Pinokkio (1940) is een klassieker van Walt Disney over een houten pop die tot leven wordt gewekt en een echte jongen wil worden. De film is gebaseerd op het Italiaanse boek Le avventure di Pinocchio uit 1883 van Carlo Collodi en was de tweede lange animatiefilm die Disney ooit uitbracht, na Sneeuwwitje (1937). In 88 minuten vertel je een verhaal over eerlijkheid, verlokking en groei.
De film ging op 7 februari 1940 in premiere in het Center Theatre in New York en was op 23 februari 1940 breed in de Amerikaanse bioscopen te zien. Het budget bedroeg ongeveer 2,6 miljoen dollar, wat voor die tijd een enorm bedrag was. In 1941 won de film twee Academy Awards: voor Beste Originele Score en voor Beste Originele Nummer met “When You Wish Upon a Star”. Daarmee was Pinokkio de eerste geanimeerde speelfilm ooit die Oscars in de wacht sleepte.
Het verhaal: van hout tot vlees en bloed
De film speelt zich af in een klein Italiaans dorpje ergens in de 19e eeuw. Poppenmakker Geppetto is een vriendelijke, eenzame oude man die zijn leven wijdt aan het maken van speelgoed. Op een avond snijdt hij een houten marionet en noemt hem Pinokkio. Voor hij naar bed gaat, kijkt hij naar de sterrenhemel en wenst dat zijn pop een echte jongen was. Diezelfde nacht verschijnt de Blauwe Fee. Ze wekt Pinokkio tot leven en vertelt hem dat hij de kans krijgt om echt te worden, maar dan moet hij bewijzen dat hij dapper, eerlijk en onzelfzuchtig is.
Als geweten krijgt Pinokkio Japie Krekel (in het Engels: Jiminy Cricket) mee. Japie is een kleine, grappige krekel met een hoge hoed en een paraplu, en hij wordt door de Blauwe Fee aangewezen als officieel geweten van de jonge pop. Dat is geen gemakkelijke taak, want Pinokkio laat zich keer op keer afleiden door verleidingen.
Het verhaal bestaat ruwweg uit drie grote avonturen die Pinokkio meemaakt voordat hij zijn doel bereikt. Elk avontuur toont een andere kant van zijn karakter en laat hem opnieuw kiezen tussen goed en kwaad. De spanning zit hem in de vraag: redt Pinokkio het om echt te worden, of bezwijkt hij aan de verleiding?
De neus die groeit als Pinokkio liegt, is het beroemdste element uit het verhaal. Elke leugen maakt de neus een stukje langer, en dat beeld is zo krachtig geworden dat “een Pinokkio-neus” in vrijwel alle talen een uitdrukking voor liegen is geworden.
De drie grote avonturen: verleidingen en gevaren
Het hart van de film bestaat uit drie opvallend verschillende avonturen, elk met eigen schurken en gevaren. Dit maakt Pinokkio meer dan een simpel moraalverhaal: je ziet telkens een nieuwe wereld en een nieuw soort verleiding.
Avontuur 1: Stromboli en de poppenspeler
Op weg naar school wordt Pinokkio aangesproken door de vos Foefie en zijn handlanger, de kat Figarelli. Ze overtuigen hem dat het veel beter is om acteur te worden dan naar school te gaan. Pinokkio trapt erin en eindigt in de kooi van de wrede poppenspeler Stromboli. Stromboli verdient geld aan Pinokkio als levende pop die echt beweegt, maar houdt hem gevangen. De Blauwe Fee bevrijdt hem uiteindelijk, maar alleen nadat Pinokkio haar meerdere malen heeft voorgelogen. Elke leugen maakt zijn neus langer, tot zelfs een vogel er een nest op bouwt. Dit avontuur gaat over de verleiding van roem en het korte gewin.
Avontuur 2: Pleziereiland en de omzetting in ezels
Pinokkio wordt opnieuw ingepalmd door Foefie en Figarelli. Ditmaal overtuigen ze hem om mee te gaan naar Pleziereiland, een plek waar kinderen nooit hoeven te leren of te werken en alles is toegestaan: snoepen, roken, spijbelen, vechten. Pinokkio gaat mee met een groep andere jongens, waaronder Lampwick. Op Pleziereiland heerst een duistere magiër die de kinderen langzaam in ezels verandert en ze vervolgens verkoopt. Pinokkio weet op het allerlaatste moment te ontsnappen, maar heeft al wel ezelenoren en een ezelstaart gekregen. Dit avontuur is de donkerste, meest onthutsende scène van de film en heeft generaties kinderen bijgebleven.
Avontuur 3: Mostro en de walvis
Terug thuis ontdekt Pinokkio dat Geppetto op zoek was naar hem en daarbij is ingeslikt door de reusachtige walvis Mostro. Pinokkio duikt de zee in om zijn vader te redden. Binnenin Mostro vinden ze elkaar terug. Pinokkio bedenkt een plan: een groot vuur aansteken zodat Mostro begint te niezen en hen uitspuugt. Ze ontsnappen, maar Pinokkio verliest zijn leven bij de vlucht. De Blauwe Fee oordeelt dat hij zichzelf eindelijk heeft bewezen: hij was dapper, eerlijk en onzelfzuchtig. Ze wekt hem als echte jongen tot leven. Het feest dat volgt, is een van de vrolijkste eindes in de Disney-canon.
De personages: wie zijn ze precies?
De film heeft een relatief klein maar bijzonder goed uitgewerkt cast van personages. Elk figuur staat voor een bepaalde kracht of zwakte in Pinokkio’s reis.
| Personage | Rol | Eigenschap |
|---|---|---|
| Pinokkio | Hoofdpersonage, houten pop | Onschuldig, goedgelovig, leert van fouten |
| Geppetto | Poppenmakker en vaderfiguur | Zorgzaam, vriendelijk, offert zichzelf op |
| Japie Krekel | Geweten van Pinokkio | Komisch, wijs, vastberaden |
| De Blauwe Fee | Magische beschermster | Rechtvaardig, geduldig, vergevingsgezind |
| Foefie (de Vos) | Oplichter en verlokker | Glad, overtuigend, hebzuchtig |
| Figarelli (de Kat) | Handlanger van Foefie | Vals, lui, volgzaam |
| Stromboli | Wrede poppenspeler | Inhalig, wreed, explosief |
| Mostro | Reusachtige walvis | Krachtig, gevaarlijk, symbool van ultiem gevaar |
Japie Krekel is in de Disneyfilm een veel prominentere figuur dan in het originele boek van Collodi. In het boek is hij slechts een bijfiguur die Pinokkio bovendien al vroeg doodt. Disney maakte van hem een volwaardig hoofdpersonage dat het verhaal verbindt en zelfs het lied “When You Wish Upon a Star” zingt.
Ben je geinteresseerd in klassieke verhaalfiguren en hun achtergrond? Lees ook over de auteur van Dracula of de auteur van de Divina Commedia, twee andere tijdloze klassieken met diepgaande personages.
De productie: hoe Disney de film maakte
Pinokkio was de tweede lange animatiefilm van Walt Disney Productions en de opvolger van Sneeuwwitje en de Zeven Dwergen (1937). De productie was technisch veeleisender dan alles wat Disney daarvoor had gedaan. Meer dan 750 animatoren, technici en ontwerpers werkten aan de film. De belangrijkste productiesupervisors waren Ben Sharpsteen en Hamilton Luske. Verschillende secties van de film werden geleid door aparte regisseurs, waaronder Norman Ferguson, Bill Roberts, Jack Kinney en Wilfred Jackson.
Halverwege de productie besloot Walt Disney dat het verhaal niet goed werkte. Het project werd tijdelijk stilgelegd terwijl het scenario volledig werd herschreven. Disney vond de originele versie van Pinokkio te irritant en onaardig, en liet het personage opnieuw ontwerpen als een jonger, naiiever en sympathieker figuur. Die beslissing kostte veel tijd en geld, maar leverde een van de meest geliefde animatiefilms aller tijden op.
Een technische doorbraak in de film was het gebruik van de multiplane camera, een apparaat dat Disney al in Sneeuwwitje had ingezet maar in Pinokkio nog verfijnder toepaste. Deze camera filmt door meerdere lagen cellen op verschillende dieptes, wat een gevoel van diepte en perspectief geeft dat gewone animatie niet kon bieden. De openingsscene, waarbij de camera langzaam inzoomt op het dorpje van Geppetto, is hier een perfect voorbeeld van.
De muziek werd gecomponeerd door Leigh Harline, Paul J. Smith en Ned Washington. “When You Wish Upon a Star” werd gezongen door Cliff Edwards, die ook de stem van Japie Krekel voor zijn rekening nam. Het nummer won de Oscar voor Beste Originele Nummer en is later uitgegroeid tot het handtekeningslied van het Disney-bedrijf als geheel. Je hoort het bij elk Disney-logo.
Net als klassieke instrumenten als het klavecimbel vertegenwoordigt de muziek van Pinokkio een tijdperk waarin ambacht en compositie hand in hand gingen op een manier die later moeilijk te evenaren bleek.
De thema’s: wat zegt de film eigenlijk?
Op het eerste gezicht lijkt Pinokkio een simpel kindermoraalverhaal: liegen is slecht, gehoorzaam je vader en luister naar je geweten. Maar de film gaat verder dan dat. Hij onderzoekt meerdere lagen van wat het betekent om een goed mens te zijn.
Eerlijkheid en zelfkennis
De groeiende neus is het bekendste symbool, maar de film gaat niet alleen over liegen tegen anderen. Pinokkio liegt ook aan zichzelf. Hij overtuigt zichzelf telkens dat de volgende afleiding onschuldig is, dat hij er niet in zal trappen, dat het snel voorbij is. Dat patroon van zelfbedrog is universeel herkenbaar en maakt de film relevant voor volwassenen net zo goed als voor kinderen.
De kracht van keuze
De Blauwe Fee geeft Pinokkio niet automatisch wat hij wil. Hij moet het verdienen door bewuste keuzes te maken in moeilijke situaties. De film stelt dat je karakter wordt gevormd door wat je doet als je denkt dat niemand kijkt, of als de verleiding erg groot is. Japie Krekel is er altijd bij, maar Pinokkio kan hem altijd negeren. Dat is de kern: het geweten is een stem die je kunt volgen of niet.
Onschuld versus bedrog
De schurken in de film, Foefie, Stromboli en de magiër van Pleziereiland, maken gebruik van Pinokkio’s goedgelovigheid. Ze exploiteren zijn onwetendheid over de wereld. De film waarschuwt kinderen voor mensen die te mooi klinken om waar te zijn. Die boodschap is in 2026 net zo relevant als in 1940.
Vergelijk dit gerust met andere verhalen over identiteit en oorsprong: net zoals mensen vragen wie ze zijn en waar ze vandaan komen, zie je dat thema terug in artikelen als bij welke generatie hoor je of vragen over de betekenis van een achternaam.
Vergelijking met het originele boek van Collodi
Het boek van Carlo Collodi, gepubliceerd in 1883, verschilt op meerdere punten sterk van de Disneyfilm. Wie beide kent, ziet hoe Disney het verhaal heeft omgevormd tot een toegankelijkere, vrolijkere en moreel duidelijkere versie.
- Japie Krekel: In het boek is hij een naamloze krekel die Pinokkio advies geeft en prompt door Pinokkio wordt doodgeslagen. Disney maakte hem de centrale verteller en medevader van het verhaal.
- De eindiging: In het boek doorloopt Pinokkio veel meer avonturen, ruim 36 hoofdstukken lang. De Disneyfilm comprimeert dit tot drie kernverhalen.
- De Blauwe Fee: In Collodi’s boek speelt ze een grotere en complexere rol, en verschijnt ze ook als dood meisje. Disney maakte haar eenduidiger en lieflijker.
- Pinokkio’s karakter: In het boek is Pinokkio soms echt gemeen en egoistisch. Disney maakte hem goedgeloviger en sympathieker, waardoor de kijker altijd voor hem blijft.
- De walvis: Collodi noemde het beest een haai (Pesce-cane). Disney veranderde dit in een walvis, genaamd Mostro, die spectaculairder oogde op het scherm.
- Het einde: Het happy end is in beide versies aanwezig, maar Disney legt er meer nadruk op en laat het feestelijker verlopen.
De aanpassingen waren bewust. Disney wilde een film die breed toegankelijk was voor families en die een helder moraal had zonder de duistere wendingen van Collodi’s oorspronkelijke verhaal te volledig over te nemen. Dat lukte: de film werd wereldwijd een succes, ook al verloor Disney aanvankelijk geld door de Tweede Wereldoorlog die de Europese markten afsloot.
Erfenis en invloed: waarom Pinokkio nog altijd telt
Pinokkio wordt door filmhistorici en animatoren vaak genoemd als technisch het beste werk dat Disney ooit heeft afgeleverd. De animatie is vloeiender, de belichting is complexer en de achtergronden zijn rijker dan in Sneeuwwitje. Veel animatoren die later voor Disney of andere studio’s werkten, noemden Pinokkio als hun referentie voor hoe animatie er op zijn best uit kan zien.
De film heeft ook cultureel een enorme stempel gedrukt. “When You Wish Upon a Star” is een van de bekendste nummers ter wereld en klinkt bij elk Disney-introotje. Het beeld van de groeiende neus is zo ingeburgerd dat het wordt gebruikt in politieke cartoons, reclame en spreektaal over de hele wereld. “Pinokkio” of “een Pinokkio-neus” betekent in vrijwel elke taal simpelweg: iemand die liegt.
In 2022 bracht Netflix een stop-motionversie uit van Pinocchio, geregisseerd door Guillermo del Toro. Die film won de Oscar voor Beste Animatiefilm in 2023, wat bewijst hoe sterk het originele verhaal nog altijd aantrekt. Hetzelfde jaar bracht Disney zelf een live-action remake uit met Tom Hanks als Geppetto. Beide versies putten direct uit het bronmateriaal van Collodi en de Disney-klassieker uit 1940.
Als je van klassieke kunstwerken houdt die generaties overleven, is het ook interessant te lezen over het meesterwerk Las Meninas of over iconische muziek zoals Knocking on Heaven’s Door. Pinokkio hoort in dat rijtje van werken die groter zijn geworden dan hun oorsprong.
De film is in Nederland en Belgie meerdere keren opnieuw in de bioscoop vertoond en staat op Disney+. Hij is volledig gerestaureerd en de beeldkwaliteit is opgepoetst voor moderne schermen. Generaties ouders die de film als kind zagen, kijken hem nu samen met hun eigen kinderen.
Veelgestelde vragen
Wanneer verscheen de Disney Pinokkio-film voor het eerst?
De film ging op 7 februari 1940 in premiere in het Center Theatre in New York City. Op 23 februari 1940 was hij breed te zien in de Amerikaanse bioscopen. In Nederland en andere Europese landen liep de release vertraging op door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, wat de film aanvankelijk een deel van zijn potentiele publiek kostte.
Op welk boek is de film gebaseerd?
De film is gebaseerd op Le avventure di Pinocchio van de Italiaanse schrijver Carlo Collodi, gepubliceerd in 1883. Collodi schreef het verhaal oorspronkelijk als een feuilleton voor een Italiaanse kinderkrant. Disney nam de kern van het verhaal over maar paste het verhaal flink aan om het toegankelijker te maken voor een breed filmpubliek.
Welke Oscars heeft de film gewonnen?
Pinokkio (1940) won twee Academy Awards bij de uitreiking in 1941: de Oscar voor Beste Originele Score (Leigh Harline en Paul J. Smith) en de Oscar voor Beste Originele Nummer voor “When You Wish Upon a Star” (muziek Leigh Harline, tekst Ned Washington). Daarmee was het de eerste geanimeerde speelfilm in de geschiedenis die een Oscar won.
Waarom groeit de neus van Pinokkio?
In het verhaal van Collodi groeit Pinokkio’s neus elke keer als hij een leugen vertelt. Hoe groter de leugen, hoe langer de neus. Dat is de straf die de Blauwe Fee aan hem verbindt: zijn leugens worden letterlijk zichtbaar. In de Disneyfilm is dat het meest herkenbare visuele element en het is uitgegroeid tot een universeel symbool voor iemand die liegt of een onwaarheden vertelt.
Wat is het verschil tussen de Disneyfilm en het originele boek?
Er zijn meerdere grote verschillen. Japie Krekel speelt in het boek slechts een kleine bijrol en wordt door Pinokkio doodgeslagen, terwijl hij in de Disneyfilm de centrale verteller is. De Disneyfilm comprimeert het lange boek tot drie hoofdavonturen. Pinokkio is in de film sympathieker en goedgeloviger dan in het boek, en de Blauwe Fee is eenduidiger en vriendelijker neergezet. Ook wordt de walvis in het boek een haai (Pesce-cane) genoemd.
Is de film nog te bekijken in Nederland?
Ja. Pinokkio (1940) is in gerestaureerde versie beschikbaar via Disney+. De beeldkwaliteit is voor moderne schermen opgeknapt en de Nederlandse nasynchronisatie is behouden. Daarnaast wordt de film regelmatig opnieuw uitgebracht op fysieke media zoals Blu-ray. Zowel de originele Engelse versie als de Nederlandse versie zijn beschikbaar op het streamingplatform van Disney.
