San Marino ligt volledig omsloten door Italië en is toch een volledig zelfstandige staat. Het is geen EU-lid, maar gebruikt wel de euro, valt de facto onder Schengen en heeft een douane-unie met de EU. Dat klinkt tegenstrijdig, maar de verklaring ligt in meer dan zeventien eeuwen geschiedenis.
Hoe oud is San Marino eigenlijk?
San Marino geldt als de oudste nog bestaande republiek ter wereld. Volgens de overlevering stichtte de christelijke steenhouwer Marinus het stadje in het jaar 301 na Christus op de berg Monte Titano in het midden van het Apennijnse schiereiland. Hij vluchtte voor religieuze vervolging vanuit Rimini, de nabijgelegen havenstad aan de Adriatische kust, en vestigde een kleine gemeenschap op de rotsige berg op 749 meter hoogte.
Of die precieze datum van 301 historisch aantoonbaar is, valt te betwisten. Maar feit is dat San Marino al in de vroege middeleeuwen een herkenbare bestuursvorm had. De republiek kent een ononderbroken politieke traditie als onafhankelijke stadstaat. In 1263 werd de Grote Raad (Consiglio Grande e Generale) ingesteld, het wetgevend orgaan dat tot op de dag van vandaag bestaat. Twee gekozen Kapiteins-Regent delen de uitvoerende macht, telkens voor een periode van zes maanden.
In 1631 erkende de paus officieel de onafhankelijkheid van San Marino. Dat was cruciaal, want de pauselijke staten omringden het gebied destijds grotendeels. Zonder die erkenning had San Marino al lang opgehouden te bestaan als zelfstandig territorium. Napoleon Bonaparte respecteerde de onafhankelijkheid in 1797 zelfs uitdrukkelijk en bood het land gebiedsuitbreiding aan, wat San Marino vriendelijk afsloeg. Op het Congres van Wenen van 1815 werd de onafhankelijkheid ook door de Europese grootmachten erkend.
Tijdens de Italiaanse eenwording in de negentiende eeuw koos San Marino bewust voor neutraliteit. Giuseppe Garibaldi, de leider van de eenwording, zocht in 1849 zelfs zijn toevlucht in San Marino. Als dank voor die gastvrijheid verplichte hij zijn beweging om de onafhankelijkheid van het land te respecteren. In 1862 sloot San Marino een vriendschapsverdrag met het net verenigde koninkrijk Italië, en die vriendschappelijke relatie bleef tot op heden intact.
Vergelijking: San Marino versus andere Europese dwergstaten
San Marino is niet de enige microstaat in Europa die geen EU-lid is maar wel nauw samenwerkt met de Unie. De situatie verschilt per land, wat goed te zien is in de tabel hieronder.
| Land | Oppervlakte | Inwoners | EU-lid | Euro | Schengen | Douane-unie EU |
|---|---|---|---|---|---|---|
| San Marino | 61 km2 | ca. 34.000 | Nee | Ja (via verdrag) | De facto ja | Ja (1991) |
| Vaticaanstad | 0,44 km2 | ca. 800 | Nee | Ja (via verdrag) | De facto ja | Nee |
| Monaco | 2 km2 | ca. 39.000 | Nee | Ja (via verdrag) | Ja | Ja (via Frankrijk) |
| Andorra | 468 km2 | ca. 80.000 | Nee | Ja (via verdrag) | De facto ja | Gedeeltelijk |
| Liechtenstein | 160 km2 | ca. 38.000 | Nee | Nee (Zwitserse frank) | Ja | Via EER/Zwitserland |
| Nederland | 41.543 km2 | ca. 17,9 mln | Ja | Ja | Ja | Ja |
Wat opvalt: alle vier de enclaves en semi-enclaves (San Marino, Vaticaanstad, Monaco en Andorra) gebruiken de euro, ook al zijn ze geen EU-lid. Ze hebben daarvoor monetaire overeenkomsten gesloten met de EU, die hun het recht geven de euro te gebruiken en zelfs eigen euromunten te slaan. San Marinese euromunten zijn daardoor populair bij verzamelaars.
Waarom is San Marino geen EU-lid?
De korte uitleg: San Marino is simpelweg te klein en te anders georganiseerd voor een standaard EU-lidmaatschap. De langere uitleg is wat ingewikkelder.
De EU hanteert lidmaatschapscriteria die zijn vastgelegd in de Verdragen. Een land moet onder meer een functionerende democratische rechtsstaat zijn, een markteconomie hebben en het volledige acquis communautaire (het pakket van EU-wetgeving) overnemen. Dat omvat duizenden verordeningen en richtlijnen. Voor een land met 34.000 inwoners en een eigen bestuurstraditie van meer dan zeventien eeuwen is dat een enorme last. De administratieve capaciteit ontbreekt simpelweg om dat allemaal te implementeren.
Daarnaar gevraagd in een referendum in 2013 stemde de bevolking van San Marino bovendien niet definitief voor EU-lidmaatschap. De meeste Sanmarinees zagen meer in een nauwe samenwerking zonder formeel lidmaatschap. Die voorkeur is begrijpelijk: San Marino heeft een eigen fiscaal systeem, eigen wetgeving en eigen politieke tradities die bij volledig EU-lidmaatschap deels zouden verdwijnen.
Toch is de relatie met de EU de laatste jaren verder verdiept. Na jaren van onderhandelen sloten San Marino, Andorra en de EU op 12 december 2023 officieel een akkoord over een associatieverdrag. Dit akkoord geeft San Marino (en Andorra) toegang tot de Europese interne markt op een manier die lijkt op de status van landen in de Europese Economische Ruimte. Begin 2026 is het verdrag in bespreking bij het Europees Parlement en de Raad; de ratificatie is nog gaande.
Als je meer wilt weten over hoe landen zich tot elkaar verhouden via historische afspraken en verdragen, is het ook interessant om te lezen over het doel van de Marshallhulp na de Tweede Wereldoorlog, een ander voorbeeld van hoe Europa zijn verhoudingen via afspraken en verdragen heeft geregeld.
Hoe zit het dan met euro, Schengen en douane?
San Marino is in de praktijk zo vergroeid met de Italiaanse (en daarmee Europese) economie dat een strikte scheiding niet werkt. Dat merk je op drie vlakken.
De euro. San Marino gebruikte voor de euro de Sammarinese lire, die op zijn beurt gekoppeld was aan de Italiaanse lire. Toen Italië in 2002 overstapte op de euro, deed San Marino dat ook. De EU heeft een monetaire overeenkomst gesloten die San Marino het recht geeft de euro als enige munteenheid te gebruiken en jaarlijks een beperkt aantal eigen euromunten te slaan. De munt- en bankbiljettenpolitiek valt echter gewoon onder de Europese Centrale Bank. San Marino heeft geen eigen centrale bank.
Schengen. San Marino maakt formeel geen deel uit van het Schengenverdrag, maar dat merkt een reiziger nauwelijks. Er zijn geen grensposten aan de grens met Italië. Je rijdt of wandelt simpelweg het land in en uit. De Italiaanse politie en douane houden de facto toezicht op grensoverschrijdend verkeer, maar er is geen visum of paspoortcontrole vereist voor reizigers die al in de Schengenzone zijn. Dit is “de facto Schengen” zonder formele aansluiting.
Douane. In 1991 sloot San Marino een douane-unie met de toenmalige Europese Gemeenschap. Goederen kunnen daardoor vrij bewegen tussen San Marino en de EU zonder invoerrechten of douanecontroles. Alleen bij de invoer van bepaalde producten van buiten de EU gelden afzonderlijke afspraken. Die douane-unie maakt San Marino in de praktijk onderdeel van de Europese interne markt voor goederen, zonder formeel lid te zijn.
Wat maakt San Marino geografisch zo bijzonder?
San Marino is een van de weinige volledig door een ander land ingesloten staten ter wereld, een zogenoemde enclave. De enige andere zelfstandige enclave-staat is Lesotho, dat volledig door Zuid-Afrika wordt omgeven. Vaticaanstad is formeel ook een enclave binnen Rome, maar San Marino is de enige echte landenclave in Europa buiten een hoofdstad.
Het land meet van oost naar west maximaal 12 kilometer en van noord naar zuid zo’n 9 kilometer. De totale oppervlakte is 61 vierkante kilometer, vergelijkbaar met de gemeente Amsterdam maar dan zeven keer kleiner. Het grondgebied bestaat grotendeels uit de hellingen van Monte Titano en de omliggende heuvels in de regio Emilia-Romagna.
Monte Titano zelf, waarop de hoofdstad San Marino City is gebouwd, rijst 749 meter boven zeeniveau uit. Drie middeleeuwse verdedigingstorens (Guaita, Cesta en Montale) bewaken de bergkam. Ze zijn zichtbaar vanuit tientallen kilometers afstand en figureren op de nationale vlag en het wapen. In 2008 werd het historisch centrum van San Marino City, inclusief Monte Titano, door UNESCO opgenomen op de Werelderfgoedlijst. Dat is ook een trekpleister voor de vele toeristen die jaarlijks het land bezoeken, want toerisme is naast de financiele sector en de maakindustrie een van de belangrijkste pijlers van de economie.
De ligging heeft door de eeuwen heen bescherming geboden. Aanvallers moesten bergop stormen, terwijl de verdedigers van bovenaf konden schieten. Dat verklaart mede waarom het kleine stadstaatje al ruim zeventien eeuwen stand heeft gehouden. Lees ook meer over andere historische verhalen, zoals de rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis, om te begrijpen hoe het Italiaanse schiereiland al eeuwen lang het toneel is van machtsstrijd en staatsvorming.
Drie concrete deelgevallen: hoe de relatie met Italië er in de praktijk uitziet
De bijzondere positie van San Marino leidt in de praktijk tot enkele opvallende situaties. Drie voorbeelden maken het concreet.
Deelgeval 1: belasting en belastingparadijs. San Marino had lang de reputatie van belastingparadijs. De vennootschapsbelasting was laag, het bankgeheim streng en de toezichtregels soepeler dan in Italië of de EU. Dat trok bedrijven en vermogende Italianen. Maar de EU oefende druk uit, en San Marino heeft zijn regelgeving de afgelopen jaren flink aangescherpt. Het land staat inmiddels op de grijze lijsten van de OESO wel of niet meer afhankelijk van de versie van de lijst, maar de scherpste kanten van het belastingparadijs zijn er wel af. Het associatieverdrag van 2023 zal de financiele regelgeving verder harmoniseren met EU-normen.
Deelgeval 2: studie en werk in de EU. Burgers van San Marino hebben geen automatisch recht op vrij verkeer van personen in de EU, omdat San Marino geen EU-lid is en ook geen deel uitmaakt van de EER. In de praktijk zijn er bilaterale afspraken met Italië die Sanmarinezen de mogelijkheid geven om in Italië te wonen, werken en studeren. Veel Sanmarinezen werken dan ook in het aangrenzende Italië en pendelen dagelijks. Met het nieuwe associatieverdrag van 2023 wordt dit formeel geregeld en krijgen Sanmarinezen bredere rechten op de Europese interne markt.
Deelgeval 3: autoregistratie en telecom. San Marino heeft een eigen kentekenplaat-systeem met het prefix RSM en een eigen landcode voor telefonie (+378). Italiaanse mobiele netwerken werken er wel, maar roaming-tarieven kunnen anders zijn dan in de EU zelf, omdat San Marino buiten de EU-roamingregulering valt. Dat kan een kleine verrassing zijn voor toeristen die verwachten dat ze vrij kunnen bellen en internetten zonder meerkosten, zoals dat binnen de EU geldt.
Die diversiteit aan historische staatjes in Europa heeft altijd de verbeelding geprikkeld. Net zoals het interessant is om te lezen over de zestien deelstaten van Duitsland en hun eigen bevoegdheden, laat San Marino zien hoe veelzijdig de Europese staatkundige structuur is.
De economie en het dagelijks leven in San Marino
San Marino heeft een van de hoogste welvaartsniveaus ter wereld per hoofd van de bevolking. Het bruto binnenlands product per inwoner is vergelijkbaar met dat van rijkere EU-lidstaten. Hoe lukt dat voor zo’n klein land?
De drie belangrijkste pijlers van de economie zijn:
- Financiele dienstverlening: banken en verzekeringsmaatschappijen hebben zich er gevestigd, mede vanwege de vroegere gunstige fiscale omgeving. Die sector is kleiner geworden na de hervormingen maar nog steeds relevant.
- Maakindustrie en export: San Marino kent een relatief sterke industrie voor zijn formaat. Producten als keramiek, meubels, textiel en elektronische apparatuur worden gemaakt en geexporteerd, voornamelijk naar Italië en andere EU-landen.
- Toerisme: jaarlijks bezoeken zo’n 2 tot 3 miljoen mensen het land, een opmerkelijk getal voor een land met slechts 34.000 inwoners. De historische torens, het pittoreske centrum, de winkelstraten (mede aantrekkelijk door lagere btw dan in Italië) en de ligging maken San Marino tot een populaire dagtrip vanuit de Adriatische kustplaatsen zoals Rimini.
Het dagelijks leven lijkt op dat in een Italiaans provinciestadje. De officiële taal is Italiaans. De munt is de euro. De krant, de televisie, de supermarkt: alles lijkt op Italië. Maar de wetten zijn eigen, de politie is eigen (de Guardia di Rocca, een van de oudste militaire eenheden ter wereld), en de politiek is eigen. San Marino heeft twee presidenten tegelijk: de twee Kapiteins-Regent wisselen elke zes maanden. Dat systeem bestaat al sinds 1243 en is ontworpen om machtsmisbruik te voorkomen.
De politieke structuur van San Marino heeft ook andere bijzonderheden. Zo mogen al lang voor de meeste andere landen ook vrouwen actief deelnemen aan de politiek, al was het actief en passief kiesrecht voor vrouwen pas in 1960 volledig ingevoerd. Het land heeft geen strijdmacht in de klassieke zin, maar wel enkele symbolische militaire eenheden met ceremoniële functies, zoals de Crossbowmen’s Corps. Net zoals je bij mythologie leert dat symbolen en rituelen door de eeuwen heen overleven, zie je bij San Marino hoe staatsinstellingen eeuwenoud kunnen zijn en toch functioneren. Meer over hoe cultuur en symboliek door de eeuwen heen werken lees je in dit artikel over waarom mythologie zo belangrijk is.
Wat verandert er door het associatieverdrag van 2023?
Het associatieverdrag dat San Marino (samen met Andorra) en de EU op 12 december 2023 sloten, is de meest ingrijpende stap in de Europese integratie van San Marino ooit. Het verdrag wacht nog op ratificatie door het Europees Parlement en de nationale parlementen van de EU-lidstaten, een proces dat in 2026 nog gaande is.
De kern van het verdrag is toegang tot de interne markt. San Marino krijgt vergelijkbare rechten als landen in de Europese Economische Ruimte (IJsland, Noorwegen en Liechtenstein), maar dan op maat gesneden voor een microstaat. Dat betekent concreet:
- Vrij verkeer van personen: Sanmarinezen krijgen formele rechten om in de hele EU te wonen en werken, en EU-burgers krijgen die rechten in San Marino.
- Vrij verkeer van diensten en kapitaal: bedrijven kunnen makkelijker grensoverschrijdend opereren.
- Overname van relevante EU-wetgeving: San Marino neemt op termijn de EU-regels over op gebieden als financiele dienstverlening, consumentenbescherming en milieu, maar in een geleidelijk tempo en met uitzonderingen voor zijn specifieke situatie.
- Beperkte institutionele vertegenwoordiging: San Marino krijgt geen stemrecht in de Raad of het Europees Parlement, maar wel een adviserende stem in comites die besluiten nemen over regels die ook San Marino raken.
Of San Marino ooit volledig EU-lid wordt, is hoogst onzeker. De voordelen van volwaardig lidmaatschap (stemrecht, fondsen, volledig vrij verkeer) wegen voor de Sanmarinezen op tegen het verlies van eigen wetgeving en de enorme implementatielast. Het associatieverdrag is een tussenweg die beide partijen tevreden lijkt te stellen. Vergelijkbaar met hoe de positie van Anne Frank de absurde grenzen van staatsburgerschap en bescherming door de wet illustreerde, laat San Marino zien hoe ingewikkeld de definitie van “erbij horen” in Europa kan zijn.
Veelgestelde vragen
Waarom is San Marino nooit door Italië opgeslokt?
San Marino heeft zijn onafhankelijkheid bewaard door een combinatie van geografische ligging op een moeilijk bereikbare berg, slimme diplomatie, erkenning door de paus in 1631 en goede relaties met opeenvolgende Italiaanse staten. Napoleon en later ook het verenigde Italie respecteerden bewust de onafhankelijkheid. De bevolking hechtte altijd sterk aan haar eigen identiteit en bestuursvorm, wat annexatie politiek moeilijk maakte.
Heeft San Marino een eigen munt of gebruikt het de euro?
San Marino gebruikt de euro als officieel betaalmiddel, ook al is het geen EU-lid. Op basis van een monetaire overeenkomst met de EU mag het land jaarlijks een beperkte hoeveelheid eigen euromunten slaan. Die San Marinese euromunten zijn herkenbaar aan de afbeelding van de drie verdedigingstorens. Ze hebben dezelfde waarde als alle andere euromunten en zijn geldig in de hele eurozone, maar zijn populair bij verzamelaars en dus soms moeilijk te vinden in de winkelomloop.
Kun je als EU-burger zomaar naar San Marino?
Ja, vrijwel zonder gedoe. Er zijn geen grensposten tussen Italië en San Marino. Je rijdt of loopt het land gewoon in vanuit Italië. Een geldig paspoort of identiteitskaart is officieel vereist, maar in de praktijk controleer niemand dat bij de grensovergang zelf. Wel kan er een controle zijn bij de aankomst of vertrek, net als bij elke douanezone. Reken er op dat roaming voor telefonie kan afwijken van EU-regels.
Wat is er zo bijzonder aan de politiek van San Marino?
San Marino heeft twee staatspresidenten tegelijk (Kapiteins-Regent) die elk maar zes maanden aanblijven. Dat systeem bestaat al sinds 1243 en is een van de oudste democratische bestuurstradities ter wereld. Na hun ambtstermijn mogen ze niet onmiddellijk opnieuw worden verkozen. De Grote Raad telt 60 leden en is het wetgevend orgaan. Dit kleine land kent daarmee een rijkere democratische geschiedenis dan de meeste grotere staten.
Wat is het verschil tussen San Marino en Vaticaanstad?
Beide zijn onafhankelijke enclaves in Italië en geen EU-lid, maar verder zijn ze heel anders. Vaticaanstad (0,44 km2) is de zetel van de rooms-katholieke kerk en wordt geleid door de paus als staatshoofd, een absolute monarchie dus. San Marino (61 km2) is een republiek met een verkozen parlement en twee wisselende presidenten. Vaticaanstad heeft circa 800 inwoners, San Marino circa 34.000. Vaticaanstad heeft geen economische banden met de EU-douane-unie zoals San Marino dat wel heeft.
Wat houdt het associatieverdrag van 2023 in voor gewone burgers van San Marino?
Het associatieverdrag geeft Sanmarinese burgers op termijn het formele recht om in alle EU-landen te wonen, werken en studeren, vergelijkbaar met de rechten van inwoners van EER-landen als Noorwegen. Omgekeerd krijgen EU-burgers dezelfde rechten in San Marino. Verder zal San Marino op meerdere terreinen EU-wetgeving overnemen, van financiele diensten tot consumentenbescherming, waardoor de praktische integratie met de EU verdiept wordt zonder dat San Marino zijn onafhankelijkheid of eigen bestuursvorm verliest. Het verdrag moet nog worden geratificeerd door het Europees Parlement en de EU-lidstaten.
