Californië heeft een geschiedenis die teruggaat tot meer dan 15.000 jaar geleden, lang vóór de eerste Europeaan voet aan wal zette. De staat doorliep achtereenvolgens een inheems tijdperk, Spaans kolonialisme, Mexicaans bestuur en uiteindelijk Amerikaanse soevereiniteit. Elke periode liet diepe sporen na in cultuur, bevolking en landgebruik.
De inheemse volken: meer dan 15.000 jaar bewoning
De oudste menselijke resten die in Californië zijn gevonden, stammen van Santa Rosa Island en zijn zo’n 13.000 jaar oud. Archeoloog en historisch bewijs wijst echter op menselijke aanwezigheid die minstens 15.000 jaar teruggaat. Toen de Spanjaarden in 1769 voor het eerst een permanente nederzetting stichtten, leefden er naar schatting 300.000 inheemse mensen in het gebied, verdeeld over honderden stammen en taalgroepen.
Californië kende de grootste diversiteit aan inheemse volken van heel Noord-Amerika. De meest bekende groepen zijn de Chumash aan de kust bij Santa Barbara, de Ohlone rondom de latere baai van San Francisco, de Yokuts in de Centrale Vallei, en de Yurok in het verre noorden langs de Klamath-rivier. Elk volk had zijn eigen taal, handelssysteem en spirituele tradities. De Chumash stonden bekend om hun houten roeiboten (tomols) waarmee ze de Kanaaleilanden bereikten. De Ohlone aten voornamelijk eikel, vis en wild.
De inheemse bevolking had geen centrale staatsstructuur. Kleine stamverbanden van enkele honderden personen beheerden specifieke territoria en deelden waterbronnen via onderhandelingen of rituelen. Dit decentrale systeem maakte hen kwetsbaar zodra een gecentraliseerde koloniale macht het gebied betrad.
Spaanse verkenning en missionering (1542-1821)
De Spanjaard Juan Rodríguez Cabrillo bereikte in 1542 als eerste Europeaan de kust van huidig Californië. Hij landde bij San Diego Bay en verkende de kust tot halverwege Midden-Californië. Desondanks bleef Spanje twee eeuwen lang passief tegenover het gebied. Pas in 1769 werd onder leiding van gouverneur Gaspar de Portolà en franciscaner pater Junípero Serra de eerste permanente missie gesticht: Mission San Diego de Alcalá.
Tussen 1769 en 1823 bouwden de Spanjaarden in totaal 21 missies, verspreid over een afstand van ongeveer 1.000 kilometer langs de El Camino Real (de “Koninklijke Weg”). De missies fungeerden als religieuze bekerings- en economische productiecentra tegelijk. Inheemse Californiërs werden gedwongen of gelokt om in de missies te wonen en te werken. Ze leerden akkerbouw, veeteelt en ambachten, maar verloren hun taal, cultuur en vrijheid. Door ziektes als mazelen en pokken, waartegen ze geen immuniteit hadden, kelderde de inheemse bevolking dramatisch. Rond 1834, bij de opheffing van de missies, waren er nog maar zo’n 100.000 inheemse mensen over, een daling van 200.000 in minder dan zeventig jaar.
Naast de missies stichtten de Spanjaarden presidios (militaire garnizoenen) en pueblos (burgernederzettingen). Los Angeles, officieel gesticht in 1781 als El Pueblo de la Reina de Los Ángeles, en San José (1777) zijn de bekendste voorbeelden. De presidios in San Diego (1769), Monterey (1770), San Francisco (1776) en Santa Barbara (1782) vormden het militaire ruggengraat van Alta California.
Mexicaanse periode: vrijheid en ranchocultuur (1821-1848)
In 1821 behaalde Mexico zijn onafhankelijkheid van Spanje na een bloedige opstand. Californië werd automatisch Mexicaans grondgebied, al merkte de gemiddelde bewoner daar aanvankelijk weinig van. De grote verandering kwam in 1833-1834 met de secularisatie van de missies. De Mexicaanse overheid onteigende de franciscanen en gaf de missionisgoederen officieel terug aan de inheemse bevolking. In de praktijk verdeelden rijke Californios (Mexicaans-Californische grootgrondbezitters) de meeste grond onder elkaar via zogenaamde ranchogranten.
In de Mexicaanse periode kwamen enorme ranchos tot bloei. Veehouderij was de ruggengraat van de economie: runderhuid (cuero) en talg (sebo) waren de voornaamste exportproducten naar Europa en de oostelijke Verenigde Staten. Schepen uit Boston kochten huid in ruil voor manufacturen. Deze trafiek beschreef de Amerikaan Richard Henry Dana in zijn boek Two Years Before the Mast (1840), een van de eerste populaire beschrijvingen van Californisch leven.
Buitenlanders kregen onder Mexicaans recht toegang tot land, mits ze zich bekeerden tot het katholicisme en de Mexicaanse nationaliteit aannamen. Zo vestigde de Zwitser Johann August Sutter zich in 1839 in de Sacramento-vallei en bouwde er Fort Sutter. Diezelfde Sutter zou negen jaar later ongewild de trigger zijn van de grootste goudkoorts in de Amerikaanse geschiedenis. De Mexicaans-Californische periode eindigde met de Mexicaans-Amerikaanse Oorlog (1846-1848) en het Verdrag van Guadalupe Hidalgo (2 februari 1848), waarbij Mexico het gebied overdroeg aan de VS.
De Goudkoorts en statehood (1848-1860)
Op 24 januari 1848, slechts negen dagen vóór de ondertekening van het vredesverdrag, vond timmerman James W. Marshall goud bij Sutter’s Mill in Coloma, aan de American River. Het nieuws verspreidde zich snel. President James K. Polk bevestigde de vondst in december 1848 in zijn boodschap aan het Congres, waarna de volksverhuizing echt losbarstte.
In 1849 stroomden de zogeheten “49ers” toe: meer dan 80.000 goudzoekende avonturiers uit de hele wereld. Tegen 1854 hadden in totaal zo’n 300.000 mensen Californië bereikt, komend uit de VS, Mexico, Chili, China, Australië en Europa. San Francisco groeide in twee jaar van een slapend havenstadje van 1.000 inwoners naar een bruisende stad van 25.000. De bevolkingsexplosie maakte een snelle overgang naar statehood noodzakelijk. Op 9 september 1850 trad Californië als 31e staat toe tot de Unie, zonder de gebruikelijke fase als territorium.
De goudkoorts had enorme sociale gevolgen. Inheemse Californiërs werden verder van hun land verdreven en massaal vermoord tijdens de zogenaamde California Indian Wars (1850-1880). De Chinese gemeenschap groeide explosief maar werd al snel doelwit van discriminatie, culminerend in de Chinese Exclusion Act van 1882. Tegelijk legde de instroom van kapitaal de basis voor steden, spoorwegen en een diverse economie.
Vergelijking: de vier hoofdperioden van Californië
De onderstaande tabel zet de vier grote historische perioden naast elkaar op de meest relevante kenmerken:
| Periode | Tijdvak | Bestuur | Bevolking (schatting) | Economische basis | Kenmerkende gebeurtenis |
|---|---|---|---|---|---|
| Inheems tijdperk | ca. 13.000 v.Chr. – 1769 | Stamhoofden / raad van oudsten | ca. 300.000 (1769) | Jacht, vissen, verzamelen (eikel) | Chumash bouwen zeedienende tomol-boten |
| Spaanse periode | 1769 – 1821 | Spaanse Kroon / Koninkrijk Nieuw-Spanje | ca. 250.000 dalend | Missie-landbouw, veeteelt | Stichting 21 missies langs El Camino Real |
| Mexicaanse periode | 1821 – 1848 | Republiek Mexico | ca. 100.000-150.000 | Ranchoviehoudery, huid- en talgexport | Secularisatie missies (1833-1834) |
| Vroeg Amerikaans tijdperk | 1848 – 1870 | Verenigde Staten (31e staat 1850) | ca. 380.000 (1860) | Goudwinning, handel, landbouw | Goudkoorts, statehood 1850 |
| Spoorweg- en agrarisch tijdperk | 1870 – 1940 | Verenigde Staten | ca. 3,4 miljoen (1920) | Citrusfruit, wijnbouw, olie, spoorwegen | Voltooiing transcontinentale spoorlijn 1869 |
| Modern tijdperk | 1940 – heden | Verenigde Staten | 39,5 miljoen (2020) | Defensie, tech (Silicon Valley), entertainment | Opkomst Hollywood en Silicon Valley |
Van spoorweg tot Silicon Valley: de modernisering van Californië
Op 10 mei 1869 werden bij Promontory Summit in Utah de gouden spijker en zilveren rijgel ingeslagen die de Central Pacific en Union Pacific Railroad verbonden. Californië raakte daarmee definitief verbonden met de oostkust. De bevolking van Los Angeles groeide van 11.000 in 1880 naar 100.000 in 1900, mede dankzij goedkope spoorbiljetten die door concurrerende maatschappijen werden aangeboden.
De eerste helft van de twintigste eeuw bracht twee migratiebewegingen. Tijdens de droogte en Dust Bowl van de jaren 1930 trokken honderdduizenden arme “Okies” en “Arkies” naar Californië op zoek naar werk in de landbouw. John Steinbeck beschreef dit in The Grapes of Wrath (1939). Tegelijk vestigden filmstudio’s zich in Hollywood: Paramount, Warner Bros. en MGM maakten Los Angeles tot de vermaaksindustrie-hoofdstad van de wereld.
Na de Tweede Wereldoorlog versnelde de groei ongekend. Defensiecontracten brachten lucht- en ruimtevaartbedrijven zoals Lockheed, Douglas en later Northrop Grumman naar Southern California. De Universiteit van Stanford bevorderde de samenwerking tussen academici en ondernemers in het Santa Clara-dal. Bedrijven als Hewlett-Packard (1939), Intel (1968), Apple (1976) en Google (1998) maakten van Silicon Valley het technologische epicentrum van de wereld. De economie van Californië groeide uit tot de vijfde grootste ter wereld als die van een zelfstandig land werd gemeten, met een BBP van meer dan 3,8 biljoen dollar in 2023.
Californië was ook het epicentrum van sociale bewegingen. De Free Speech Movement aan de Universiteit van Berkeley (1964), de Chicano-beweging van César Chávez en Dolores Huerta, de gay rights-beweging rond Harvey Milk in San Francisco en de milieubeweging die in de jaren 1970 bijdroeg aan strengere autoëmissieregelgeving: het zijn allemaal Californische exportproducten die de rest van Amerika beïnvloedden. Meer informatie over vergelijkbare sociale bewegingen wereldwijd vind je in het artikel over Wie was Mahatma Gandhi en wat deed hij?
Politiek en bestuur door de decennia
Californië kent een rijke en soms turbulente politieke geschiedenis. In de negentiende eeuw domineerde de Republican Party, mede door de stichters van de transcontinentale spoorweg (de “Big Four”: Leland Stanford, Charles Crocker, Mark Hopkins en Collis Huntington). De Southern Pacific Railroad had zo’n grote greep op de staatspolitiek dat journalisten haar “the Octopus” noemden, een bijnaam die Frank Norris overnam als titel van zijn roman uit 1901.
In de twintigste eeuw schommelde Californië tussen links en rechts. Gouverneur Earl Warren (1943-1953) was een Republikein die later als opperrechter van het Hooggerechtshof progressieve uitspraken deed. Ronald Reagan diende als gouverneur van 1967 tot 1975 en gebruikte zijn Californische reputatie als springplank naar het Witte Huis. Aan de andere kant werden baanbrekende milieuwetten, consumentenrechten en LGBTQ-bescherming juist in Californië als eerste ingevoerd.
Vandaag de dag is Californië structureel een Democratische staat in presidentsverkiezingen, al zijn stadsgebieden als Los Angeles, San Francisco en San Diego ver naar links vergeleken met het agrarische binnenland (Central Valley). De staat heeft een eigen begrotingsrecht op het gebied van auto-emissienormen, iets wat door de federale overheid herhaaldelijk ter discussie is gesteld. Net zoals bij de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog hing veel van de uitkomst af van de balans tussen politieke belangen en strategische coalities.
Aanvullende vergelijkingen met andere staatsstructuren zijn te vinden in het artikel over de deelstaten van Duitsland: ook daar speelt de spanning tussen deelstaatautonomie en federaal gezag een centrale rol.
Grote rampen en crises als historische keerpunten
De aardbeving van San Francisco in april 1906 is een van de meest ingrijpende rampen in de Amerikaanse geschiedenis. Een beving met een geschatte kracht van magnitude 7,9 verwoestte grote delen van de stad, maar het was het daaropvolgende vuur dat drie dagen lang woedde en uiteindelijk zo’n 490 huizenblokken vernielde. Officieel kwamen 3.000 mensen om het leven, al schatten historici het werkelijke aantal op 5.000 tot 6.000. De wederopbouw maakte van San Francisco een moderne stad en vestigde de reputatie van Californië als gebied dat zich steeds opnieuw uitvindt.
Andere crises speelden eveneens een keerpuntrol. De Internering van Japanse Amerikanen tijdens de Tweede Wereldoorlog (Executive Order 9066, 1942) raakte Californië bijzonder hard: meer dan 110.000 mensen, van wie twee derde Amerikaans staatsburger, werden gedwongen verplaatst naar interneringskampen. De excuses en herstelbetalingen kwamen pas in 1988 via de Civil Liberties Act.
Wildfires zijn in de eenentwintigste eeuw een terugkerend drama geworden. De Camp Fire van november 2018 verwoestte de stad Paradise (Butte County) volledig en kostte 85 mensen het leven. Het was de dodelijkste Californiaanse brand ooit. In 2020 verbrandden door klimaatverandering en droogte meer dan 1,6 miljoen hectare bos. De wisselwerking tussen bevolkingsgroei, klimaatverandering en waterschaarste is een van de centrale uitdagingen voor het Californië van de 21e eeuw.
De wijze waarop rampen en crises worden gereconstrueerd via geschreven bronnen lijkt op de ontcijfering van historische documenten zoals beschreven in het artikel over de Steen van Rosetta: primaire documenten zijn de sleutel tot het begrijpen van het verleden.
Cultuur, diversiteit en erfgoed
Californië is een van de meest diverse samenlevingen ter wereld. Volgens de volkstelling van 2020 is de bevolking als volgt samengesteld:
- Latino of Hispanic: 39,4 procent
- Niet-Hispanische witte bevolking: 34,7 procent
- Aziatisch-Amerikaans: 15,5 procent
- Zwart of Afrikaans-Amerikaans: 5,7 procent
- Gemengde afkomst en overig: 4,7 procent
Die diversiteit is het directe gevolg van de historische migratiegolven: Mexicanen en Centraal-Amerikanen, Chinezen en Japanners vanaf de negentiende eeuw, Filipijnen en Koreanen in de twintigste eeuw, en meer recentelijk grote gemeenschappen uit India en Vietnam. Los Angeles is de thuisbasis van de grootste Iraanse diaspora buiten Iran (geschat op 600.000 tot 1 miljoen), en de tweede grootste Mexicaanse stad ter wereld qua bevolking van Mexicaanse afkomst.
De culturele invloed van Californië op de rest van de wereld is enorm. Hollywood produceert de meest bekeken films en televisieseries. Silicon Valley levert de meest gebruikte technologieplatformen. De muziekscene van Los Angeles bracht genres voort van country-rock (Eagles, Linda Ronstadt) tot gangsta-rap (N.W.A, Kendrick Lamar). De surfcultuur van de jaren 1960 verspreidde zich via Beach Boys-nummers over de hele aardbol.
De mythologische en symbolische kracht die een plek kan krijgen in het collectieve geheugen vergelijkt interessant met het artikel over wat mythologie is en waarom het belangrijk is: Californië heeft de status van beloofde land gekregen in de Amerikaanse verbeelding, een soort aardse mythe. Wie meer wil lezen over historisch iconische objecten uit andere culturen, leest ook het artikel over hiërogliefen en waarom ze belangrijk zijn.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd Californië een staat van de VS?
Californië trad op 9 september 1850 toe tot de Verenigde Staten als de 31e staat. Dat gebeurde sneller dan gebruikelijk: er was geen aparte territoriumfase. De snelle bevolkingsgroei door de goudkoorts maakte een verkorte procedure noodzakelijk. De grondwettelijke conventie van Monterey (1849) verbood slavernij in de nieuwe staat, wat in het Congres leidde tot een heftig debat over de balans tussen slave states en free states.
Wie waren de eerste bewoners van Californië?
De eerste bewoners waren inheemse volken die het gebied minstens 15.000 jaar geleden betraden, vermoedelijk via de landbrug Beringia. Bij de komst van de Spanjaarden in 1769 leefden er zo’n 300.000 inheemse mensen in meer dan 70 onderscheiden taalgroepen. De bekendste zijn de Chumash, Ohlone, Miwok, Yokuts en Yurok. Californië kende meer inheemse diversiteit dan vrijwel elk ander gebied in Noord-Amerika.
Wat was de invloed van de Spaanse missies?
De 21 Spaanse missies (1769-1823) hadden een verwoestend effect op de inheemse bevolking. Door gedwongen arbeid, bekering en ziektes als mazelen en pokken daalde de inheemse bevolking van zo’n 300.000 naar minder dan 100.000 binnen zeventig jaar. Tegelijk legden de missies de basis voor steden als San Diego, Santa Barbara en San Francisco, en introduceerden ze Europese landbouwtechnieken en veeteelt in het gebied.
Hoe groot is de economie van Californië vandaag?
De economie van Californië is de op vier na grootste ter wereld als die van een zelfstandig land was, met een bruto binnenlands product van meer dan 3,8 biljoen dollar in 2023. De voornaamste sectoren zijn technologie (Apple, Google, Meta, Nvidia zijn allemaal gevestigd in de staat), entertainment (Hollywood), landbouw (Californië levert meer dan een derde van alle groenten en twee derde van alle fruit en noten in de VS) en defensie- en ruimtevaartindustrie.
Wat was de rol van de goudkoorts in de ontwikkeling van Californië?
De goudkoorts van 1848-1855 was de grootste katalysator in de vroege Californische geschiedenis. De ontdekking van goud bij Sutter’s Mill op 24 januari 1848 leidde tot de komst van meer dan 300.000 mensen tussen 1848 en 1854. Dat maakte snelle statehood (1850) noodzakelijk, stimuleerde de bouw van spoorwegen, havens en banken, en vestigde San Francisco als financieel centrum van het westen. De donkere keerzijde was de vrijwel volledige vernietiging van de resterende inheemse bevolking.
Waarom wordt Californië zo’n invloedrijke staat genoemd?
Californië is om meerdere redenen invloedrijk: het is de meest bevolkte Amerikaanse staat (39,5 miljoen inwoners), heeft de grootste economie van alle staten, herbergt de mondiale centra van technologie (Silicon Valley) en entertainment (Hollywood), en heeft historisch nieuwe sociale en politieke bewegingen gelanceerd van milieurecht tot LGBTQ-wetgeving. Wetten die Californië invoert, worden door de omvang van de markt dikwijls de facto nationale normen, bijvoorbeeld op het gebied van auto-emissies en consumentenprivacy.
