De grootste woestijn ter wereld is niet de Sahara, maar Antarctica. Die ijsvlakte van ongeveer 14 miljoen vierkante kilometer is officieel een woestijn omdat er jaarlijks minder dan 200 millimeter neerslag valt. Toch is de Sahara de grootste warme woestijn op aarde, met een oppervlakte van zo’n 9 miljoen vierkante kilometer. Dat onderscheid is cruciaal als je de vraag echt wilt begrijpen.
Wat maakt een woestijn een woestijn?
Een woestijn wordt niet gedefinieerd door zand of hitte, maar door neerslag. Als een gebied jaarlijks minder dan 250 millimeter regen of sneeuw krijgt, telt het als woestijn. Dat klinkt simpel, maar het heeft verstrekkende gevolgen voor welke gebieden op de lijst staan. De droogste plek ter wereld is namelijk geen zandbak in Afrika, maar een bevroren vlakte in het zuiden van de wereld.
Woestijnen worden ingedeeld in vier typen. Hete woestijnen zoals de Sahara kenmerken zich door extreme zomerhitte en weinig neerslag. Koude woestijnen, zoals de Gobi in Azië, hebben strenge winters en droge zomers. Polaire woestijnen beslaan de ijskappen van Antarctica en het Noordpoolgebied. Ten slotte zijn er kuststoestijnen, zoals de Atacama in Zuid-Amerika, die door koude oceaanstromen extreem droog blijven ondanks hun ligging aan zee.
Dit indelingssysteem verklaart waarom Antarctica de toppositie inneemt. Het continent ontvangt in het binnenland maar 50 millimeter neerslag per jaar, minder dan veel woestijnen in Noord-Afrika. De neerslag die er wél valt, stapelt zich op als ijs dat duizenden jaren oud kan zijn. Leven bestaat er nauwelijks: alleen mossen, algen en enkele microscopische organismen overleven de kou van soms min 89 graden Celsius.
Vergelijkingstabel: de 10 grootste woestijnen ter wereld
Hieronder zie je in één oogopslag hoe de woestijnen zich tot elkaar verhouden. De oppervlaktes zijn bij benadering, omdat grenzen van woestijnen niet altijd scherp te trekken zijn. Toch geven de cijfers een goed beeld van de schaalverschillen.
| Rang | Woestijn | Type | Oppervlakte (km²) | Continent | Neerslag per jaar |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Antarctische woestijn | Polair | 14.200.000 | Antarctica | 50 mm |
| 2 | Arctische woestijn | Polair | 13.900.000 | Noord-Amerika / Azië / Europa | 50-250 mm |
| 3 | Sahara | Heet | 9.200.000 | Afrika | <100 mm |
| 4 | Arabische woestijn | Heet | 2.330.000 | Azië | 30-100 mm |
| 5 | Gobi | Koud | 1.295.000 | Azië | 100-200 mm |
| 6 | Patagonische woestijn | Koud | 673.000 | Zuid-Amerika | 150-250 mm |
| 7 | Great Basin | Koud | 492.000 | Noord-Amerika | 150-300 mm |
| 8 | Kalahari | Semi-droog | 570.000 | Afrika | 150-500 mm |
| 9 | Victoriawoestijn | Heet | 424.000 | Australië | 250 mm |
| 10 | Atacama | Kust | 140.000 | Zuid-Amerika | 1-3 mm |
Opvallend is dat de Atacama in Chili weliswaar de kleinste in de top tien is, maar gemiddeld de droogste van allemaal. Sommige meetstations in de Atacama hebben in de afgelopen 40 jaar geen enkele millimeter regen geregistreerd. Dat legt nogmaals bloot dat “groot” en “droog” twee heel verschillende eigenschappen zijn.
De Sahara: de grootste warme woestijn in detail
Als je het hebt over “de woestijn” in klassieke zin, dan bedoelen de meeste mensen de Sahara. Met een oppervlakte van circa 9,2 miljoen vierkante kilometer is dit de grootste hete woestijn op aarde. Ter vergelijking: de Sahara is ongeveer 2,5 keer zo groot als de hele Europese Unie. Het gebied strekt zich uit over maar liefst 11 landen: Algerije, Egypte, Libië, Marokko, Mauritanië, Mali, Niger, Soedan, Tsjaad, Tunesië en het betwiste gebied Westelijke Sahara.
Een veelgehoord misverstand is dat de Sahara één grote zandzee is. In werkelijkheid bestaat slechts zo’n 20 procent van de Sahara uit zandduinen, de zogeheten ergs. Het grootste deel bestaat uit rotsige vlakten (reg), kiezelvlakten en hoge bergmassieven. Het Ahaggar-gebergte in Algerije reikt tot 2.918 meter hoogte. Er zijn zelfs rivieren, meren en oasen: de Nijl doorkruist de oostkant van de Sahara en het Tsjaadmeer ligt aan de zuidrand.
Het klimaat is extreem. In de zomer stijgt de temperatuur op de grond regelmatig tot boven de 70 graden Celsius, terwijl de luchttemperatuur boven de 50 graden kan uitkomen. ’s Nachts en in de winter kan het juist gevoelig koud worden: in berggebieden vriest het regelmatig. Neerslag valt zelden en onregelmatig, gemiddeld minder dan 100 millimeter per jaar.
Leven in de Sahara: flora en fauna
Ondanks de extreme omstandigheden wemelt de Sahara van het leven als je goed kijkt. Wetenschappers hebben er meer dan 500 plantensoorten geïdentificeerd, waaronder de dadelpalm, tamariske, acaciasoorten en diverse grasachtigen die na een zeldzame regenbui snel ontkiemen en zaad vormen. Sommige planten hebben wortelstelsels van tientallen meters diep om grondwater te bereiken.
De fauna is indrukwekkend divers. Onderzoek heeft aangetoond dat er zo’n 70 zoogdiersoorten leven, waaronder de fennek (de kleine woestijnvos met grote oren), de Afrikaanse wilde hond en diverse antilopesoorten. Daar komen nog zo’n 90 vogelsoorten bij, van de woestijnarend tot de struisvogel. Bijzonder zijn de 100 reptielensoorten: hagedissen, slangen en in de zeldzamere waterrijke gebieden zelfs krokodillen. Het meest beroemde lastdier van de Sahara, de dromedaris, is strikt genomen gedomesticeerd en geen wilde soort meer.
De mens woont al tienduizenden jaren in de Sahara. In de steentijd, zo’n 10.000 jaar geleden, was de Sahara een veel groener landschap met meren en savannegrasland, het zogenoemde “Groene Sahara”-tijdperk. Rotstekeningen in Algerije en Libië tonen giraffen, krokodillen en zelfs nijlpaarden. Die periode eindigde rond 5.000 jaar geleden door klimaatverandering. Tegenwoordig wonen er nog zo’n 2 miljoen mensen, waaronder de Tuareg, Toeboe en Arabisch-sprekende groepen.
Drie bijzondere deelgebieden van de Sahara
De Sahara is geen uniform landschap. Drie gebieden springen eruit door hun bijzondere karakter.
De Algerijnse erg Chebbi en de Libische zandzeeen zijn de beelden die de meeste mensen voor ogen hebben: kilometer na kilometer van oranje tot rode zandduinen die in de wind golven. De duinen kunnen meer dan 180 meter hoog worden. In de Algerijnse Erg Ahnet bevinden zich zelfs duinen van meer dan 300 meter, groter dan de Eiffeltoren. Dit is het woestijnlandschap uit film en reisbrochures, maar het beslaat dus maar een vijfde van de totale Sahara.
De centrale bergmassieven vormen een heel ander gezicht. Het Tibesti-gebergte in Tsjaad heeft vulkanische toppen van meer dan 3.000 meter hoogte. Het Ahaggar-gebergte in Algerije heeft een uniek rotslandschap met pilaren van vulkanisch gesteente dat miljoenen jaren van erosie heeft doorstaan. Op deze hoogtes is het ’s winters regelmatig koud genoeg voor rijp en sporadisch sneeuw. De biodiversiteit is hier groter dan in de vlakke woestijn eromheen, omdat de bergen meer neerslag opvangen.
De oasen en waddi’s zijn de levensaders van de Sahara. Een waddi is een rivierbedding die het grootste deel van het jaar droog staat, maar na een stortbui plotseling kolkend water voert. Oasen ontstaan waar grondwater dicht genoeg aan de oppervlakte komt om dadelpalmen en andere gewassen te laten groeien. De bekendste zijn Siwa in Egypte, Ghardaïa in Algerije en Dakhla in de Westelijke Sahara. Deze plekken zijn al eeuwenlang handelsknooppunten voor karavanen.
De Arctische woestijn: de tweede op de ranglijst
Na Antarctica staat de Arctische woestijn op de tweede plek met ongeveer 13,9 miljoen vierkante kilometer. Dit gebied omvat de noordpoolkap, Groenland en arctische eilanden in Canada, Noorwegen en Rusland. Net als Antarctica is het een polaire woestijn: de neerslag is uiterst schaars (50-250 mm per jaar) en valt voornamelijk als sneeuw.
De Arctische woestijn verschilt op één belangrijk punt van Antarctica: er leven wel grote zoogdieren, waaronder ijsberen, walrussen, zeehonden en rendieren. Ook de mens heeft er al duizenden jaren geleefd, met name de Inuit, die zich aanpasten aan de extreme omstandigheden. Door de klimaatverandering slinkt het Arctische zee-ijs snel: het oppervlak dat in de zomer ijsvrij is, is in de afgelopen 40 jaar enorm gegroeid. Wetenschappers verwachten dat de Noordpool in de zomer al voor 2050 ijsvrij kan zijn.
Dat klimaatverandering ook de Sahara beïnvloedt, is aangetoond door onderzoek. Aan de zuidrand, in de Sahel, breiden zandvlakten zich langzaam uit. Maar tegelijk zijn er ook studies die aantonen dat de randen van de Sahara plaatselijk vergroenen doordat regenpatronen verschuiven. De dynamiek van de grootste woestijnen is dus geen vaste toestand, maar een voortdurend veranderend systeem.
De Arabische woestijn en de Gobi: twee andere grote namen
Na de Sahara is de Arabische woestijn de grootste hete woestijn, met ruim 2,3 miljoen vierkante kilometer. Dit gebied omvat het Arabisch Schiereiland, inclusief Saoedi-Arabië, Jemen, Oman, de Emiraten en delen van Jordanië en Irak. De Rub’ al Khali, ook wel “Leeg Kwartier” genoemd, is het grootste aaneengesloten zandgebied ter wereld, met een oppervlakte van zo’n 650.000 km². Daarin valt gemiddeld minder dan 35 mm regen per jaar.
De Gobi in Mongolië en Noord-China is met circa 1,3 miljoen km² de grootste koude woestijn buiten de poolgebieden. Koude woestijnen zijn droog vanwege hoge druk en afstand tot de oceaan, niet vanwege hitte. In de Gobi dalen wintertemperaturen regelmatig tot min 40 graden Celsius, terwijl zomers tot 45 graden boven nul kunnen gaan. De Gobi is beroemd als fossielenparadijs: wetenschappers vinden er voortdurend dinosauruseieren en skeletten, goed bewaard gebleven door het droge klimaat.
Wie geïnteresseerd is in grote aardse fenomenen, vindt ook aanknopingspunten in andere weetjes over onze planeet. De sfinx bij Gizeh staat in de Egyptische rand van de Sahara: meer over dat bouwwerk lees je bij de sfinx in Egypte: geschiedenis en mysteries. Wie meer wil weten over natuur en neerslag, kan ook terecht bij Is 1 mm regen veel? Betekenis en uitleg neerslag.
Woestijnen vergelijken op meer dan oppervlakte
Oppervlakte is de meest gebruikte maatstaf, maar woestijnen laten zich ook vergelijken op droogte, temperatuur, biodiversiteit en de mate van menselijke bewoning. Hieronder een overzicht van een aantal extra vergelijkingspunten.
- Droogste woestijn: Atacama (Chili/Peru), met minder dan 3 mm neerslag per jaar gemiddeld en plekken die tientallen jaren geen regen zien.
- Koudste woestijn: Antarctica, met een geregistreerd minimum van -89,2°C (Vostokstation, 1983).
- Grootste hete woestijn: Sahara, circa 9,2 miljoen km².
- Dichtstbevolkte woestijn: De Arabische woestijn, met miljoenen inwoners in steden als Riyad, Dubai en Abu Dhabi, grotendeels dankzij olie-inkomsten en ontziltingsinstallaties.
- Rijkste ecosysteem: De Kalahari in zuidelijk Afrika, die strikt genomen semi-droog is en een grote verscheidenheid aan zoogdieren herbergt, waaronder leeuwen, luipaarden en gemsbok-antilopen.
- Snelst groeiende woestijn: Studies wijzen op de Sahara, die aan de zuidrand langzaam oprekt door ontbossing en klimaatverandering, al zijn de grenzen moeilijk exact te meten.
Dit soort weetjes laten zien hoe gevarieerd woestijnen zijn. Het zijn geen eenvormige zandzeeën, maar complexe ecosystemen met elk hun eigen karakter. Net zo goed als hiërogliefen en hun belang gebonden zijn aan een specifieke culturele context in het Nijldal, is elke woestijn gebonden aan zijn eigen geologie, klimaat en geschiedenis.
De Patagonische woestijn in Argentinië (circa 673.000 km²) is een ander treffend voorbeeld. Die ligt op de luwte van de Andes, die vocht uit de westenwind tegenhoudt. Het landschap lijkt daardoor op steppengebied, met korte grassen en struiken, heel anders dan de naakte rotsen van de Sahara of het ijs van Antarctica. Dieren als guanaco’s (wilde lama’s) en reuzenpinguïns leven er zonder dat er ooit zand te bekennen is.
Veelgestelde vragen
Is de Sahara echt de grootste woestijn ter wereld?
Nee, de Sahara is de grootste hete woestijn, maar niet de grootste woestijn in het algemeen. Die titel gaat naar Antarctica, met een oppervlakte van circa 14,2 miljoen km². De Arctische woestijn is met zo’n 13,9 miljoen km² de tweede. De Sahara staat op de derde plek, maar is de grootste warme woestijn. Veel mensen maken deze verwarring omdat ze woestijn gelijkstellen aan zand en hitte, terwijl het officiële criterium alleen over neerslag gaat.
Over hoeveel landen strekt de Sahara zich uit?
De Sahara beslaat (delen van) 11 landen: Algerije, Egypte, Libië, Marokko, Mauritanië, Mali, Niger, Soedan, Tsjaad, Tunesië en de Westelijke Sahara. Algerije heeft het grootste aandeel Sahara binnen zijn grenzen. De woestijn strekt zich van de Atlantische kust van Mauritanië en Marokko in het westen tot aan de Rode Zee en het Nijldal in het oosten, een afstand van ruim 5.000 kilometer.
Hoe heet wordt het in de Sahara?
De luchttemperatuur kan in de zomer boven de 50 graden Celsius uitkomen, terwijl de bodemtemperatuur op sommige plekken tot boven de 70 graden stijgt. De hoogste luchttemperatuur ooit officieel gemeten in de Sahara was in Kebili (Tunesië): 55 graden Celsius. ’s Nachts en in de winter koelt het sterk af, soms tot onder het vriespunt in de berggebieden. Dat temperatuurverschil van dag tot nacht kan 30 tot 40 graden bedragen.
Bestaat de Sahara voor het grootste deel uit zand?
Nee. Slechts ongeveer 20 procent van de Sahara bestaat uit de bekende zandduinen (ergs). Het grootste deel, ongeveer 70 procent, bestaat uit kale rotsplateaus en kiezelvlakten (reg en hamada). De rest is gebergte, oasen en andere landschapstypen. Die 20 procent zandzee is wat de meeste mensen voor ogen hebben als ze aan de Sahara denken, maar de werkelijkheid is veel gevarieerder.
Welke dieren leven er in de Sahara?
Wetenschappers hebben zo’n 70 zoogdiersoorten, 90 vogelsoorten en 100 reptielensoorten geïdentificeerd in de Sahara. Bekende soorten zijn de fennek (kleine woestijnvos), de Addax-antilope (bedreigd), de woestijnspringmuis, de Berberleeuwerik en tientallen slangen- en hagedissensoorten. In de Nijldelta en langs waterwegen leven ook krokodillen. Veel dieren zijn nachtactief om de hitte van overdag te vermijden en hebben aanpassingen als grote oren of dikke huid om warmte af te voeren of vocht vast te houden.
Groeit de Sahara door klimaatverandering?
Onderzoek laat een gemengd beeld zien. Aan de zuidelijke rand, in de Sahelzone, breiden droge gebieden zich uit door ontbossing en overbeweiding, versterkt door klimaatverandering. Tegelijk tonen satellietmetingen dat de noordelijke en oostelijke randen van de Sahara op sommige plekken vergroenen doordat regenpatronen verschuiven. Netto is de Sahara over de afgelopen eeuw wel iets groter geworden. Het Great Green Wall-initiatief van de Afrikaanse Unie probeert de uitbreiding aan de zuidrand tegen te gaan door een gordel van bomen en vegetatie te planten van Senegal tot Ethiopië.
