Canada is een van de jongste grote naties ter wereld als zelfstandig land, maar de bewoning ervan gaat duizenden jaren terug. Het probleem voor wie de geschiedenis wil begrijpen, is dat die geschiedenis uit losse stukken bestaat: inheemse volken, Franse kolonisten, Britse overheersing en een trage weg naar onafhankelijkheid. Pas op 1 juli 1867 ontstond Canada als land via de Confederatie, en pas in 1982 kreeg het de volledige controle over zijn eigen grondwet. Hieronder vind je het hele verhaal stap voor stap, van de eerste bewoners tot het moderne meertalige land.
De rode draad is een spanning tussen twee culturen (Frans en Brits) en de positie van de oorspronkelijke bewoners. Begrijp je die spanning, dan begrijp je waarom Canada is zoals het is: tweetalig, federaal en bezig met het rechtzetten van oud onrecht.
Het probleem: een land dat moeilijk te begrijpen lijkt
Veel mensen zien Canada als een rustig, vredig land zonder veel geschiedenis. Dat beeld klopt niet. De geschiedenis is juist ingewikkeld omdat er meerdere verhalen door elkaar lopen die elkaar voortdurend raken. Wie alleen naar de jaartallen kijkt, mist het grotere plaatje.
Het eerste verhaal is dat van de inheemse volken, de First Nations, de Inuit en de Métis. Zij woonden er al duizenden jaren voordat er ook maar één Europeaan voet aan wal zette. Het tweede verhaal is dat van Frankrijk, dat in de zeventiende eeuw Nieuw-Frankrijk stichtte rond de Saint Lawrence-rivier. Het derde verhaal is dat van Groot-Brittannië, dat na een reeks oorlogen de macht overnam.
Die drie verhalen botsen en versmelten. Een Franstalig Québec midden in een Engelstalig land, een inheemse bevolking die generaties lang werd onderdrukt, en een land dat juridisch nog tot 1982 afhankelijk bleef van Londen. Wil je grip krijgen op dit alles, dan helpt het om de oorzaak van die complexiteit te zien voordat je de oplossing (een helder overzicht) leest. Net als bij andere grote landen met een gelaagd verleden, zoals je ziet bij de deelstaten van Duitsland, draait het om de manier waarop losse gebieden samen één natie werden.
De oorzaak: duizenden jaren inheemse bewoning
De geschiedenis van Canada begint niet bij Europa, maar veel eerder. Tijdens een ijstijd, ergens tussen 100.000 en 5.000 jaar voor Christus, trokken de eerste mensen vanuit Azië over de Beringstraat. Die zeestraat was destijds een landbrug van ijs en land. Deze groepen verspreidden zich over het continent en ontwikkelden uiteenlopende culturen, talen en leefwijzen.
Zo ontstonden de drie hoofdgroepen die Canada vandaag erkent als oorspronkelijke volken. De First Nations woonden vooral in de bossen, op de prairies en aan de westkust. De Inuit leefden in het hoge noorden, in het arctische gebied. De Métis ontstonden later uit huwelijken tussen Europese pelsjagers en inheemse vrouwen, met een eigen cultuur en taal (het Michif).
Deze volken hadden complexe samenlevingen met handelsroutes, verdragen en spirituele tradities. Hun bestaan is de diepste oorzaak van de huidige Canadese identiteit en tegelijk de bron van een lang conflict, want de komst van Europeanen zou hun wereld blijvend veranderen. De manier waarop oude beschavingen kennis en macht organiseerden, is een terugkerend thema in de wereldgeschiedenis, vergelijkbaar met de rol van hiërogliefen in het oude Egypte als drager van cultuur en bestuur.
Franse en Britse kolonisatie: de botsing van twee machten
De eerste blijvende Europese contacten kwamen via vissers en ontdekkingsreizigers. De Fransman Jacques Cartier verkende in de jaren 1530 de Saint Lawrence-rivier. In 1608 stichtte Samuel de Champlain de stad Québec, het hart van Nieuw-Frankrijk. De Fransen bouwden een handelsnetwerk op rond pelzen, vooral bever, en sloten bondgenootschappen met inheemse volken.
Groot-Brittannië wilde dezelfde rijke gebieden. Eeuwenlang vochten de twee mogendheden om de controle. Het keerpunt kwam tijdens de Zevenjarige Oorlog, toen de Britten in 1759 de Slag op de Vlakte van Abraham bij Québec wonnen. Met het Verdrag van Parijs in 1763 droeg Frankrijk vrijwel heel Nieuw-Frankrijk over aan Groot-Brittannië.
Hierdoor kwam een grote Franstalige, katholieke bevolking onder Brits, protestants bestuur te leven. De Britten lieten de Franse taal, godsdienst en wetten grotendeels bestaan via de Quebec Act van 1774. Die keuze legde de basis voor het tweetalige Canada van nu. Het is een geschiedenis van strijd en machtswisselingen die doet denken aan de manier waarop het Romeinse Rijk gebieden inlijfde, een proces waarin de rol van Julius Caesar als veroveraar tekenend was.
De oplossing in stappen: zo werd Canada een land
Om de weg van kolonie naar zelfstandige natie helder te krijgen, helpt een geordende reeks gebeurtenissen. Hieronder staan de belangrijkste stappen die samen het moderne Canada vormden.
- 1763: Met het Verdrag van Parijs wordt vrijwel heel Nieuw-Frankrijk Brits bezit, het begin van Brits Noord-Amerika.
- 1774: De Quebec Act garandeert de Franstalige bevolking haar taal, godsdienst en wetten.
- 1791: De Constitutional Act splitst het gebied in Boven-Canada (Engelstalig) en Beneden-Canada (Franstalig).
- 1867: De British North America Act vormt de Confederatie. Canada, New Brunswick en Nova Scotia worden samen het Dominion of Canada op 1 juli.
- 1870-1871: Manitoba en British Columbia treden toe, het land groeit richting de Stille Oceaan.
- 1931: Het Statuut van Westminster geeft Canada volledige zelfstandigheid in wetgeving en buitenlands beleid.
- 1982: De Constitution Act haalt de grondwet naar Canada toe en voegt het Handvest van Rechten en Vrijheden toe.
Deze zeven stappen laten zien dat Canada niet in één klap ontstond, maar via een geleidelijk proces van groei en losmaking van Groot-Brittannië. Elke stap voegde een stukje zelfbestuur toe. De eerste premier, John Alexander Macdonald, leidde de regering vanaf 1867 en speelde een sleutelrol in het verbinden van de provincies, onder andere via de spoorlijn dwars door het land.
Belangrijke jaartallen in een oogopslag
Een tabel maakt de chronologie nog overzichtelijker. Hieronder zie je de kerngebeurtenissen met het bijbehorende jaar en wat er gebeurde. Zo kun je snel terugvinden wanneer welke mijlpaal plaatsvond.
| Jaar | Gebeurtenis | Betekenis |
|---|---|---|
| 1608 | Stichting Québec | Begin van Nieuw-Frankrijk onder Champlain |
| 1759 | Slag op de Vlakte van Abraham | Britse overwinning bij Québec |
| 1763 | Verdrag van Parijs | Nieuw-Frankrijk wordt Brits |
| 1867 | Confederatie | Ontstaan van het Dominion of Canada |
| 1896 | Goudvondst in de Yukon | Begin van de Klondike Gold Rush |
| 1931 | Statuut van Westminster | Volledige wetgevende zelfstandigheid |
| 1982 | Constitution Act | Eigen grondwet en Handvest van Rechten |
Wat opvalt is de lange periode tussen de Confederatie in 1867 en de volledige grondwettelijke onafhankelijkheid in 1982. Meer dan een eeuw bleef Canada juridisch verbonden met Londen, omdat de Canadese regeringen het onderling niet eens werden over de manier waarop ze hun grondwet zelf wilden kunnen wijzigen. Dat is een belangrijke nuance die veel overzichten weglaten.
Drie concrete keerpunten die het land vormden
Naast de grote lijn zijn er drie specifieke momenten die het Canada van nu sterk hebben bepaald. Elk daarvan verdient een eigen toelichting, want ze raken de kern van de Canadese identiteit.
De Confederatie van 1867. Op 1 juli 1867 bekrachtigde het Britse parlement de British North America Act. Drie kolonies werden samen het Dominion of Canada, een semi-zelfstandig land binnen het Britse Rijk. De twee grootste politieke partijen hadden hiervoor in 1864 een coalitie gevormd. Sindsdien is 1 juli de nationale feestdag, Canada Day.
Het Statuut van Westminster van 1931. Dit was bijna de laatste stap naar onafhankelijkheid. Het statuut, voortkomend uit het Balfour-rapport van 1926, verklaarde Groot-Brittannië en de dominions constitutioneel gelijkwaardig. Daardoor kon Canada een eigen buitenlands beleid voeren en bijvoorbeeld zelfstandig de oorlog verklaren tijdens de Tweede Wereldoorlog.
De Constitution Act van 1982. Pas op 17 april 1982 ondertekende koningin Elizabeth II de wet die Canada de volledige controle over zijn eigen grondwet gaf. Tegelijk werd het Handvest van Rechten en Vrijheden ingevoerd en werden de rechten van de inheemse volken vastgelegd. De rol van een vorstin bij zulke staatkundige momenten doet denken aan symbolen van recht en macht, zoals Vrouwe Justitia die staat voor onpartijdige rechtspraak.
Het inheemse onrecht en de weg naar verzoening
Een groot, lang verzwegen deel van de Canadese geschiedenis is de behandeling van de oorspronkelijke volken. Vanaf 1867 voerde de regering een beleid van gedwongen assimilatie. Het bekendste en pijnlijkste onderdeel daarvan was het systeem van residential schools, kostscholen waar inheemse kinderen naartoe werden gestuurd.
Over een periode van meer dan een eeuw werden naar schatting ongeveer 150.000 kinderen van de First Nations, Métis en Inuit weggehaald bij hun familie. Ze moesten naar een van de 139 residential schools verspreid over het land. Het doel was hen los te maken van hun taal en cultuur. De gevolgen waren verwoestend en werken tot op vandaag door in inheemse gemeenschappen.
Om dit onrecht te erkennen, richtte Canada in juni 2008 de Truth and Reconciliation Commission op. Deze commissie documenteerde de geschiedenis en de gevolgen van het schoolsysteem. In juni 2015 publiceerde de commissie haar bevindingen, waarin het systeem werd omschreven als culturele genocide, samen met 94 oproepen tot actie voor verzoening tussen Canadezen en inheemse volken. Net als bij andere historische figuren die voor rechtvaardigheid streden, denk aan Mahatma Gandhi, draait het hier om het herstellen van waardigheid en gelijkheid.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd Canada een land?
Canada ontstond als land op 1 juli 1867, toen de British North America Act de Confederatie vormde. Canada, New Brunswick en Nova Scotia werden samen het Dominion of Canada. Volledige controle over de eigen grondwet kwam pas in 1982, met de Constitution Act die op 17 april van dat jaar werd ondertekend.
Wie woonden er voor de Europeanen in Canada?
Lang voor de komst van Europeanen woonden er inheemse volken, die Canada vandaag erkent als First Nations, Inuit en Métis. De eerste mensen trokken tijdens een ijstijd vanuit Azië over de Beringstraat. Zij ontwikkelden uiteenlopende culturen, talen en handelsnetwerken, verspreid over het hele continent.
Waarom is Canada tweetalig?
Canada is tweetalig door zijn koloniale verleden. Frankrijk stichtte Nieuw-Frankrijk met een grote Franstalige bevolking. Toen Groot-Brittannië de macht overnam, kreeg die Franstalige bevolking via de Quebec Act van 1774 het recht haar taal, godsdienst en wetten te behouden. Daardoor bestaan Engels en Frans nu naast elkaar, vooral sterk in Québec.
Wat was de rol van premier John Macdonald?
John Alexander Macdonald was de eerste minister-president van Canada na de Confederatie van 1867. Hij leidde de regering van 1867 tot 1873 en opnieuw later. Macdonald speelde een sleutelrol in het verbinden van de provincies tot één land, onder meer door de aanleg van een transcontinentale spoorlijn dwars door Canada.
Wat waren de residential schools?
De residential schools waren kostscholen waar inheemse kinderen gedwongen naartoe werden gestuurd om hen te assimileren. Over meer dan een eeuw werden ongeveer 150.000 kinderen van de First Nations, Métis en Inuit weggehaald bij hun familie en verdeeld over 139 scholen. De Truth and Reconciliation Commission noemde dit systeem in 2015 culturele genocide.
Hoe werd Canada onafhankelijk van Groot-Brittannië?
De onafhankelijkheid verliep stapsgewijs. De Confederatie van 1867 gaf Canada zelfbestuur, het Statuut van Westminster van 1931 gaf volledige wetgevende vrijheid en een eigen buitenlands beleid. Pas met de Constitution Act van 1982 kreeg Canada de volledige controle over de eigen grondwet, omdat de regeringen het lang oneens waren over de wijzigingsprocedure.
