Het Colosseum in Rome is een van de meest herkenbare bouwwerken ter wereld. Bijna 2.000 jaar na de bouw trekt het monumentale amfitheater jaarlijks miljoenen bezoekers en geldt het als het ultieme symbool van het Romeinse Keizerrijk. Maar wanneer is het Colosseum precies gebouwd, wie gaf opdracht tot de bouw, en wat is de betekenis van dit gigantische bouwwerk? In dit artikel beantwoorden we al die vragen met de historische feiten op een rij.
Wanneer werd het Colosseum gebouwd?
Start van de bouw: 70 of 72 na Christus
De bouw van het Colosseum begon in het jaar 70 of 72 na Christus – bronnen lopen hier iets uiteen. De opdracht werd gegeven door keizer Vespasianus, de stichter van de Flavische dynastie. Vespasianus regeerde Rome van 69 tot 79 na Christus en wilde met het amfitheater een krachtig politiek gebaar maken. Op de plek waar zijn voorganger Nero een enorm privemeer had laten aanleggen als onderdeel van zijn luxueuze paleizencomplex Domus Aurea, gaf Vespasianus opdracht het land terug te geven aan het Romeinse volk – in de vorm van een indrukwekkend openbaar gebouw.
Voltooiing in 80 na Christus
Vespasianus overleefde de voltooiing van zijn project niet. Hij stierf in 79 na Christus, hetzelfde jaar als de beroemde uitbarsting van de Vesuvius die Pompeii verwoestte. Zijn zoon en opvolger keizer Titus opende het Colosseum in het jaar 80 na Christus met honderd dagen aan spektakelspelen. Gladiatorengevechten, wilde dierengevechten en andere vertoningen trokken het gehele Romeinse volk naar het nieuwe amfitheater. Latere aanpassingen werden vervolgens uitgevoerd onder keizer Domitianus, de jongere broer van Titus, die onder meer ondergrondse gangen en extra zitplaatsen liet toevoegen.
Hoe lang duurde de bouw?
De bouw duurde circa 8 tot 10 jaar, een indrukwekkende prestatie voor de Oudheid. Duizenden arbeiders, waaronder een groot aantal Joodse slaven die na de verwoesting van Jeruzalem in 70 na Christus naar Rome waren gevoerd, werkten aan de constructie. De financiering van het project kwam grotendeels uit de oorlogsbuit van de plundering van Jeruzalem, waaronder schatten uit de Tempel. Dit gegeven maakt de bouwgeschiedenis van het Colosseum ook politiek en historisch beladen.
De naam: Colosseum of Flavisch Amfitheater?
De officiele naam
De officiele naam van het gebouw was in de Oudheid Amphitheatrum Flavium, het Flavisch Amfitheater. De naam verwees naar de Flavische keizerlijke familie die het bouwwerk had laten optrekken: Vespasianus, Titus en Domitianus kwamen alle drie uit het Flavische geslacht. De naam Flavisch Amfitheater werd door Romanen gebruikt in officieel taalgebruik en in inscripties.
Hoe kwam de naam Colosseum?
De populaire naam Colosseum duikt op in de vroege Middeleeuwen en is waarschijnlijk afgeleid van het woord “colossus”, wat reus of gigant betekent. Sommige historici denken dat de naam verwijst naar een enorm bronzen standbeeld van Nero dat vlakbij het amfitheater stond: de Colossus van Nero. Dit standbeeld was zo groot dat het in de omgeving een landmark was. Later werd het hoofd aangepast en het beeld herdoopt tot Colossus Solis, een afbeelding van de zonnegod Sol. Het beeld zelf is al lang verdwenen, maar de naam Colosseum bleef hangen voor het amfitheater ernaast.
De architectuur en afmetingen van het Colosseum
Een enorm bouwwerk
Het Colosseum is het grootste amfitheater ooit gebouwd in de Oudheid en nog steeds het grootste staande amfitheater ter wereld. De buitenwand is ellipsvormig en meet aan de lange zijde 188 meter en aan de korte zijde 156 meter. De muren reiken op hun hoogst tot 48 tot 50 meter, vergelijkbaar met een modern gebouw van meer dan tien verdiepingen. De totale vloeroppervlakte van het bouwwerk bedraagt circa 24.000 vierkante meter.
Capaciteit en zitplaatsen
Schattingen over de capaciteit van het Colosseum lopen uiteen: de meeste historici gaan uit van 50.000 tot 80.000 toeschouwers. Dit verschil hangt af van de manier waarop de zitplaatsen worden berekend. Het publiek zat op vier lagen tribunes die ringvormig om de arena lagen. De laagste rijen waren gereserveerd voor senatoren en hoge ambtenaren, de hogere rijen voor het gewone volk en vrouwen. Het bouwwerk had 76 ingangen en een slim systeem van gangen, trappen en vomitoria – doorgangen waardoorheen het publiek snel naar buiten kon stromen.
Innovatieve bouwmethoden
De Romeinse ingenieurs die het Colosseum bouwden, gebruikten voor die tijd revolutionaire bouwtechnieken. Het gebouw bestaat uit een combinatie van travertijnsteen voor de buitengevel, tuf voor de binnenwanden en beton – een uitvinding van de Romeinen – voor de gewelven en bogen. Het gebruik van bogen en gewelven maakte het mogelijk een enorme constructie neer te zetten die tegelijkertijd sterk en relatief licht was. Het netwerk van ondergrondse gangen, de hypogeum, dat onder de arena lag, was een logistiek meesterwerk: hier werden dieren, decorstukken en gladiatoren voor de shows opgeslagen.
Waarvoor werd het Colosseum gebruikt?
Gladiatorengevechten
De bekendste attractie in het Colosseum waren de gladiatorengevechten. Gladiatoren waren professioneel getrainde vechters, meestal slaven, krijgsgevangenen of vrijwilligers die voor roem en vrijheid vochten. Ze waren ingedeeld in verschillende klassen met eigen wapenuitrusting en technieken, zoals de retiarius met zijn net en drietand of de murmillo met helm en zwaar schild. Gevechten eindigen lang niet altijd met de dood van de verliezer; de keizerin of organisator besliste over het lot van een verslagen gladiator. Duim omhoog of omlaag – het populaire beeld – is overigens een later cultureel misverstand: Romaanse bronnen zijn minder eenduidig over de exacte betekenis van het handsignaal.
Venatio: wilde dierengevechten
Naast gladiatorengevechten werden er ook venationes gehouden: gevechten tussen mensen en wilde dieren, of dieren onderling. Leeuwen, tijgers, olifanten, nijlpaarden, neushoorns en krokodillen werden van over de gehele wereld naar Rome gesleept om in het Colosseum te strijden. Historici schatten dat in de eeuwen van gebruik van het Colosseum honderdduizenden dieren in de arena zijn gedood, wat bijdroeg aan de uitsterving van bepaalde diersoorten in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.
Executies en andere spektakels
Het Colosseum was ook de locatie voor publieke executies van criminelen en christenen, die soms voor het publiek werden opgevoerd als mythologische scenes. Daarnaast waren er toneelstukken, atletiekwedstrijden en zelfs nagebootste zeeslagen – naumachiae – waarbij de arena met water werd gevuld. Hoe dit technisch precies werkte is nog steeds onderwerp van wetenschappelijk debat, maar Romeinse bronnen beschrijven het fenomeen uitvoerig.
Wanneer stopten de spelen in het Colosseum?
Afname van gladiatorenspelen
Toen het Christendom in de vierde eeuw de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk werd, nam de populariteit van de gladiatorenspelen af. Keizer Honorius verbood de gladiatorengevechten officieel in 399 na Christus, hoewel sommige bronnen een later datum noemen. De venationes, de dierengevechten, bleven langer bestaan en werden pas in de zesde eeuw definitief gestopt. Daarna verloor het Colosseum geleidelijk zijn functie als vermaakslocatie.
Het Colosseum in de Middeleeuwen
In de Middeleeuwen werd het Colosseum op allerlei manieren hergebruikt. Het functioneerde als fort, woonruimte en kerkhof. Een groot deel van het bouwmateriaal, met name de travertijnsteen en het brons van de ankers, werd weggehaald en gebruikt voor de bouw van andere gebouwen in Rome, waaronder delen van de Sint-Pietersbasiliek. Aardbevingen, in het bijzonder de aardbeving van 1349, richtten bovendien grote schade aan en lieten de zuidkant van het amfitheater deels instorten.
De betekenis van het Colosseum vandaag
Symbool van de Romeinse beschaving
Het Colosseum wordt wereldwijd beschouwd als het ultieme symbool van het Romeinse Keizerrijk. Het vertegenwoordigt zowel de grootse architecturale vermogens van de Romanen als de duistere kanten van hun beschaving: de wreedheid van de gladiatorenspelen, de slavernij en het gebruik van geweld als volksvermaak. Deze dubbelzinnigheid maakt het monument ook historisch zo interessant: het is niet alleen mooi, het is ook confronterend.
UNESCO Werelderfgoed en Nieuw Wereldwonder
Het Colosseum staat op de lijst van UNESCO Werelderfgoederen als onderdeel van het historische centrum van Rome, een status die het in 1980 ontving. In 2007 werd het Colosseum bovendien verkozen als een van de Nieuwe Zeven Wereldwonderen, in een wereldwijde publieksstemming waarbij honderden miljoenen mensen participeerden. Dit bevestigt de status van het Colosseum als een van de meest gewaardeerde monumenten ter wereld.
Symbool voor de afschaffing van de doodstraf
In de moderne tijd heeft het Colosseum ook een nieuwe symbolische lading gekregen. De Italiaanse overheid verlicht het monument elke keer in het goud wanneer ergens ter wereld een land de doodstraf afschaft of wanneer een ter dood veroordeelde gevangene zijn straf omgezet ziet in een lagere straf. Het Colosseum is daarmee een actief symbool van het verzet tegen de doodstraf geworden, een fascinerende tegenstelling voor een plek waar duizenden mensen hun leven verloren.
Het Colosseum bezoeken
Toegang en tickets
Het Colosseum trekt jaarlijks meer dan zes miljoen bezoekers en is daarmee een van de drukst bezochte attracties van Europa. Tickets zijn te koop via de officiele website van de Italiaanse staat of via erkende touroperators. Het is sterk aangeraden om vooraf online te reserveren, omdat er dagelijks harde bezoekersmaxima gelden en lange rijen aan de kassa heel gewoon zijn. Gecombineerde tickets voor het Colosseum, het Forum Romanum en de Palatijnse Heuvel zijn beschikbaar en aanbevolen.
Restauratie en lopend onderzoek
Het Colosseum is voortdurend onderwerp van restauratieprojecten. Italiaanse en internationale wetenschappers doen onderzoek naar de constructietechnieken, de historische beleving van het publiek en de exacte indeling van de ondergrondse hypogeum. Recente restauratiefasen hebben nieuwe gedeelten van het bouwwerk toegankelijk gemaakt voor bezoekers, waaronder de ondergrondse gangen waar dieren en gladiatoren werden bewaard.
Veelgestelde vragen
In welk jaar werd het Colosseum gebouwd?
De bouw begon in 70 of 72 na Christus in opdracht van keizer Vespasianus. Het gebouw werd voltooid en geopend in 80 na Christus onder zijn opvolger, keizer Titus. Later werden nog aanpassingen gedaan onder Domitianus. Het Colosseum is dus ruim 1.940 jaar oud.
Wie liet het Colosseum bouwen?
Het Colosseum werd gebouwd in opdracht van keizer Vespasianus, de grondlegger van de Flavische dynastie. Na zijn dood in 79 na Christus voltooide zijn zoon Titus het project en opende het amfitheater officieel. Daarom draagt het bouwwerk de familienaam: het Flavisch Amfitheater.
Hoeveel mensen konden er in het Colosseum?
Historici schatten de capaciteit op 50.000 tot 80.000 toeschouwers. De grote marge hangt af van hoe de stoelen precies werden ingedeeld en hoe dicht mensen bij elkaar zaten. Met 76 toegangspoorten en een slim gangensysteem kon het publiek snel het gebouw in en uit.
Hoe lang is het Colosseum in gebruik geweest voor spektakels?
Het Colosseum was actief als vermaaklocatie van de opening in 80 na Christus tot ruwweg de zesde eeuw na Christus. Gladiatorengevechten werden al eerder verboden, rond 399 na Christus, maar andere vormen van entertainment, zoals dierengevechten, bleven langer bestaan. Dat betekent dat het gebouw meer dan vier eeuwen lang in gebruik was voor zijn oorspronkelijke doel.
Is het Colosseum een UNESCO Werelderfgoed?
Ja, het Colosseum maakt deel uit van het UNESCO Werelderfgoed Historisch centrum van Rome, een status die in 1980 werd toegekend. Bovendien is het in 2007 verkozen tot een van de Nieuwe Zeven Wereldwonderen via een wereldwijde publieksstemming.
Waarom is het Colosseum niet meer compleet?
Het Colosseum is in de loop der eeuwen beschadigd door aardbevingen, blikseminslag en menselijk ingrijpen. Met name in de Middeleeuwen werd veel bouwmateriaal weggehaald en hergebruikt voor andere constructies in Rome. De aardbeving van 1349 deed de zuidkant deels instorten. De resterende ruine is echter nog altijd indrukwekkend en geldt als een van de best bewaarde bouwwerken uit de Oudheid.
