Antarctica is de koudste woestijn ter wereld. Het is ook de grootste en droogste woestijn op aarde, met een oppervlakte van ruim 14,2 miljoen vierkante kilometer. Dat Antarctica een woestijn is, klinkt tegenstrijdig: je associeert woestijn al snel met hitte en zand. Toch voldoet Antarctica aan alle kenmerken van een woestijn, en dan ook nog eens in de meest extreme vorm.
Een woestijn is geen kwestie van temperatuur. De definitie draait om neerslag: elk gebied dat jaarlijks minder dan 250 millimeter neerslag ontvangt, telt als woestijn. Antarctica’s binnenland krijgt maar 50 tot 100 millimeter per jaar, grotendeels als sneeuw. Dat is droger dan de Sahara en zelfs droger dan Death Valley in Californie. Tegelijk is het er kouder dan waar ook ter wereld, met een officieel gemeten temperatuurrecord van -89,2 graden Celsius.
Wat maakt een woestijn een woestijn?
De meeste mensen denken bij een woestijn aan eindeloze zandvlaktes en verzengende hitte. Dat klopt voor de klassieke warmtewoestijnen zoals de Sahara, de Arabische woestijn of de Namib. Maar de wetenschap hanteert een andere definitie. Een woestijn is elk gebied waar de neerslag structureel tekortschiet ten opzichte van de verdamping. In de praktijk wordt de grens gelegd bij 250 millimeter neerslag per jaar.
Koude woestijnen bestaan in grote aantallen op aarde. De Gobi in Mongolie en China is een goed voorbeeld: winters zijn er bitter koud, zomers droog en heet, en de jaarlijkse neerslag blijft vaak onder de 200 millimeter. De Patagoonse woestijn in Zuid-Amerika valt in dezelfde categorie. Maar geen van deze koude woestijnen haalt het bij Antarctica als het gaat om extremen.
Antarctica combineert alle extreme kenmerken in een: het is het koudste, droogste en winderigste continent ter wereld. Dat zijn geen drie losse records. Ze versterken elkaar. De enorme hoogte van het binnenland (gemiddeld 2.300 meter boven zeeniveau) draagt bij aan de kou. De kou zorgt ervoor dat er nauwelijks waterdamp in de lucht zit. Geen waterdamp betekent geen neerslag. Geen neerslag betekent: woestijn.
Temperatuurrecords: hoe koud is koud?
Het officieel erkende temperatuurrecord van Antarctica werd gemeten op 21 juli 1983 bij het Russische Vostok-onderzoeksstation in het binnenland van het continent. De thermometer daalde naar -89,2 graden Celsius. Dat is het koudste punt ooit rechtstreeks gemeten op het aardoppervlak.
In 2010 registreerden satellieten van NASA en USGS via infrarood-metingen een nog lagere waarde: -93,2 graden Celsius, op een heuvelrug in Oost-Antarctica tussen het Dome Argus en Dome Fuji. Deze meting wordt door Guinness World Records niet erkend als officieel record, omdat het geen directe oppervlaktemeting betreft. Desondanks toont het aan dat de werkelijke bodemtemperaturen in het Antarctische binnenland nog extremer kunnen zijn dan tot nu toe officieel vastgelegd.
Om het in perspectief te plaatsen: de gemiddelde wintertemperatuur aan het Zuidpool-station (Amundsen-Scott) ligt rond de -60 graden Celsius. De zomer brengt opwarming, maar zelfs dan blijft het er gemiddeld -28 graden. Langs de kust zijn de temperaturen minder extreem: daar schommelen ze in de winter rond -20 graden en in de zomer net onder nul. Binnenin Antarctica is elke maand van het jaar ver onder het vriespunt.
| Locatie | Soort meting | Temperatuur | Datum |
|---|---|---|---|
| Vostok-station (RU) | Officieel grondrecord | -89,2 °C | 21 juli 1983 |
| Oost-Antarctica (satelliet) | Infrarood satellietmeting | -93,2 °C | 2010 |
| Amundsen-Scott (Zuidpool) | Gemiddeld winter | circa -60 °C | jaarlijks |
| Amundsen-Scott (Zuidpool) | Gemiddeld zomer | circa -28 °C | jaarlijks |
| Kustgebied (bijv. McMurdo) | Gemiddeld winter | circa -20 °C | jaarlijks |
| Kustgebied (bijv. McMurdo) | Gemiddeld zomer | -2 tot 0 °C | jaarlijks |
| Dome Fuji-station (JP) | Gemiddeld jaargemiddelde | circa -54 °C | jaarlijks |
Waarom Antarctica droger is dan de Sahara
Dit is het deel dat de meeste mensen verrast. Antarctica heeft meer ijs dan waar ook ter wereld: het ijsschild bevat naar schatting 26,5 miljoen kubieke kilometer ijs, goed voor ongeveer 70 procent van al het zoetwater op aarde. Toch is het er droog. Hoe kan dat?
De verklaring zit in het onderscheid tussen wat er al ligt en wat er nieuw bijkomt. Al dat ijs is over miljoenen jaren opgebouwd. De jaarlijkse aanvoer van nieuw water, via sneeuw en ijskristallen, is in het binnenland maar 50 tot 100 millimeter. Dat is minder dan de Sahara, die gemiddeld 100 tot 250 millimeter per jaar krijgt, en veel minder dan de 200 millimeter waar Death Valley in de VS op uitkomt.
De reden voor die extreme droogte is de kou zelf. Koude lucht kan nauwelijks waterdamp vasthouden. Boven Antarctica’s poolplaat is de lucht zo koud dat er vrijwel geen vocht in zit. Wat er valt, zijn ijskristallen die uit de ijle lucht neerdwarrelen, geen echte sneeuwbuien. In het binnenland regent of sneeuwt het in de gangbare zin van het woord praktisch nooit. De McMurdo Dry Valleys in Oost-Antarctica zijn zelfs al meer dan 14 miljoen jaar (naar schatting van onderzoekers) niet bevochtigd door neerslag.
Vergelijkingsmateriaal helpt. Zie hieronder een overzicht van grote woestijnen en hun neerslag. Dat Antarctica bovenaan staat als koudste en onderaan als droogste is geen toeval: de twee hangen direct samen.
| Woestijn | Oppervlakte (km²) | Gem. neerslag per jaar | Type |
|---|---|---|---|
| Antarctica | 14.200.000 | 50-100 mm (binnenland) | Koud (poolwoestijn) |
| Arctisch woestijngebied | 13.900.000 | 150-250 mm | Koud (poolwoestijn) |
| Sahara | 9.200.000 | 100-250 mm | Warm |
| Arabische woestijn | 2.300.000 | 100 mm | Warm |
| Gobi | 1.300.000 | 100-200 mm | Koud |
| Patagonie | 673.000 | 150-200 mm | Koud |
De drie extreme zones van Antarctica als woestijn
Antarctica is niet overal hetzelfde. Als woestijn kent het continent drie duidelijk verschillende zones, elk met eigen kenmerken op het gebied van temperatuur, neerslag en toegankelijkheid.
Zone 1: Het ijsplateau (binnenland)
Het grootste deel van Antarctica bestaat uit een enorm ijsplateau, op gemiddeld 2.300 meter hoogte. Hier liggen de beroemdste onderzoeksstations: het Russische Vostok en het Amerikaans-Nieuw-Zeelandse Amundsen-Scott aan de geografische Zuidpool. De neerslag is hier minimaal, de kou extreem en de wind minder aanwezig dan langs de kust. Onderzoekers spreken van de meest gesoleerde omgeving op aarde. Er zijn hier geen dieren, geen planten en in de winter ook geen zonlicht gedurende weken.
Zone 2: De kuststrook en ijsplaten
Langs de rand van het continent zijn de omstandigheden iets milder. Hier liggen grote drijvende ijsplaten zoals de Ross Ice Shelf (vergelijkbaar met de grootte van Frankrijk) en de Ronne Ice Shelf. De kuststrook is de zone waar pinguins, zeehonden en zeevogels leven. Neerslag is hier iets hoger dan in het binnenland, tot 200 millimeter per jaar. Toch kwalificeert ook dit gebied als woestijn.
Zone 3: De McMurdo Dry Valleys
Dit is een uitzonderlijke deelzone in Oost-Antarctica: een reeks ijsvrije valleien waar het al miljoenen jaren niet sneeuwt of regent. De valleien worden warm gehouden door droge katabatische winden die van het plateau naar beneden razen. Hier is de bodem blootgesteld, bevat zoute meren, en doet het landschap denken aan Mars. NASA gebruikt de Dry Valleys als testomgeving voor apparatuur bestemd voor ruimtemissies, omdat de omstandigheden zo vergelijkbaar zijn met het Marsoppervlak.
Wind als gereedschap van vernietiging: katabatische stormen
Antarctica is niet alleen koud en droog. Het is ook het winderigste continent op aarde. De wind is hier meer dan een weersomstandigheid: het is een actieve kracht die het landschap vormgeeft, de temperatuurbeleving dramatisch verergert en alles wat er niet thuishoort naar de rand van het continent drijft.
Katabatische winden zijn de hoofdspelers. Dit zijn zwaartekrachtgestuurde winden die van het hoge ijsplateau langs de hellingen naar de kust stromen. Ze kunnen snelheden bereiken van meer dan 200 kilometer per uur. Dat is orkaan-niveau. Ze zijn niet zeldzaam, maar structureel aanwezig langs bepaalde kustgebieden, met name in het Adelie Land in Oost-Antarctica en in de buurt van Commonwealth Bay.
De gevoelstemperatuur bij zulke combinaties van kou en wind is vrijwel onvoorstelbaar. Bij -40 graden en wind van 100 kilometer per uur is de gevoelstemperatuur ruwweg equivalent aan -70 tot -80 graden. Geen onbeschermde huid overleeft dat langer dan enkele minuten. Onderzoekers in het veld dragen daarom meerdere lagen speciaal isolatiemateriaal, inclusief aangezichtsmaskers, handwarmers en windvaste buitenlagen van laminaat-materialen als Gore-Tex.
De katabatische wind heeft ook een paradoxaal effect op de woestijn-eigenschap van Antarctica: door de droge, koude lucht van het plateau naar de kust te transporteren, houdt hij de vochtigheid in het binnenland laag. De wind is zelf mede verantwoordelijk voor de extreme droogte die het continent een woestijn maakt.
Het ijs als gereedschap van wetenschap: wat onderzoekers kunnen lezen
Het ijsschild van Antarctica is meer dan een woestijnlandschap. Het is een archief. Wetenschappers boren ijskernen tot diepten van meer dan 3.000 meter. Elk laagje is neergeslagen in een bepaald jaar en bevat luchtbelletjes, isotopen en stofdeeltjes die informatie geven over het klimaat van dat moment.
De diepste ijskernen die zijn geanalyseerd, komen uit de Dome C-locatie in het oosten van het continent. De oudste lagen daarin zijn meer dan 800.000 jaar oud. Via de verhouding van zuurstofisotopen in die lagen kunnen klimaatwetenschappers de temperatuur reconstrueren die op aarde heerste in de periode dat die laag neergeslagen werd. Zo zijn acht volledige ijstijden en warme tussenperioden in kaart gebracht.
In de komende jaren is er een ambitieus internationaal project in voorbereiding om ijskernen te boren die meer dan 1,5 miljoen jaar oud zijn. Dat zou wetenschappers inzicht geven in een periode waarover nu nog vrijwel niets bekend is: de overgang van een 41.000-jarige naar een 100.000-jarige cyclus van ijstijden. Antarctica is als woestijn dus niet alleen de koudste plek op aarde, maar ook de meest informatiedichte plek ter wereld als het gaat om klimaatgeschiedenis.
Bovendien bevat het ijs meteorietrijke zones. In het droge binnenland belanden meteorieten op het ijsoppervlak en bewegen met het ijs mee naar zones waar het ijs botst op bergketens onder het oppervlak. Daar concentreren ze zich, waardoor Antarctica wereldwijd veruit het meeste meteorietenmateriaal oplevert. Meer dan 45.000 meteorieten zijn hier gevonden, meer dan op alle andere continenten samen.
Leven in de woestijn: pinguins, algen en extremofiele bacterien
Een woestijn zonder leven, dat is de aanname. Maar Antarctica kent zijn eigen, gespecialiseerde levensvormen. Ze zijn niet zozeer ondanks de omstandigheden aanwezig, maar precies omdat ze erin geslaagd zijn die omstandigheden te overleven waar niets anders dat kan.
Pinguins leven langs de kustlijn en de ijsplaten. De keizerspinguin is het bekendst: hij broedt in de donkere poolwinter, bij temperaturen van -40 graden en lagere. De mannetjes staan maanden lang dicht op elkaar in groepen van duizenden, de enkel op de poten van het broedende ei, ruggen naar de wind. Het is een van de meest bestudeerde overlevingsstrategieen in de dierenwereld. Vrouwtjes zijn ondertussen op zee op jacht.
In de McMurdo Dry Valleys zijn cryptoendolitische bacterien ontdekt: micro-organismen die leven in de microscopisch kleine porieen van doorzichtige stenen. Ze gebruiken het schaarse licht dat door de steen dringt voor fotosynthese. Dit zijn de meest gesoleerde levende wezens op aarde.
Algen kleuren bepaalde sneeuwvlakten rood of groen. De rode kleur komt van carotenoiden die de algen produceren als bescherming tegen ultraviolet licht. Op het eerste gezicht lijkt het op verkleurde sneeuw, maar het zijn levende organismen die actief de extreme UV-straling van het Antarctische zomerlicht weerstaan.
Er zijn ook mossen en korstmossen die groeien in de schaarse ijsvrije zones langs de kust. Geen bomen, geen struiken, maar levend materiaal dat centimeters per eeuw groeit en eeuwen oud kan worden. Wil je begrijpen hoe leven zich aanpast aan extreme droogte en kou, dan levert Antarctica meer informatie dan welke andere plek ook op aarde. Net als het begrijpen van extreme klimaatpatronen in het algemeen, zoals uitgelegd in het artikel hoe een tsunami ontstaat door schokgolven onder water, heeft ook Antarctica zijn eigen reeks van onzichtbare krachten die het leven aan het oppervlak bepalen.
Veelgestelde vragen
Is Antarctica echt een woestijn of is dat een vergissing?
Antarctica is echt een woestijn, en dat is geen vergissing of grapje. De wetenschappelijke definitie van een woestijn is gebaseerd op neerslag, niet op temperatuur. Elk gebied met minder dan 250 millimeter neerslag per jaar telt als woestijn. Het binnenland van Antarctica krijgt slechts 50 tot 100 millimeter per jaar, wat het droger maakt dan de Sahara. De aanwezigheid van ijs is het resultaat van miljoenen jaren accumulatie, niet van huidige neerslag.
Wat is de koudste temperatuur ooit gemeten op Antarctica?
De officieel erkende koudste temperatuur op Antarctica is -89,2 graden Celsius, gemeten op 21 juli 1983 bij het Russische Vostok-onderzoeksstation in het binnenland van het continent. Dit is ook het officieel erkende grondrecord voor de gehele aarde. In 2010 maten satellieten een nog lagere waarde van -93,2 graden Celsius, maar die meting wordt door Guinness World Records niet als officieel record erkend omdat het geen directe oppervlaktemeting betreft.
Waarom is Antarctica een woestijn als er zoveel ijs is?
Al dat ijs is over een periode van tientallen miljoenen jaren opgebouwd door uiterst langzame accumulatie. De huidige jaarlijkse neerslag in het binnenland is minimaal: 50 tot 100 millimeter, voornamelijk als ijskristallen die uit de lucht vallen. Omdat koude lucht nauwelijks waterdamp kan bevatten, is er simpelweg geen bron voor meer neerslag. Het ijs dat er al is, smelt ook niet weg door de permanente vrieskou, waardoor het continent dus wel bedekt blijft met ijs zonder dat er eigenlijk veel bij komt.
Hoe groot is Antarctica vergeleken met de Sahara?
Antarctica is met 14,2 miljoen vierkante kilometer ruim anderhalf keer zo groot als de Sahara, die ongeveer 9,2 miljoen vierkante kilometer beslaat. Antarctica is daarmee de grootste woestijn ter wereld, gevolgd door het Arctische woestijngebied (circa 13,9 miljoen km²) op de tweede plaats en de Sahara op de derde. De rangorde varieert iets per definitie en bron, maar Antarctica staat consistent bovenaan. Meer over de aarde en haar extreme kenmerken vind je ook in het artikel over de Venus van Milo en haar beroemde geschiedenis.
Leven er mensen permanent op Antarctica?
Nee, er wonen geen mensen permanent op Antarctica. Het continent heeft geen oorspronkelijke bevolking en valt onder het Antarctisch Verdrag van 1959, dat militair gebruik verbiedt en het gebied reserveert voor wetenschappelijk onderzoek. Er zijn wel onderzoekers aanwezig, maar die roteren. In de zomer (oktober tot februari) werken er 1.000 tot 5.000 wetenschappers en ondersteunend personeel verspreid over diverse stations. In de poolwinter blijven er slechts enkele honderden achter op een klein aantal bemande stations zoals McMurdo en Amundsen-Scott.
Wat zijn de McMurdo Dry Valleys en waarom zijn ze bijzonder?
De McMurdo Dry Valleys zijn een reeks ijsvrije valleien in Oost-Antarctica die tot de droogste plekken op aarde behoren. Ze worden ijsvrij gehouden door droge katabatische winden die vanuit het hoge ijsplateau naar de kust waaien en sneeuw en ijs doen verdampen. Wetenschappers schatten dat sommige delen van de valleien al meer dan 14 miljoen jaar geen neerslag hebben gehad. De omstandigheden lijken zo sterk op het oppervlak van Mars dat NASA er apparatuur test voor toekomstige ruimtemissies. In de valleien bevinden zich ook zoute meren en cryptoendolitische bacterien die in steenporieen leven.
Antarctica houdt de verbeelding gevangen, ook voor wie er nooit naartoe gaat. Het is het meest extreme voorbeeld van wat een woestijn kan zijn. Geen warmte, geen zand, maar onmetelijke kou, absolute droogte en een ijsschild dat het geheugen van ons klimaat vasthoudt. Wie meer wil begrijpen over extreme fenomenen op aarde kan verder lezen over hoe een atoombom werkt en welke krachten daarbij vrijkomen, of verkennen welke landen bij de NAVO horen en hoe internationale samenwerking Antarctica beschermt via het Antarctisch Verdrag. De droogste, koudste plek op aarde heeft veel te vertellen, ook als er bijna niets groeit.
