw een heikel geopolitiek toneel. Frankrijk had sterke coloniale belangen in de regio en bezette delen van wat nu Indonesië is. De Britten vreesden dat de Fransen ook een claim zouden leggen op West-Australië of andere delen van het continent. Een kolonie in New South Wales betekende een Britse vlag in de Stille Oceaan, wat de militaire en maritieme positie van het Empire versterkte.
Economisch waren er ook motieven. Het continent leek veelbelovend voor grondstoffen, en de route via Kaap de Goede Hoop en de Indische Oceaan naar China liep vlak langs Australië. Vlasplanten en hout voor scheepsmasten waren in het begin ook concreet genoemde redenen om een nederzetting te vestigen. Of die belangen doorslaggevend waren of meer als bijkomend argument dienden, is onder historici nog altijd onderwerp van debat.
De combinatie van factoren maakt het verhaal rijker dan het simpele “gevangenissen waren vol”. Het was een samenloop van strafrechtelijke nood, geopolitieke berekening en economisch opportunisme.
Fout 3: James Cook “ontdekte” Australië in 1770
James Cook was niet de eerste Europeaan die Australische kusten zag, en hij “ontdekte” zeker geen onbekend continent. Dat is een veelgehoorde versimpeling.
De Nederlandse zeevaarder Willem Janszoon bereikte in 1606 de noordkust van Australië als eerste gedocumenteerde Europeaan. Kort daarna voeren andere VOC-schepen langs de west- en zuidkust. De Nederlanders noemden het continent “Nieuw-Holland”. Dirk Hartog landde in 1616 op de westkust en liet er een gedenkplaat achter. Abel Tasman verkende in 1642 de zuidelijke kusten en bereikte het eiland dat later zijn naam zou dragen: Tasmanië.
Wat Cook in 1770 wél deed, was de vruchtbare oostkust in kaart brengen. Zijn botanist Joseph Banks raakte enthousiast over de rijke flora in Botany Bay (vernoemd naar die botanische vondsten) en rapporteerde positief over de geschiktheid van de regio voor een nederzetting. Cooks expeditie was dus de directe aanleiding voor de keuze van New South Wales als kolonielocatie, niet de “ontdekking” van het continent zelf.
De Aboriginal Australiërs kenden hun continent uiteraard al tienduizenden jaren. Dat de mythe van Cook als ontdekker zo hardnekkig is, heeft alles te maken met de Eurocentrische kijk waarmee geschiedenis lang is beschreven.
Fout 4: De gevangenen waren allemaal zware criminelen
Het beeld van Australië als continent bevolkt door moordenaars en rovers klopt niet met de historische realiteit. De overgrote meerderheid van de veroordeelden die naar Australië werden gestuurd, was veroordeeld voor kleine vergrijpen: diefstal van voedsel, zakkenrollerij, stroperij of het stelen van kleding.
In de 18e eeuw golden in Groot-Brittannië draconische straffen. Meer dan 200 delicten stonden op papier op de doodstraf. In de praktijk werd de doodstraf vaak omgezet in deportatie, ook voor kleine misdrijven. Honger en armoede dreven veel mensen tot vergrijpen die tegenwoordig nauwelijks strafbaar zouden zijn.
De Eerste Vloot, die op 13 mei 1787 uit Portsmouth vertrok en op 26 januari 1788 in Sydney Cove aankwam, bestond uit elf schepen met aan boord iets meer dan 1.400 mensen. Daarvan waren er ongeveer 732 veroordeelden, de rest bestond uit marineofficieren, soldaten, vrije kolonisten en bemanningsleden. Van de gevangenen was een groot deel veroordeeld voor diefstal van kleine waarden, soms letterlijk een paar broden of wat stoffen.
Tussen 1788 en 1868, het jaar waarin deportaties ophielden, werden in totaal zo’n 162.000 veroordeelden naar Australië gestuurd. Gemiddeld over die periode gaat het om minder dan 2.000 per jaar. Het beeld van een continent vol zware misdadigers is dus sterk overdreven.
Fout 5: Aboriginals verzetten zich niet tegen de kolonisatie
Er bestaat een hardnekkig verhaal dat de Aboriginal Australiërs de kolonisten passief ontvingen of weinig tegenwicht boden. Dat klopt niet. Er was wel degelijk verzet, al werd dat systematisch onderdrukt en lange tijd genegeerd in de officiële Australische geschiedschrijving.
De zogenoemde Frontier Wars zijn een reeks gewapende conflicten tussen Britse kolonisten en Aboriginal Australiërs die van 1788 tot diep in de 20e eeuw duurden. Schattingen van het aantal Aboriginal doden lopen uiteen van enkele tienduizenden tot meer dan 100.000. Het exacte getal is onzeker omdat de Britse autoriteiten lang geen nauwkeurige registraties bijhielden, en omdat veel geweld plaatsvond in afgelegen gebieden zonder toezicht.
Bekende namen uit het Aboriginalverzet zijn onder meer Pemulwuy, een krijger van het Bidjigal-volk die van 1790 tot 1802 een guerrillaoorlog voerde rond de nederzetting Sydney. Hij werd uiteindelijk doodgeschoten. Zijn hoofd werd naar Groot-Brittannië gestuurd als “wetenschappelijk specimen”, een gruwelijk voorbeeld van het gebrek aan menselijke waardigheid dat de kolonisatie kenmerkte.
Naast direct geweld bracht de komst van de Britten ook epidemieën mee die verwoestend waren voor de inheemse bevolking. Pokken, mazelen en griep, ziekten waartegen Aboriginal Australiërs geen immuniteit hadden, doodden grote delen van de bevolking voordat de kolonisten zelfs maar ver het binnenland introkken. In sommige gebieden werd de bevolking in korte tijd met 50 tot 90 procent gereduceerd.
Als je meer wilt weten over hoe koloniale onderdrukking elders in de wereld werkte, is het interessant om te vergelijken met de onafhankelijkheidsstrijd van figuren als Mahatma Gandhi, die ook vocht tegen Brits koloniaal gezag, zij het met heel andere middelen.
Fout 6: De kolonisatie verliep volgens een duidelijk plan
Het besluit om een kolonie in Australië te stichten was gehaast en het eerste decennium verliep chaotisch. Er was geen uitgewerkt plan, geen voldoende voorraden en nauwelijks kennis van het continent dat de kolonisten moesten besturen.
De locatie Botany Bay, aanvankelijk gekozen op basis van de rapporten van Cook en Banks, bleek bij aankomst ongeschikt: het water was te ondiep, de bodem te arm en er was weinig zoetwatervoorziening. Gouverneur Arthur Phillip, de eerste bestuurder van New South Wales, trok er snel een kleine verkenningsploeg op uit en vond een betere plek op 20 kilometer naar het noorden: Port Jackson, nu de baai van Sydney. Dáár werd op 26 januari 1788 de Britse vlag gehesen, een datum die Australiërs nu als Australia Day vieren, al is dat voor Aboriginal Australiërs een dag van rouw en protest.
De eerste jaren waren schrijnend. De kolonisten hadden weinig landbouwervaring, de grond in de omgeving van Sydney bleek armer dan gedacht en voedselvoorraden raakten snel op. In 1790 was de situatie zo kritiek dat zelfs de bewakers met rantsoen moesten werken. Schepen met vers voedsel uit Engeland kwamen met grote vertragingen aan. Pas na jaren van moeizaam experimenteren begon de kolonie zichzelf te voeden.
De uitbreiding het continent in was ook allesbehalve een gecoördineerde onderneming. Vrije kolonisten en voormalige gevangenen (emancipisten) trokken op eigen initiatief het binnenland in, namen land in bezit en botsten daarbij regelmatig met Aboriginal gemeenschappen. De Britse autoriteiten hadden nauwelijks grip op wat er ver buiten Sydney gebeurde.
| Periode | Gebeurtenis | Belang |
|---|---|---|
| 1606 | Willem Janszoon bereikt noordkust Australië | Eerste gedocumenteerde Europese landing |
| 1642 | Abel Tasman verkent zuidkust en Tasmanië | Europese cartografie uitgebreid |
| 1770 | James Cook brengt oostkust in kaart | Directe aanleiding voor Britse kolonisatieplannen |
| 13 mei 1787 | Eerste Vloot vertrekt uit Portsmouth | Start van de Britse kolonisatie |
| 26 januari 1788 | Aankomst Sydney Cove, vlag gehesen | Officiële stichting kolonie New South Wales |
| 1790 | Voedselcrisis in de kolonie | Slechte planning bijna fataal voor de nederzetting |
| 1851 | Goudkoorts in Victoria | Explosieve bevolkingsgroei, vrije migratie neemt toe |
| 1868 | Laatste schip met veroordeelden arriveert in West-Australië | Einde deportatiesysteem, 162.000 gevangenen in totaal |
| 1901 | Australische Federatie gesticht | Zelfbestuur, einde van directe Britse controle |
| 1992 | Mabo-uitspraak Hooggerechtshof | Terra nullius officieel verworpen |
Fout 7: Na de gevangenen werd Australië pas écht bewoond door Britten
Veel mensen denken dat de vrije kolonisatie pas begon nadat het strafkoloniesysteem afgelopen was. Maar al vroeg in de 19e eeuw vestigden zich ook vrije Britse migranten in Australië, naast de emancipisten: vrijgelaten of ontslagen gevangenen die in de kolonie bleven.
De goudkoorts van 1851 in de provincie Victoria veranderde Australië ingrijpend. In enkele jaren stroomden meer dan 500.000 mensen toe, afkomstig uit Groot-Brittannië, Ierland, China en de Verenigde Staten. Steden als Melbourne groeiden explosief. De bevolking die in 1850 nog geen 400.000 bedroeg, tikte in 1860 de een miljoen aan.
Die grote instroom van vrije migranten verschoof de aard van de samenleving. Australië was niet meer primair een strafkolonie maar een immigrantenland met eigen economische ambities. De emancipisten en hun nakomelingen, de zogenoemde Currency Lads and Lasses (in Australië geboren nakomelingen van gevangenen), vochten voor meer politieke rechten en minder stigma.
De weg naar zelfbestuur verliep stapsgewijs. In 1850 kregen de Australische koloniën gedeeltelijk parlementair zelfbestuur. Op 1 januari 1901 werd de Australische Federatie uitgeroepen, waarbij zes koloniën één natie werden. Groot-Brittannië bleef via de Kroon aanwezig, maar de directe Britse controle was voorbij. Voor een vergelijkbare politieke dynamiek rond imperiale invloedsferen kun je ook kijken naar de Marshallhulp, die na de Tweede Wereldoorlog ook grote machtsverschuivingen in gang zette.
Voor een bredere context over hoe koloniale geschiedenissen en hun mythevorming met elkaar samenhangen, is het interessant te vergelijken met de ontcijfering van andere vergeten beschavingen. De Steen van Rosetta opende bijvoorbeeld de weg naar het begrip van de Egyptische beschaving die eeuwenlang als “raadselachtig” was afgedaan.
De ware motieven op een rij: wat zeggen historici nu?
Historici zijn het er grotendeels over eens dat de kolonisatie van Australië een samenloop was van verschillende factoren, geen eenduidige beslissing vanuit één motief. De belangrijkste elementen zijn:
- Gevangenisprobleem: De Britse gevangenissen en drijvende gevangenis-hulks raakten overvol na de afsluiting van de Amerikaanse route. Een nieuwe bestemming was urgent.
- Verlies van Amerika: Na de Onafhankelijkheidsoorlog (1783) en het Verdrag van Parijs verloor Groot-Brittannië zijn primaire deportatiebestemming. Australië was een alternatief dat ver genoeg weg lag om criminelen buiten het zicht te houden.
- Strategisch belang: De Fransen waren actief in de Stille Oceaan. Een Britse nederzetting in New South Wales versterkte de maritieme positie van het Empire en voorkwam dat een rivaal de oostkust van het continent in handen kreeg.
- Economische verwachtingen: Vlasplanten voor touwwerk, hout voor scheepsmasten en de gunstige ligging op de handelsroute naar China waren concrete economische argumenten.
- Ideologie van de beschaving: De Britten geloofden dat het hun taak was het “beschaafde christendom” te verspreiden. Dat geloof rechtvaardigde in hun ogen het opleggen van hun cultuur en wetgeving, ook als dat ten koste ging van bestaande bevolkingen.
Wie de beslissing in 1786 terugkoppelt aan de historische bronnen, vindt dat het Britse parlement na lang debat koos voor Botany Bay mede omdat andere locaties (zoals das Afrikaanse Das Eiland of de kust van het huidige Angola) onpraktisch of te gevaarlijk leken. De definitieve beslissing was in hoge mate pragmatisch en reactief, niet het resultaat van een grootse koloniale strategie.
De rol van mythen in de nationale identiteit is een thema dat bij veel beschavingen terugkomt. Denk aan de mythologische verhalen die ook bij andere culturen functioneerden als verklaring voor het ontstaan en de rechtvaardiging van macht. Of vergelijk de constructie van nationale helden met figuren als Julius Caesar, wiens ware motieven ook vaak anders waren dan de mythologische versie die zijn opvolgers verspreidden.
Voor wie de bredere context van koloniale oorlogen wil begrijpen: de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog zagen Australische en Nieuw-Zeelandse troepen (ANZAC) als een directe erfenis van de koloniale banden die in 1788 waren gelegd. Australische soldaten vochten aan Britse zijde, deels uit loyaliteit, deels uit eigen nationaal belang.
Veelgestelde vragen
Waarom kozen de Britten juist voor Australië en niet voor Afrika als strafkolonie?
Afrika werd aanvankelijk ook overwogen. Specifiek werden locaties in West-Afrika (bij het huidige Angola) bestudeerd. Maar die werden afgewezen vanwege het ongezonde klimaat en hoge sterftecijfers onder Europeanen in tropische gebieden. Australië, met zijn gematigde klimaat aan de oostkust, leek veel geschikter voor een permanente nederzetting. De rapporten van Cook en Banks speelden daarin een doorslaggevende rol, al overdreven zij de vruchtbaarheid van Botany Bay enigszins.
Wat betekende de Australische kolonisatie voor de Aboriginal bevolking op de lange termijn?
De gevolgen waren verwoestend. De Aboriginal bevolking daalde door ziekten, geweld en gedwongen verplaatsing van naar schatting 750.000 in 1788 naar minder dan 100.000 rond 1900. Traditionele leefwijzen, talen en spirituele praktijken werden onderdrukt. De Stolen Generations, Aboriginal kinderen die van hun families werden weggehaald om hen “te beschaven”, zijn een bijzonder donker hoofdstuk. Pas in 2008 bood de Australische overheid officieel excuses aan.
Hoeveel gevangenen zijn er in totaal naar Australië gestuurd?
Tussen 1788 en 1868 transporteerden de Britten in totaal zo’n 162.000 veroordeelden naar Australië. Mannen vormden de meerderheid, maar er waren ook circa 25.000 vrouwen bij. De meesten werden veroordeeld voor kleine vergrijpen zoals diefstal van voedsel of textiel. De deportaties eindigden in 1868 toen het laatste schip met gevangenen in West-Australië aankwam.
Is Australië ooit officieel een strafkolonie geweest in de juridische betekenis?
Ja en nee. New South Wales, opgericht in 1788, was de eerste officiële Britse penal colony in Australië. Later kwamen daar Van Diemensland (het huidige Tasmanië, gesticht in 1803) en West-Australië bij als bestemming voor gevangenen. Maar de koloniën waren nooit uitsluitend strafkoloniën. Ze trokken ook vrije kolonisten aan, en het bestuur had altijd ook reguliere overheidstaken. Het systeem van straftransport was een onderdeel van de koloniën, niet hun enige reden van bestaan.
Wanneer hield de Britse controle over Australië op?
De directe Britse controle vervaagde geleidelijk. In 1850 kregen de Australische koloniën gedeeltelijk zelfbestuur. Op 1 januari 1901 werd de Australische Federatie uitgeroepen: zes koloniën (New South Wales, Victoria, Queensland, South Australia, West-Australië en Tasmanië) werden één natie. Australië bleef technisch gezien een dominion van het Britse Empire, met de Britse monarch als staatshoofd, maar bestuurde zichzelf volledig zelfstandig. Pas met de Australia Act van 1986 werden de laatste Britse juridische banden doorgesneden.
Waarom vieren Australiërs Australia Day op 26 januari, en waarom is dat omstreden?
Op 26 januari 1788 hees gouverneur Arthur Phillip de Britse vlag in Sydney Cove, wat officieel de stichting van de kolonie markeerde. Voor veel Australiërs is dat een datum om te vieren als het begin van een moderne natie. Voor Aboriginal Australiërs staat de dag symbool voor invasie, onteigening en het begin van systematische onderdrukking. Zij noemen het dan ook Invasion Day of Survival Day. Het debat over een andere datum of een andere invulling van de nationale feestdag is in Australië al decennia gaande en is tot op heden niet beslecht.
