Shell is een van de meest herkenbare namen in de Nederlandse bedrijfsgeschiedenis. Het concern begon als een kleine handelsonderneming in petroleumproducten en groeide uit tot een van de grootste energiebedrijven ter wereld. Die groei liep voor een groot deel via Nederland, tot het concern in 2021 zijn hoofdkantoor naar Londen verplaatste. Hieronder lees je hoe dat allemaal is gegaan.
De wortels: petroleum uit Nederlands-Indië (1890)
De directe voorloper van Shell werd opgericht op 16 juni 1890 onder de naam Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch-Indië. De oprichtingsvergadering vond plaats aan het Spui in Amsterdam. Het bedrijf richtte zich op het winnen en verkopen van aardolie uit de kolonie die nu Indonesië heet. Aanleiding was de ontdekking van oliereserves in Sumatra, met name rond het plaatsje Pangkalan Brandan.
Koning Willem III gaf in april 1890 toestemming om de titel “Koninklijke” (Royal) te voeren. Dat was een erkenning van het strategische belang van het bedrijf voor de Nederlandse staat. De koloniën leverden grondstoffen, en aardolie was aan het einde van de negentiende eeuw al een strategische grondstof aan het worden. De opkomst van de verbrandingsmotor maakte petroleum steeds waardevoller.
In de eerste jaren worstelde het bedrijf met logistieke problemen. Het vervoeren van aardolie uit Azië naar Europa was kostbaar en gevaarlijk. Toch wist het concern dankzij schaalvergroting en verbeterde scheepvaartroutes snel te groeien. Het hoofdkantoor vestigde zich in Den Haag, een locatie die het meer dan een eeuw zou aanhouden.
De fusie met Shell Transport: de geboorte van Royal Dutch Shell (1907)
In 1907 fuseerden twee oliebedrijven die tot dan toe felle concurrenten waren: de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij (de Nederlandse tak) en de Britse Shell Transport and Trading Company. De Brit Marcus Samuel had de Shell Transport opgericht en zijn bedrijf vernoemd naar de schelpenhandel waarmee zijn vader was begonnen. De twee bedrijven hadden allebei belangen in Azië en zagen meer voordeel in samenwerking dan in concurrentie.
De fusie was een holdingconstructie met twee moedermaatschappijen: 60 procent Nederlands, 40 procent Brits. Dit dubbele karakter bleef bijna honderd jaar in stand. De Nederlandsche tak was gevestigd in Den Haag, de Britse in Londen. Dit leidde tot een merkwaardige dubbele identiteit die aandeelhouders en bestuurders decennialang bezighield.
De oprichting van Royal Dutch Shell viel samen met een periode van enorme groei in de wereldwijde olie-industrie. Concurrentie met het Amerikaanse Standard Oil van John D. Rockefeller was hevig. Door samen te werken konden de Nederlanders en Britten een stevige tegenmacht vormen. Dat slaagde: Shell groeide uit tot een van de grootste oliemaatschappijen ter wereld.
“Shell is in veel opzichten een spiegel van de Nederlandse economische geschiedenis: groot geworden door koloniale grondstoffen, uitgegroeid tot een wereldspeler via slimme internationale fusies, en uiteindelijk onder druk van belasting- en klimaatpolitiek vertrokken naar Londen. Dat vertrek in 2021 markeerde het einde van een tijdperk.”
Shell in Nederland door de twintigste eeuw: groei, oorlog en oliecrisis
In de eerste helft van de twintigste eeuw bouwde Shell zijn positie in Nederland verder uit. De raffinaderij in Pernis bij Rotterdam, geopend in 1936, werd een van de grootste ter wereld. Rotterdam groeide mede dankzij Shell uit tot de grootste haven van Europa. De aanvoer van ruwe olie per tanker en de verwerking in Pernis maakten de Rotterdamse haven onmisbaar voor de Europese energievoorziening. Ook in Den Haag, de bestuurlijke hoofdstad van Nederland, bleef Shell een centrale rol spelen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog probeerde Shell zijn activiteiten te beschermen tegen de bezetter. Archieven en technische documentatie werden op risico’s na weggehouden van de Duitsers. Na de oorlog volgde een periode van wederopbouw en verdere expansie, zowel in Nederland als wereldwijd. Shell investeerde in nieuwe exploratiegebieden in het Midden-Oosten, Nigeria en later de Noordzee.
De oliecrisis van 1973 raakte Nederland bijzonder hard. De OPEC-landen stelden een olie-embargo in, mede als reactie op Westerse steun aan Israël. Nederland werd als speciaal doelwit aangewezen vanwege zijn havens die Arabisch olie vervoerden. Autoloze zondagen werden ingevoerd. Shell bevond zich in de rare positie van zowel een van de veroorzakers van de crisis te zijn (als lid van het olie-oligopolie) als een van de bedrijven die Nederland door de crisis heen moest loodsen.
Belangrijke mijlpalen in de Nederlandse Shell-geschiedenis
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1890 | Oprichting Koninklijke Nederlandsche Maatschappij, Spui Amsterdam |
| 1907 | Fusie met Brits Shell Transport: geboorte Royal Dutch Shell (60/40 NL/UK) |
| 1936 | Opening raffinaderij Pernis bij Rotterdam, grootste van Europa |
| 1973 | Olie-embargo treft Nederland; Shell speelt sleutelrol in leveringsstrategieën |
| 1995 | Brent Spar-affaire: Greenpeace bezet boorplatform; Shell buigt voor publieke druk |
| 2005 | Herstructurering: één geïntegreerd bedrijf Shell plc (formeel dubbele structuur opgeheven) |
| 2021 | Naamswijziging naar Shell plc, hoofdkantoor verplaatst van Den Haag naar Londen |
| 2024 | Gerechtshof Den Haag spreekt uit: Shell wint hoger beroep klimaatzaak Milieudefensie |
De Brent Spar-affaire en de Nigeriaanse oliecrisis (1995)
Het jaar 1995 werd een keerpunt in de publieke perceptie van Shell. Twee grote schandalen kwamen tegelijkertijd in het nieuws. Ten eerste wilde Shell het afgedankte boorplatform Brent Spar in de Noordzee dumpen. Greenpeace bezette het platform en haalde de internationale media. Benzinestations van Shell in Duitsland werden geboycot. Uiteindelijk gaf Shell toe en werd het platform aan de wal ontmanteld.
Tegelijkertijd woedde er in Nigeria een conflict rond de olie-exploitatie in het Ogoni-gebied. De Nigeriaanse activist Ken Saro-Wiwa protesteerde tegen de milieuvervuiling die Shells activiteiten in de Niger-delta veroorzaakten. Hij werd gearresteerd en terechtgesteld door de Nigeriaanse militaire junta. Shell werd verweten dat het te weinig had gedaan om zijn executie te voorkomen, ondanks de commerciële invloed die het concern in Nigeria had.
Deze twee affaires samen dwongen Shell zijn beleid te herformuleren. Het bedrijf presenteerde vervolgens een nieuw duurzaamheidsrapport en begon meer aandacht te besteden aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Of dat meer was dan een pr-operatie, bleef jarenlang onderwerp van discussie.
De herstructurering van 2005: einde van de dubbele structuur
Bijna een eeuw lang bestond Royal Dutch Shell als een holding met twee moedermaatschappijen: een Nederlandse in Den Haag en een Britse in Londen. In 2004 bleek dat het concern de omvang van zijn oliereserves jarenlang had overschat. Dit boekhoudschandaal leidde tot een groot verlies aan vertrouwen en een daling van de aandelenkoers. Het management besloot tot een grondige reorganisatie.
In 2005 werd de dubbele aandeelhoudersstructuur samengevoegd tot één bedrijf: Royal Dutch Shell plc. Den Haag bleef het fiscale hoofdkantoor en de juridische thuisbasis, maar er was nu één aandelenkoers en één bestuur. Dit maakte besluitvorming eenvoudiger en maakte een einde aan decennia van interne spanningen tussen de Nederlandse en Britse tak.
Shell Nederland bleef na 2005 een grote werkgever. De raffinaderij in Pernis, de chemische productie in Moerdijk en de kantoren in Den Haag boden werk aan tienduizenden mensen. In de Randstad was Shell een van de grootste werkgevers in de energiesector.
Het vertrek naar Londen in 2021 en de gevolgen voor Nederland
In november 2021 kondigde Shell aan zijn hoofdkantoor te verplaatsen van Den Haag naar Londen en de naam “Royal Dutch” te laten vallen. Het bedrijf heette voortaan gewoon Shell plc. De aandeelhouders stemden in december van dat jaar in met de verhuizing. CEO Ben van Beurden noemde het “bijzonder pijnlijk en betreurenswaardig” dat het bedrijf Nederland verliet.
De voornaamste redenen die Shell opgaf voor de verplaatsing waren de vereenvoudiging van de aandelenstructuur en de mogelijkheid sneller te kunnen opereren. Er was ook een fiscale dimensie: in Nederland gold een dividendbelasting die in het Verenigd Koninkrijk niet gold. De Nederlandse staat had plannen om die belasting eerder al af te schaffen, maar dat plan trok het kabinet later in. Dit maakte Nederland fiscaal minder aantrekkelijk voor een internationaal opererend concern als Shell.
Praktisch veranderde er voor Shell Nederland minder dan de aankondiging deed vermoeden. De operationele kantoren in Den Haag bleven bestaan. De raffinaderij in Pernis draaide door. Duizenden Nederlandse werknemers hielden hun baan. Maar de symbolische betekenis was groot: Nederland verloor zijn grip op een van zijn meest iconische bedrijven. Het Vredespaleis in Den Haag staat in een stad die decennialang trots was op Shell als Haags paradepaardje.
De klimaatzaak: Milieudefensie versus Shell (2021-heden)
In mei 2021 deed de rechtbank Den Haag een baanbrekende uitspraak in de klimaatzaak die Milieudefensie samen met andere organisaties had aangespannen tegen Shell. De rechter oordeelde dat Shell zijn CO2-uitstoot met 45 procent moest verminderen ten opzichte van het niveau van 2019, en dat voor het jaar 2030. Het was de eerste keer ter wereld dat een rechter een particulier bedrijf dwong zijn uitstoot te verminderen op basis van mensenrechten en zorgplicht.
Shell ging in hoger beroep. Op 12 november 2024 deed het gerechtshof Den Haag uitspraak in dat hoger beroep. Het hof bevestigde dat Shell een verplichting heeft om gevaarlijke klimaatverandering te bestrijden, maar oordeelde dat het niet kan bepalen met welk specifiek percentage Shell zijn uitstoot moet verlagen. Shell won daarmee het hoger beroep: de opgelegde reductienorm van 45 procent werd teruggedraaid.
Milieudefensie kondigde in februari 2025 aan de zaak voor te leggen aan de Hoge Raad. De uitkomst van die procedure is nog onbekend. De zaak is van groot internationaal belang: rechtbanken in andere landen volgen de Nederlandse procedure nauwgezet als precedent voor klimaatrechtszaken tegen energiebedrijven. Shell zelf stelt dat zijn klimaatbeleid in lijn is met internationale afspraken en dat het bedrijf investeert in hernieuwbare energie.
Ook relevant in dit verband is de bredere discussie over welke landen en gebieden bij Nederland horen en wat dat betekent voor klimaatverplichtingen, zeker als je kijkt naar de landen die bij Nederland horen via het Koninkrijk.
Shell Nederland vandaag: activiteiten en toekomst
Shell is in 2026 nog steeds actief in Nederland, al is de rol veranderd. De raffinaderij in Pernis verwerkt nog altijd grote hoeveelheden ruwe olie, maar Shell investeert tegelijkertijd in waterstofproductie en duurzame energiebronnen. De Holland Hydrogen 1-installatie bij Rotterdam, geopend in 2023, is de grootste groene waterstoffabriek van Europa op dat moment. Die investering past bij Shells strategie om de energietransitie te begeleiden vanuit zijn bestaande infrastructuur.
De activiteiten in Moerdijk (petrochemie), Rotterdam (raffinage en waterstof) en Den Haag (kantoren en research) maken Shell nog altijd een grote speler op de Nederlandse arbeidsmarkt. Schattingen spreken van tienduizenden directe en indirecte banen in Nederland die aan Shell zijn gekoppeld.
Toch is het zwaartepunt verschoven. Beslissingen worden genomen in Londen, niet meer in Den Haag. De nauwe historische band tussen Shell en de Nederlandse staat, die teruggaat tot de koninklijke titel die Willem III in 1890 verleende, is formeel verbroken. Wat overblijft zijn de mensen, de fabrieken en de infrastructuur: de tastbare erfenis van meer dan 130 jaar Shell in Nederland.
Voor wie meer wil weten over de industriële geografie van Nederland: ook de Rijn speelt een centrale rol in de aanvoer van ruwe materialen. De Rijn komt bij Lobith Nederland binnen en verbindt de Rotterdamse haven via een waterweg met het Europese achterland, een route die Shell al meer dan een eeuw gebruikt.
Drie deelgevallen: Shell in Rotterdam, Den Haag en Groningen
De rol van Shell in Nederland is nooit uniform geweest. In Rotterdam draait het om industrie en logistiek. De raffinaderij in Pernis is het industrieel hart van Shells Nederlandse aanwezigheid. Ze verwerkt dagelijks miljoenen liters ruwe olie, produceert brandstoffen voor het transport en levert grondstoffen voor de chemische industrie. Rotterdam zou zonder Shell een andere stad zijn: kleiner, minder industrieel, minder verbonden met de mondiale energiemarkt.
In Den Haag gaat het om bestuur en beleid. Het hoofdkantoor van Shell stond decennialang aan de Carel van Bylandtlaan in Den Haag, vlakbij het regeringscentrum. Die nabijheid was geen toeval. Shell had rechtstreekse lijnen naar ministeries, lobbyde voor energiebeleid en was nauw betrokken bij het Groningse gasbeleid. Den Haag miste na het vertrek in 2021 niet alleen een belastingbetaler, maar ook een gesprekspartner bij uitstek.
In Groningen speelde Shell een controversiële rol via de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij), een joint venture van Shell en ExxonMobil. De NAM exploiteerde het Groningenveld, het grootste aardgasveld van Europa. De gaswinning veroorzaakte aardbevingen die huizen beschadigden en bewoners schade toebrachten. De afhandeling van die schade leidde tot een van de grootste politieke schandalen in de recente Nederlandse geschiedenis. In 2023 werd de gaswinning in Groningen definitief stopgezet.
De manier waarop Shell en NAM met de Groningse schade omgingen, heeft blijvende schade aangericht aan het vertrouwen in grote energiebedrijven in Nederland. Dat maakt de Groningse episode onlosmakelijk verbonden met de bredere discussie over de rol van Shell in de Nederlandse samenleving. Je kunt de bedrijfsgeschiedenis van Shell niet begrijpen zonder oog te hebben voor de gevolgen van de gaswinning voor de mensen in het noorden van het land. De eilanden die bij Nederland horen en andere delen van het Koninkrijk kennen soortgelijke spanningen rond grondstoffenwinning.
Veelgestelde vragen
Wanneer is Shell opgericht in Nederland?
Shell’s directe voorloper, de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch-Indië, werd opgericht op 16 juni 1890 in Amsterdam. De fusie met het Britse Shell Transport en Trading Company vond plaats in 1907, waarna Royal Dutch Shell ontstond als internationaal concern met een dubbele thuisbasis in Den Haag en Londen.
Waarom verhuisde Shell zijn hoofdkantoor van Den Haag naar Londen?
Shell gaf als officiële redenen de vereenvoudiging van de aandelenstructuur en grotere operationele flexibiliteit. Ook speelde mee dat Nederland een dividendbelasting hief die in het Verenigd Koninkrijk niet gold. De aandeelhouders stemden in december 2021 in met de verhuizing. De operationele kantoren in Den Haag bleven wel bestaan, maar de formele zetel verplaatste zich naar Londen.
Wat is de Brent Spar-affaire?
In 1995 wilde Shell het afgedankte olieplatform Brent Spar zinken in de Noordzee. Greenpeace bezette het platform en riep op tot een boycot van Shell-tankstations, vooral in Duitsland. Door de enorme publieke druk gaf Shell toe en werd het platform aan de wal ontmanteld. De affaire werd een symbool voor de groeiende macht van milieuorganisaties in het debat over de energiesector.
Wat is de uitkomst van de klimaatzaak van Milieudefensie tegen Shell?
De rechtbank Den Haag veroordeelde Shell in 2021 tot een CO2-reductie van 45 procent voor 2030. In hoger beroep draaide het gerechtshof Den Haag die specifieke norm in november 2024 terug. Shell won het hoger beroep. Milieudefensie kondigde vervolgens in februari 2025 aan naar de Hoge Raad te stappen. Die procedure loopt nog.
Heeft Shell nog activiteiten in Nederland?
Ja, Shell is in 2026 nog steeds actief in Nederland. De raffinaderij in Pernis is een van de grootste van Europa. In Moerdijk en Rotterdam lopen investeringen in waterstofproductie. De administratieve en onderzoeksactiviteiten in Den Haag blijven bestaan. Tienduizenden mensen werken direct of indirect voor Shell in Nederland, ondanks het vertrek van het officiële hoofdkantoor naar Londen in 2021.
Wat is de rol van Shell in de Groningse gaswinning?
Shell was via de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij, een joint venture met ExxonMobil) medeverantwoordelijk voor de gaswinning in het Groningenveld. Die winning veroorzaakte aardbevingen die woningen beschadigden. De schadeafhandeling verliep traag en zorgde voor groot wantrouwen bij bewoners en politiek. In 2023 werd de gaswinning definitief stopgezet. De schade en de afhandeling ervan blijven nog jaren onderwerp van rechtszaken en politiek debat.
