Soedan is een groot land in het noordoosten van Afrika en heeft een hoofdstad die al eeuwenlang een strategische rol speelt: Khartoem. Gelegen op de samenkomst van de Witte Nijl en de Blauwe Nijl, was Khartoem jarenlang het politieke en culturele hart van het land. Toch is de situatie de afgelopen jaren drastisch veranderd. Door een hevige burgeroorlog die in april 2023 uitbrak, heeft de Soedanese regering haar activiteiten tijdelijk verplaatst naar de havenstad Port Sudan. Wat zijn de achtergronden van Khartoem als hoofdstad, en hoe ziet de situatie er nu uit?
Khartoem: de officiële hoofdstad van Soedan
De officiële, grondwettelijk vastgelegde hoofdstad van Soedan is Khartoem. De stad ligt in het centrum-noorden van het land en functioneert als het politieke, economische en culturele middelpunt van de Soedanese staat. Met een metropolitane bevolking van naar schatting 7 tot 8 miljoen mensen is Khartoem veruit de grootste stedelijke agglomeratie van Soedan.
De geografische ligging van Khartoem
De naam “Khartoem” is waarschijnlijk afgeleid van het Arabische woord voor “olifantensnuit”, een verwijzing naar de samenkomst van de twee Nijlarmen die de stad omringt. De Witte Nijl stroomt vanuit het zuiden (uit het Victoriameer in Uganda en Tanzania) en de Blauwe Nijl stroomt vanuit het oosten (uit het Tana-meer in Ethiopië). Op de plek waar de twee rivieren samenkomen ontstaat de Nijl zoals we die kennen, die vervolgens door Egypte naar de Middellandse Zee stroomt.
De metropool Khartoem bestaat eigenlijk uit drie steden die door de twee Nijlarmen van elkaar gescheiden worden: Khartoem zelf (op de zuidoostelijke punt), Khartoem-Noord (ten noorden van de Blauwe Nijl) en Omdurman (ten westen van de Witte Nijl). De drie steden zijn verbonden via bruggen en vormen samen een hechte stedelijke eenheid.
Klimaat en omgeving
Khartoem heeft een woestijnklimaat, met extreem hoge temperaturen in de zomermaanden. In de maanden juni tot augustus kunnen de temperaturen oplopen tot boven de 45 graden Celsius, waarmee Khartoem tot de warmste steden ter wereld behoort. In de winter (november tot februari) zijn de temperaturen aangenamer, met dagtemperaturen rond de 25 tot 30 graden. De jaarlijkse neerslag is uiterst beperkt, gemiddeld minder dan 25 millimeter, wat Khartoem omgeeft door een droge, schaarse woestijnvlakte.
De geschiedenis van Khartoem als stad en hoofdstad
De stad Khartoem is relatief jong in vergelijking met andere Afrikaanse hoofdsteden. Ze werd gesticht in 1821 door Muhammad Ali Pasha, de Ottomaanse onderkoning van Egypte, die Soedan veroverde en een Egyptisch-Ottomaans bestuurssysteem instelde. Khartoem diende aanvankelijk als militair kamp en handelspost.
De Mahdistische opstand en de Britse herovering
In de late 19e eeuw speelde Khartoem een dramatische rol in de Soedanese geschiedenis. In 1884 werd de stad belegerd door troepen van de islamitische religieuze leider Muhammad Ahmad, die zichzelf de Mahdi (de verwachte leider) noemde. De Britse generaal Charles Gordon, die als gouverneur-generaal de stad verdedigde, sneuvelde in januari 1885 bij de val van de stad. Dit incident werd in Europa breed uitgemeten en leidde tot grote verontwaardiging.
In 1898 heroverde de Brits-Egyptische generaal Herbert Kitchener Khartoem bij de Slag bij Omdurman. Daarna werd de stad herbouwd volgens een ambitieus stedenbouwkundig plan: de straten werden aangelegd in de vorm van het Britse Union Jack-vlag, deels om de stad militair beter beheersbaar te maken, deels als uitdrukking van Britse aanwezigheid.
Zelfstandige hoofdstad na 1956
Soedan werd op 1 januari 1956 onafhankelijk van het Brits-Egyptische gezag. Khartoem werd meteen aangewezen als de hoofdstad van de nieuwe onafhankelijke staat. In de decennia daarna groeide de stad snel door migratie vanuit alle delen van het land, mede aangedreven door aanhoudende droogten en conflicten in de periferie.
De burgeroorlog van 2023 en de rol van Port Sudan
In april 2023 brak in Khartoem een verwoestende strijd uit tussen het Soedanese nationale leger (SAF) en de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF), een gevechtsmacht die voortkwam uit de beruchte Janjaweed-milities. Het conflict veroorzaakte enorme verwoestingen in de stad: gebouwen werden beschadigd, infrastructuur vernietigd en miljoenen inwoners sloegen op de vlucht.
Port Sudan als tijdelijke regeringszetel
Omdat Khartoem het toneel was van hevige gevechten, verplaatste de Soedanese regering haar kantoren naar Port Sudan, een havenstad aan de Rode Zee op ongeveer 850 kilometer ten noordoosten van Khartoem. Port Sudan, met normaal gesproken zo’n 400.000 inwoners, fungeerde als veilige uitwijkplaats voor de regering en internationale diplomatieke missies.
In mei 2025 werd ook Port Sudan echter getroffen door luchtaanvallen, wat de onveiligheid in het hele land onderstreepte. Het conflict sleepte zich voort en de humanitaire situatie werd steeds ernstiger, met tientallen miljoenen mensen die afhankelijk waren van noodhulp.
Voorzichtige wederopbouw in Khartoem
In 2025 begon het Soedanese leger op meerdere plekken in Khartoem terrein terug te winnen op de RSF. Overheidsinstanties kondigden aan dat er stap voor stap zou worden gewerkt aan een terugkeer naar de hoofdstad, en er waren op diverse plekken in de stad opruimwerkzaamheden en herstelprojecten zichtbaar. Een volledige terugkeer van de overheid naar Khartoem was echter nog lang niet gerealiseerd in 2025-2026.
Khartoem als cultureel en economisch centrum
Vóór het conflict was Khartoem het onbetwiste economische hart van Soedan. De stad herbergde de belangrijkste banken, overheidsinstellingen, universiteiten en bedrijven van het land. Het stadscentrum had moderne kantoorgebouwen, winkelcentra en diplomatieke wijken naast oudere bazaars en traditionele woonwijken.
Universiteiten en onderwijs
Khartoem was de thuisbasis van de Universiteit van Khartoem, een van de oudste en meest gerenommeerde universiteiten van Afrika, opgericht in 1902 als Gordon Memorial College. De stad herbergde ook andere hogeronderwijsinstellingen en was een magneet voor studenten uit heel Soedan en de regio. Het conflict heeft het universitaire leven ernstig ontwricht.
Verbindingen en transport
Khartoem heeft een internationale luchthaven en spoorverbindingen naar Port Sudan in het oosten en El-Obeid in het westen. De strategische ligging aan de Nijl maakte de stad ook historisch een knooppunt voor rivierhandel. Door het conflict is de infrastructuur zwaar beschadigd geraakt, maar de spoorlijnen en de luchthaven bleven deels operationeel voor interne vluchten.
Soedan als land: basisfeiten
Soedan is na Algerije het op een na grootste land van Afrika, met een oppervlakte van circa 1,8 miljoen vierkante kilometer. Het land grenst aan zeven landen: Egypte, Libië, Tsjaad, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Zuid-Soedan, Ethiopië en Eritrea. De bevolking wordt geschat op zo’n 45 tot 48 miljoen mensen, al zijn exacte cijfers moeilijk te bepalen door de aanhoudende onrust en grote vluchtelingenstromen.
De splitsing van 2011
In 2011 werd het zuiden van Soedan na een referendum onafhankelijk als Zuid-Soedan. Dit was het resultaat van decennia van burgeroorlog tussen het islamitische noorden en het overwegend christelijk-animistische zuiden. Met de afsplitsing verloor Soedan een groot deel van zijn olieproductie, wat een zware economische klap was voor het land. Ook na 2011 bleef Soedan worstelen met politieke instabiliteit, armoede en regionale conflicten.
Politieke situatie
Soedan werd decennialang geregeerd door Omar al-Bashir, die in 1989 via een staatsgreep aan de macht kwam. In 2019 werd hij afgezet na massale volksprotesten, en er werd een overgangsperiode ingeluid. In 2021 pleegde het leger echter een nieuwe coup, en sindsdien is het land politiek diep verdeeld. Het conflict dat in 2023 uitbrak tussen het leger en de RSF was het directe gevolg van deze aanslepende machtsstrijd.
Wat de toekomst brengt voor Khartoem
De toekomst van Khartoem als functionerende hoofdstad hangt af van de uitkomst van het aanhoudende conflict. Internationale organisaties zoals de VN en de Afrikaanse Unie proberen een vredesproces te bevorderen, maar tot nu toe zonder blijvend resultaat. Humanitaire organisaties beschrijven de situatie in Soedan als een van de ernstigste crises ter wereld, met miljoenen ontheemden en een dreigende hongersnood in verschillende regio’s.
Veelgestelde vragen
Wat is de hoofdstad van Soedan?
De officiële hoofdstad van Soedan is Khartoem. De stad ligt op de samenkomst van de Witte Nijl en de Blauwe Nijl. Door de burgeroorlog die in april 2023 uitbrak heeft de Soedanese regering haar activiteiten tijdelijk verplaatst naar Port Sudan, een havenstad aan de Rode Zee.
Waarom heet Khartoem zo?
De naam Khartoem is waarschijnlijk afgeleid van het Arabische woord voor “olifantensnuit”, een verwijzing naar de langgerekte landtong waarop de oorspronkelijke nederzetting lag, ingeklemd tussen de Witte en de Blauwe Nijl. Een andere theorie verbindt de naam aan een Nubisch woord voor “samenkomst van rivieren”.
Wanneer werd Khartoem gesticht?
Khartoem werd in 1821 gesticht door Muhammad Ali Pasha als militair kamp en handelspost. Na de Brits-Egyptische herovering in 1898 werd de stad herbouwd en uitgebreid. Sinds de onafhankelijkheid van Soedan in 1956 is Khartoem de officiële hoofdstad van het land.
Hoe groot is Khartoem?
De stedelijke agglomeratie van Khartoem, inclusief de zustersteden Khartoem-Noord en Omdurman, telt naar schatting 7 tot 8 miljoen inwoners. Daarmee is het de grootste metropool van Soedan. Door het conflict van 2023 zijn honderden duizenden mensen de stad ontvlucht, wat de precieze bevolkingsaantallen moeilijk maakt vast te stellen.
Wat is de rol van Port Sudan?
Port Sudan is een havenstad aan de Rode Zee in het oosten van Soedan, met normaal circa 400.000 inwoners. Sinds het uitbreken van de burgeroorlog in april 2023 fungeert Port Sudan als tijdelijke regeringszetel en diplomatiek centrum, omdat Khartoem te gevaarlijk was voor normale overheidsfuncties.
Is Soedan hetzelfde als Zuid-Soedan?
Nee, Soedan en Zuid-Soedan zijn twee afzonderlijke landen. Zuid-Soedan werd in 2011 onafhankelijk na een referendum, als uitkomst van decennia van burgeroorlog. De hoofdstad van Zuid-Soedan is Juba. Soedan en Zuid-Soedan hebben nog altijd een gespannen relatie, onder meer over grensgebieden en olietransport.
