De dood van Lodewijk XIV op 1 september 1715 was om meerdere redenen tragisch. Een man die 72 jaar lang ongenaakbaar op de troon zat, stierf aan een vermijdbare ziekte, omringd door hoflingen die zijn kamer meden vanwege de stank. En hij liet een rijk achter dat zijn opvolger: een kleuter van vijf jaar, bijna niet kon dragen.
Lodewijk XIV, de Zonnekoning, regeerde langer dan welke monarch in de Europese geschiedenis ook. Maar de manier waarop hij die macht verloor, laat zien hoe kwetsbaar zelfs de machtigste mens ter wereld kan zijn.
De fouten die zijn dood inluidden: een foutief begin
Op 10 augustus 1715 keerde Lodewijk XIV terug van een jachtpartij in Marly. Hij klaagde over hevige pijn in zijn linkerbeen. Zijn lijfarts, Guy-Crescent Fagon, stelde vast dat het jicht was, of misschien ischias. Een veilige, gezichtsbewarende diagnose voor een arts aan het hof van de machtsvollekoning van Europa.
Die misdiagnose was de eerste en meest ingrijpende fout. Fagon schreef warme kompressen voor en ordonneerde dat de koning ezelinnenmelk dronk. Dat was in de 18e eeuw een gangbare remedie voor van alles, maar het werkte hier niet. De pijn bleef precies op dezelfde plek, en dat had een goede arts eerder moeten alarmeren.
Na een week zag het been van de koning er steeds slechter uit. Er verschenen donkere vlekken. Pas toen werd duidelijk wat er werkelijk aan de hand was: ouderdomsgrangreen, ook wel seniel gangreen. De weefsels stierven af, het been begon te rotten. De chirurgen die werd binnengehaald, zagen het meteen. Maar zij zaten niet in de positie om de koning te overrulen. En Fagon was niet van plan zijn diagnose terug te nemen.
Later probeerden de artsen van alles: kinabast met kinine (een middel dat destijds gezien werd als wondermiddel), kuurbaden in gekruide Bourgondische wijn, meer ezelinnenmelk. Niets hielp, want niets kon helpen. Gangreen vereist amputatie, en daar werd pas over gesproken toen het al te laat was.
Fout 1: het been niet amputeren
Amputatie was in 1715 een optie, zij het een gevaarlijke. Bij gangreen dat zich uitbreidt, is het soms de enige manier om het leven te redden. De chirurgen zagen dit, maar het hof trok de rem. De gedachte dat de Zonnekoning met een afgehakt been door het paleis zou gaan, was voor de hofcultuur ondenkbaar.
Bovendien was Lodewijk XIV zelf al 76 jaar. Hij had al 72 jaar geregeerd. De kans dat hij een amputatie zou overleven, werd door Fagon te klein geacht. Of misschien weigerde de arts simpelweg de moed op te brengen om zijn koning zo’n maatregel te adviseren. We weten het niet zeker, maar de historische bronnen beschrijven een omgeving waarin niemand de eerste stap durfde te zetten.
De tragiek: het been had er mogelijk al eerder af gemoeten, in de eerste dagen na het duidelijk worden van het gangreen. Toen was het misschien nog te redden geweest. Maar die kans gleed weg in de schijnbare rust van het Versaillese hof, waar de rituelen gewoon doorgingen terwijl de koning langzaam stierf.
Fout 2: de rituelen gingen gewoon door
Lodewijk XIV had zijn leven ingericht rondom een strak protocol. Iedere ochtend stond hij op voor een publiek van geselecteerde edellieden. De lever du roi: het opstaan van de koning was een staatsaangelegenheid. Zijn avondritueel, het coucher, was net zo formeel. Al 54 jaar lang functioneerde het hof van Versailles op deze manier.
Zelfs op zijn sterfbed bleef Lodewijk XIV dit protocol in stand houden. De musicologen speelden, er werden audiënties gehouden, en de koningsdienst liep gewoon door. Dat was deels zijn eigen wil: hij wilde niet laten zien dat hij zwak was. Maar het was ook de gevangenis van zijn eigen systeem. Het hof verwachtte dit van hem, en hij was niet in staat te breken met wat hij zelf had gebouwd.
Pas in de laatste dagen werden de rituelen losgelaten. Tegen die tijd was de stank van het rottende been zo erg dat hoflingen probeerden weg te blijven uit zijn buurt. De man die decennialang het middelpunt van elke ceremonie was geweest, lag nu in een kamer waar bijna niemand vrijwillig binnenkwam.
Fout 3: geen opvolger die klaar was
Dit was misschien de grootste tragedie van allemaal, en ze had niets te maken met geneeskunde. Lodewijk XIV overleefde zijn eigen zoon, zijn kleinzoon en zijn oudste achterkleinzoon. De mensen die na hem zouden regeren, stierven eerder. In 1711 overleed zijn zoon, de Grand Dauphin, aan pokken. In 1712 stierven zijn kleinzoon en diens vrouw aan mazelen binnen een paar dagen van elkaar.
Toen Lodewijk XIV op 1 september 1715 stierf, was zijn enige overgebleven erfgenaam zijn vijfjarige achterkleinzoon, de latere Lodewijk XV. Een kind van vijf. Een kleuter. Die moest nu Frankrijk regeren, het grootste en machtigste koninkrijk van Europa. Het regentschap kwam in handen van Filips van Orléans, een figuur die Lodewijk XIV altijd gewantrouwd had.
Dat wantrouwen heeft hij op zijn sterfbed nog uitgesproken. Zijn laatste woorden tegen het jongetje dat hem zou opvolgen, waren een soort politiek testament: zoek vrede, vermijd oorlog, heb acht op je ministers. Het zijn de woorden van een man die weet dat hij zijn werk niet af heeft.
| Erfgenaam | Relatie tot Lodewijk XIV | Overlijdensjaar | Oorzaak |
|---|---|---|---|
| Louis, Grand Dauphin | Zoon | 1711 | Pokken |
| Louis, hertog van Bourgondie | Kleinzoon | 1712 | Mazelen |
| Marie-Adelaide van Savoie | Kleindochter (aangetrouwd) | 1712 | Mazelen |
| Louis, hertog van Bretagne | Achterkleinzoon (oudste) | 1712 | Mazelen |
| Lodewijk XV (als kind) | Achterkleinzoon (enige overlevende) | Overleefde | Werd vijf jaar oud kroonprins |
| Filips II van Orleans | Neef (regent) | 1723 | Beheerde het regentschap tot Lodewijk XV 13 was |
Fout 4: het lichaam van de koning zelf had al lang geleden
Wat veel mensen niet weten, is dat Lodewijk XIV zijn hele leven al aangeslagen was. Zijn medische geschiedenis leest als een compendium van 17e-eeuwse ongemakken. Op zijn vroege leeftijd had hij al pokken overleefd. Later had hij last van chronische hoofdpijn, jicht, diabetes (al herkende men dat toen niet als zodanig) en een beruchte anaalfistel die in 1686 geopereerd werd door chirurg Charles Felix.
Die operatie was zo succesvol dat andere chirurgen in de weken daarna dezelfde ingreep lieten uitvoeren, ook al hadden ze geen fistel: gewoon om dezelfde techniek te leren als de hofchirurg die de koning gered had. Dat geeft aan hoe groot zijn invloed was, zelfs op de geneeskunde. Maar het toont ook hoe erg zijn lichaam er al aan toe was.
In 2025 publiceerden wetenschappers nieuwe bevindingen na onderzoek van een gemummificeerd fragment van Lodewijks hart. Zij suggereerden dat er mogelijk ook een chronische schimmelinfectie een rol speelde in zijn dood. Dit herschrijft niet de hele geschiedenis, maar het voegt een extra laag toe aan de tragiek: een man die jarenlang leed aan kwalen die de medische wetenschap van zijn tijd simpelweg niet begreep.
De Romeinse machthebbers hadden eenzelfde probleem: hoe groter de macht, hoe meer de geneeskunde op het spel stond. Artsen aan het hof hadden er alle belang bij om geen slechte diagnose te stellen.
Fout 5: de laatste weken werden niet goed benut
Vanaf begin augustus 1715 was duidelijk dat Lodewijk XIV ernstig ziek was. Maar zijn dood voltrok zich langzaam, over bijna vier weken. Die tijd had benut kunnen worden. Er hadden duidelijker regelingen voor de opvolging getroffen kunnen worden. Er hadden gesprekken gevoerd kunnen worden met de belangrijkste ministers over de toekomst van het land.
In plaats daarvan bleef het hof grotendeels functioneren op de automatische piloot. De koning ontving de sacramenten. Hij sprak zijn achterkleinzoon toe. Hij vergaf zijn ministeries en raadgevers. Maar een echt staatsplan voor een regentschap rond een kind van vijf? Dat ontbrak grotendeels.
Na zijn dood brak er dan ook meteen spanning uit. Filips van Orléans zette het testament van Lodewijk XIV opzij, een testament dat het regentschap juist wilde beperken. De raad van regentschap die Lodewijk had ingesteld, werd ontmanteld. Alles wat Lodewijk op zijn sterfbed had geregeld, bleek kwetsbaar te zijn.
Dit is een patroon dat je vaker ziet in de geschiedenis. Een sterke centraliserende heerser die alles naar zich toetrekt, laat een vacuüm achter als hij verdwijnt. Net zoals Julius Caesar zijn macht niet overdraagbaar maakte op een geordende manier, had Lodewijk XIV zijn staat zo op zichzelf gebouwd dat ze na hem haast niet kon functioneren zonder chaos.
De laatste uren: hoe stierf hij werkelijk
In de vroege ochtend van 1 september 1715 verloor Lodewijk XIV het bewustzijn. Hij was al enkele dagen niet meer bij kennis geweest. Om 8:15 in de ochtend stelde zijn arts zijn dood vast. Het was vier dagen voor zijn 77e verjaardag.
De Zonnekoning werd niet bijgezet in Versailles, maar in de koninklijke grafkelder in de basiliek van Saint-Denis bij Parijs. Dat was de traditionele rustplaats van de Franse koningen. Maar het lichaam werd niet in optocht vervoerd zoals bij andere koningen. Versailles was niet meer de plek van rouw: de nieuwe regent, Filips van Orléans, verplaatste het hof vrijwel meteen naar Parijs. Een symbool voor de breuk met alles wat Lodewijk XIV had opgebouwd.
Het kind dat hem opvolgde, Lodewijk XV, was vijf jaar oud. Hij regeerde uiteindelijk tot 1774, ook een lange periode. Maar zijn koninkrijk was al bij aanvang verzwakt door oorlogen en schulden die zijn overgrootvader had nagelaten. De Successieoorlogen van Spanje (1701-1714) hadden Frankrijk financieel uitgeput. Dat was misschien het pijnlijkste aspect van de dood van Lodewijk XIV: hij stierf terwijl het land dat hij zo groots had gemaakt, al uitgeput was.
Zijn laatste woorden, overgeleverd via hofkroniekschrijvers, waren gericht aan zijn kleine opvolger: “Mijn kind, je gaat een grote kroon dragen. Vergeet nooit je verplichtingen aan God. Zorg voor je volk. Vermijd oorlog zoveel je kunt.” Woorden die een heel leven samenvatten, maar die ook onthullen wat hij zelf niet altijd had gevolgd.
Historici kijken met gemengde gevoelens naar dit moment. De man die het absolutisme in Europa tot zijn hoogtepunt bracht, die Versailles liet bouwen als het grootste paleis ter wereld, en die de Franse cultuur tot dominante kracht maakte in Europa: hij stierf aan een been dat niemand durfde af te zetten, in een kamer die stonk, terwijl zijn hofhouding buiten wachtte tot het voorbij was.
Voor wie meer wil weten over andere historische figuren die het Europese lot bepaalden, is het verhaal van De Drie Musketiers interessant: die roman speelt zich ook af in het koninklijke Frankrijk van de 17e eeuw, al is het fictie.
Wat maakt zijn dood zo anders dan andere koninklijke sterfgevallen
Er zijn koningen gestorven door moord, door vergiftiging, in de strijd. Lodewijk XIV stierf aan ouderdom en een ziekte die te laat werd herkend. Dat maakt zijn dood niet minder tragisch, maar wel anders. De tragedie zit hem niet in dramatische omstandigheden, maar in wat er niet werd gedaan.
Geen amputatie. Geen eerlijke diagnose. Geen werkbare opvolging. Geen geordende overdracht van macht. Elk van die missers had voorkomen kunnen worden. Maar het systeem dat Lodewijk XIV zelf had gebouwd, de absolute monarchie, het starre hofprotocol, de cultuur waarin niemand de koning tegensprak, maakte die fouten bijna onvermijdelijk.
Dat is de kern van de tragiek. Lodewijk XIV stierf niet ondanks zijn systeem. Hij stierf mede doordat zijn systeem hem omsloot. De Zonnekoning was gevangen in zijn eigen licht.
- Zijn lijfarts durfde de diagnose niet te herzien, ook al waren de tekenen van gangreen duidelijk.
- De hofhouding bleef rituelen uitvoeren terwijl de koning stierf, want afwijken was ondenkbaar.
- De chirurgen zagen de oplossing (amputatie), maar kregen geen toestemming of moed om het voor te stellen.
- De opvolging was ongeordend: een kleuter op de troon, een regent die Lodewijk wantrouwde, en een testament dat meteen van tafel werd geveegd.
- Het rijk dat hij naliet, was al verzwakt door oorlogen en schulden.
- Zijn eigen lichaam had al decennia geleden, maar de hofgeneeskunde was niet in staat hem te redden.
Voor context over andere beroemde historische verhalen en figuren die machtig waren maar ook kwetsbaar, kun je lezen over Mahatma Gandhi, die ook op een manier stierf die veel zei over het systeem rondom hem. Of verken hoe Anne Frank een symbool werd van hoe individuen kunnen lijden onder grote machtsstructuren.
De dood van Lodewijk XIV bleef ook daarna een cultureel onderwerp. In 2016 verscheen de Franse film La mort de Louis XIV, met Jean-Pierre Leaud in de hoofdrol. De film toont de langzame aftakeling van de koning met bijna documentaire precisie. Ze werd internationaal geprezen en laat zien hoe dit historische moment tot de verbeelding blijft spreken.
Veelgestelde vragen
Waaraan stierf Lodewijk XIV precies?
Lodewijk XIV stierf op 1 september 1715 officieel aan ouderdomsgangreen in zijn linkerbeen. Het gangreen begon vermoedelijk door een combinatie van diabetes en een ontsteking van de aderen, phlebitis. Artsen in 2025 opperen ook een chronische schimmelinfectie als bijdragende factor, op basis van onderzoek aan een gemummificeerd fragment van zijn hart. De exacte combinatie van oorzaken was voor de medische wetenschap van 1715 onbehandelbaar.
Hoe lang duurde het sterven van Lodewijk XIV?
Zijn gezondheid begon snel te verslechteren na 10 augustus 1715. Dat betekent dat hij bijna drie weken ziek was voordat hij stierf op 1 september. In die periode werden verschillende behandelingen geprobeerd, van ezelinnenmelk tot Bourgondische wijnbaden. De laatste dagen was hij buiten bewustzijn. De totale periode van de terminale ziekte tot zijn dood was ruim drie weken.
Had Lodewijk XIV gered kunnen worden?
Mogelijk wel, maar dan had een chirurg tijdig en daadkrachtig moeten ingrijpen met een amputatie van het been. Dat was de enige behandeling die bij gangreen enig effect kon hebben. De chirurgen zagen dit, maar de combinatie van hofprotocol, de autoriteit van lijfarts Fagon en de gevorderde leeftijd van de koning (76 jaar) maakten die stap feitelijk onmogelijk. Of de koning een amputatie op 76-jarige leeftijd had overleefd, is ook de vraag.
Wie volgde Lodewijk XIV op en hoe oud was die persoon?
Lodewijk XIV werd opgevolgd door zijn achterkleinzoon, de latere Lodewijk XV. Die was bij het overlijden van zijn overgrootvader slechts vijf jaar oud. Zijn eigen zoon, kleinzoon en oudste achterkleinzoon waren al eerder gestorven, onder andere aan pokken en mazelen. Het regentschap tijdens de minderjarigheid van Lodewijk XV lag in handen van Filips II van Orleans, een figuur die Lodewijk XIV juist had willen buitensluiten van directe macht.
Wat waren de laatste woorden van Lodewijk XIV?
Lodewijk XIV liet aan zijn vijfjarige opvolger weten: zoek vrede, vermijd oorlog zoveel je kunt, denk aan God en zorg voor je volk. Hij gaf dit advies terwijl zijn eigen leven er bijna op zat. Historici zien er enige ironie in: Lodewijk XIV zelf had bijna voortdurend oorlog gevoerd, met name de Successieoorlogen van Spanje (1701-1714) die het rijk zwaar had uitgeput. Zijn sterfbed-advies was het tegenovergestelde van wat hij zelf had gedaan.
Wat is de culturele erfenis van zijn dood?
De dood van Lodewijk XIV symboliseert de grenzen van absolute macht. Hoe groot een vorst ook is, hij kan niet ontsnappen aan ziekte, aan menselijke fouten van zijn artsen, en aan de gevolgen van zijn eigen systeem. De film La mort de Louis XIV (2016) bracht dit thema opnieuw onder de aandacht. In de geschiedeniswetenschap geldt zijn dood als een knooppunt: het begin van een periode van instabiliteit die uiteindelijk zou leiden naar de Franse Revolutie van 1789. Zijn hof van Versailles bleef nog decennia het centrum van Europa, maar de kracht was weg.
