De Nobelprijs is de meest prestigieuze wetenschappelijke en culturele onderscheiding ter wereld, jaarlijks uitgereikt aan personen die een uitzonderlijke bijdrage hebben geleverd aan de mensheid. Achter dit instituut gaat een fascinerende geschiedenis schuil: van een Zweedse uitvinder met een turbulent geweten tot een prijs die inmiddels de koers van de wetenschappelijke wereld mede bepaalt.
Alfred Nobel: de man achter de prijs
Alfred Nobel werd geboren op 21 oktober 1833 in Stockholm, Zweden. Hij groeide op in een ondernemersfamilie en vertoonde al vroeg een bijzondere aanleg voor scheikunde en wiskunde. Op zeventienjarige leeftijd sprak hij al vijf talen vloeiend: Zweeds, Russisch, Frans, Engels en Duits. Zijn vader Immanuel Nobel was uitvinder en zakenman, wat Alfred al jong vertrouwd maakte met de wereld van techniek en industrie.
Nobel studeerde scheikunde en richtte zich al snel op het beheersen en verbeteren van springstoffen. In 1867 patenteerde hij zijn meest beroemde uitvinding: dynamiet. Door nitroglycering te mengen met kiezelgoer maakte hij een stof die explosiever was dan kruit maar veiliger te vervoeren en gebruiken. Deze uitvinding maakte Nobel steenrijk: hij had uiteindelijk meer dan 350 patenten op zijn naam staan en bezat fabrieken in tientallen landen.
Toch groeide bij Nobel een innerlijke onrust. Zijn uitvindingen werden gretig ingezet bij mijnbouw en bouw, maar ook bij oorlogsvoering. Toen een Frans dagblad in 1888 per abuis zijn overlijdensbericht publiceerde (het was zijn broer Ludvig die stierf) en hem omschreef als “de koopman des doods”, las Nobel hoe de wereld hem zou herinneren. Dat trof hem diep. Op 27 november 1895 ondertekende hij in Parijs zijn beroemde testament, waarin hij bepaalde dat het grootste deel van zijn fortuin moest dienen voor prijzen aan degenen die de mensheid de grootste dienst hadden bewezen. Hij overleed een jaar later, op 10 december 1896, in San Remo, Italië. Zijn nalatenschap bedroeg omgerekend ruim 200 miljoen euro in hedendaagse waarde.
De juridische afwikkeling duurde jaren, maar op 10 december 1901, exact vijf jaar na Nobels dood, werden de eerste Nobelprijzen uitgereikt. Sindsdien is die datum onlosmakelijk verbonden met de uitreiking.
De zes categorieën en hun ontstaansgeschiedenis
In zijn testament noemde Nobel vijf categorieën: Fysiologie of Geneeskunde, Natuurkunde, Scheikunde, Literatuur en Vrede. Een zesde categorie, Economische Wetenschappen, werd pas in 1968 toegevoegd door de Sveriges Riksbank (de centrale bank van Zweden) ter gelegenheid van haar 300-jarig bestaan. Deze prijs draagt officieel de naam “De Prijs van de Sveriges Riksbank in Economische Wetenschappen ter nagedachtenis aan Alfred Nobel” en verschilt daarmee formeel van de andere vijf.
| Categorie | Organisatie die beslist | Locatie uitreiking | Eerste uitreiking |
|---|---|---|---|
| Fysiologie of Geneeskunde | Karolinska Instituut, Stockholm | Stockholm, Zweden | 1901 |
| Natuurkunde | Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen | Stockholm, Zweden | 1901 |
| Scheikunde | Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen | Stockholm, Zweden | 1901 |
| Literatuur | Zweedse Academie | Stockholm, Zweden | 1901 |
| Vrede | Noors Nobelcomité (5 leden) | Oslo, Noorwegen | 1901 |
| Economische Wetenschappen | Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen | Stockholm, Zweden | 1969 |
Opvallend is dat de Vredesprijs als enige niet in Stockholm maar in Oslo wordt uitgereikt. Nobel schreef dit zelf zo voor in zijn testament, vermoedelijk omdat Noorwegen en Zweden destijds in een unie samenleefden en Noorwegen bekendstond om zijn vredesgezinde parlement. Tot 1905 waren de twee landen officieel verenigd; het Noors Nobelcomité bestaat uit vijf leden die door het Noorse parlement worden gekozen.
Hoe worden winnaars geselecteerd?
Het selectieproces is zorgvuldig, langdurig en omgeven met strikte geheimhouding. Elk jaar in september sturen de organiserende instanties nominatieformulieren naar duizenden deskundigen wereldwijd: hoogleraren, voormalige laureaten, parlementariërs en leden van relevante academies. De deadline voor nominaties valt op 31 januari van het jaar van uitreiking.
Wie mag nomineren, hangt af van de categorie. Voor de Vredesprijs kunnen onder meer actieve en voormalige staatslieden, leden van nationale assemblees, hoogleraren rechten en politicologie, en directeuren van relevante vredesinstituten een nominatie indienen. Nominaties zijn strikt vertrouwelijk: ze worden pas na vijftig jaar openbaar gemaakt.
Na de nominatiedeadline volgt een intensief beoordelingsproces. De commissie stelt een longlist op, die stap voor stap wordt ingeperkt tot een shortlist van vijf kandidaten. Externe experts worden geraadpleegd. Pas in september of oktober beslist de volledige commissie wie de prijs ontvangt. De uitslag wordt bekendgemaakt in de eerste twee weken van oktober, waarna de officiële uitreiking volgt op 10 december.
Eén belangrijke regel: de prijs kan niet worden toegekend aan iemand die overlijdt nadat de beslissing al is genomen maar vóór de uitreiking. Een bekende uitzondering was Ralph Steinman in 2011, die drie dagen voor de bekendmaking overleed. Het Nobelcomité liet de prijs desondanks aan hem toe, omdat de beslissing was genomen zonder kennis van zijn overlijden. Posthume uitreikingen zijn echter officieel niet toegestaan.
Wat ontvangen de winnaars?
Een Nobelprijs bestaat uit drie onderdelen: een gouden medaille, een persoonlijk gediplomeerd oorkonde en een geldbedrag. In 2025 bedraagt het prijzengeld 11.000.000 Zweedse kroon per categorie, wat neerkomt op ongeveer 950.000 euro. Wanneer een prijs wordt gedeeld, wordt het bedrag evenredig verdeeld; maximaal drie personen kunnen een prijs in dezelfde categorie delen.
De medaille toont aan de voorzijde altijd het portret van Alfred Nobel met zijn geboorte- en sterfjaar. De achterzijde verschilt per categorie. De medailles voor Geneeskunde, Natuurkunde, Scheikunde en Economie zijn gemaakt van 18-karaats groen goud beplat met 24-karaats goud; de Vredesmedaille bestaat uit goud. Elke oorkonde is uniek: de Zweedse Academie en de Karolinska laten die speciaal ontwerpen door een kunstenaar, waardoor elke laureaat een éénmalig kunstwerk ontvangt.
De uitreiking zelf is een grootse ceremonie in het Stockholms Concertgebouw, bijgewoond door de Zweedse koninklijke familie en honderden genodigden. Dezelfde avond vindt in het Stockholmse Stadshuis het Nobeldiner plaats, een van de meest prestigieuze banketten ter wereld, waar de laureaten toespraken houden. De Vredesprijs wordt die dag in Oslo overhandigd door het Noorse Nobelcomité.
Drie opmerkelijke deelcategorieën nader bekeken
De Nobelprijs kent drie categorieën die elk op een geheel eigen manier de wereld hebben veranderd. Ze verdienen elk afzonderlijk aandacht, omdat ze illustreren hoe breed het bereik van de prijs is.
De Vredesprijs is de meest controversiële. Politieke overwegingen spelen hier onvermijdelijk een rol, en de prijs is meer dan eens bediscussieerd. Henry Kissinger ontving hem in 1973 middenin de Vietnamoorlog; Barack Obama in 2009, nog geen jaar na zijn aantreden als president. Toch zijn er ook beslissingen die nauwelijks omstreden zijn: Nelson Mandela in 1993, Malala Yousafzai in 2014 (de jongste ooit op 17 jaar) en in 2025 de Venezolaanse oppositieleider María Corina Machado, geëerd voor haar onvermoeibare inzet voor democratie en vreedzame politieke transitie in Venezuela.
De Literatuurprijs wordt toegekend door de Zweedse Academie en beoordeelt het gehele oeuvre van een schrijver, niet één boek. Hierdoor worden soms auteurs geëerd die buiten hun eigen taalgebied weinig bekend zijn. De prijs heeft de loopbaan van schrijvers als Gabriel García Márquez (1982), Toni Morrison (1993) en Herta Müller (2009) wereldwijd gelanceerd. In 2025 won de Hongaarse schrijver László Krasznahorkai de literatuurprijs, geprezen voor zijn “meeslepende en visionaire oeuvre dat, te midden van apocalyptische terreur, de kracht van kunst opnieuw bevestigt”.
De Geneeskundeprijs weerspiegelt misschien het meest direct de vooruitgang van de wetenschap. Van de ontdekking van penicilline (Fleming, 1945) tot de uitvinding van de CRISPR-Cas9-technologie, die in 2020 bekroond werd: elke prijs markeert een doorbraak die levens redde of ons begrip van het leven fundamenteel veranderde. In 2025 ontvingen Fred Ramsdell, de Japanse immunoloog Shimon Sakaguchi en Bruce Brunkow de prijs voor hun pionierswerk over perifere immuuntolerantie, dat nieuwe deuren opent voor de behandeling van auto-immuunziekten.
Voor wie meer wil lezen over gelijksoortige historische figuren die de wereld vormgaven, is het interessant te vergelijken met Mahatma Gandhi, die zelf nooit een Nobelprijs voor de Vrede ontving ondanks vijf nominaties, of met de bijdrage van Florence Nightingale, wier verpleegkundige revolutie de basis legde voor moderne geneeskunde.
Bekende Nederlandse en Belgische Nobelprijswinnaars
Nederland heeft een rijke Nobeltraditie, zeker in de exacte wetenschappen. De eerste Nederlandse laureaat was Jacobus Henricus van ’t Hoff, die in 1901 de allereerste Nobelprijs voor Scheikunde ontving voor zijn ontdekking van de wetten van de chemische dynamica en osmotische druk. Pieter Zeeman en Hendrik Lorentz wonnen samen de Natuurkundeprijs van 1902 voor onderzoek naar de invloed van magnetisme op stralingsprocessen.
Meer recentelijk won de Nederlandse biochemicus Ben Feringa in 2016 de Nobelprijs voor Scheikunde, samen met Jean-Pierre Sauvage en Fraser Stoddart, voor het ontwerp en de synthese van moleculaire machines. Feringa’s werk bij de Rijksuniversiteit Groningen leidde tot de eerste kunstmatige moleculaire motor ter wereld.
- Jacobus Henricus van ’t Hoff (1901), Scheikunde, eerste Nederlandse laureaat
- Pieter Zeeman (1902), Natuurkunde (Zeeman-effect)
- Hendrik Lorentz (1902), Natuurkunde (Lorentz-transformaties)
- Frits Zernike (1953), Natuurkunde (fasecontrastmicroscopie)
- Jan Tinbergen (1969), Eerste Nobelprijs Economie (gedeeld met Ragnar Frisch)
- Nikolaas Tinbergen (1973), Geneeskunde (ethologie, samen met Lorenz en Frisch)
- Ben Feringa (2016), Scheikunde (moleculaire machines)
België kan bogen op onder anderen Ilya Prigogine (1977, Scheikunde) en Albert Claude, Christian de Duve en George Palade (1974, Geneeskunde). De Duve ontdekte het lysosoom, een essentieel celorganel, aan de Katholieke Universiteit Leuven.
Waarom is de Nobelprijs zo belangrijk?
De Nobelprijs is meer dan een eerbetoon aan een individu. Hij vervult een aantal functies tegelijk, en dat verklaart zijn unieke status.
Ten eerste fungeert de prijs als een wetenschappelijk kompas. Door specifieke onderzoeksgebieden te bekronen, trekt de Nobelprijs enorme aandacht naar die vakgebieden: meer studenten kiezen er een carrière in, meer fondsen stromen naar soortgelijk onderzoek en beleidsmakers hechten er gewicht aan. Een bekroond onderzoeksveld trekt jarenlang voordelen.
Ten tweede heeft de prijs een versterkend effect op mondiale samenwerking. Veel Nobelprijzen worden gedeeld door onderzoekers uit verschillende landen die jarenlang hebben samengewerkt. Dat laat zien dat de grootste wetenschappelijke doorbraken doorgaans grensoverschrijdend zijn.
Ten derde draagt de prijs bij aan publieke wetenschapscommunicatie. De jaarlijkse aankondiging in oktober is wereldnieuws. Miljoenen mensen die normaal geen wetenschapsnieuws volgen, leren zo toch over kwantummechanica, immuuntherapie of moleculaire machines. Dat vergroot het draagvlak voor wetenschap in de samenleving.
Ten vierde heeft de Vredesprijs keer op keer een politiek schijnwerperfunctie vervuld: het internationale podium dat de prijs biedt, heeft mensenrechtenactivisten beschermd (Liu Xiaobo in 2010, Malala Yousafzai in 2014) en vreedzame bewegingen een stem gegeven die anders nauwelijks gehoord zou worden.
Tegelijk kleven er kritiekpunten aan de prijs. De wetenschap verloopt steeds vaker via grote teams, terwijl de Nobelprijs per categorie aan maximaal drie personen kan worden toegekend. Pioniers die te vroeg stierven komen niet in aanmerking, en het selectieproces wordt soms als ondoorzichtig ervaren. Toch is er geen andere prijs die ook maar in de buurt komt van het prestige en de mondiale impact van de Nobel.
Als je meer wilt weten over hoe kennis en beschaving zich door de eeuwen heen verspreidden, lees dan ook over hiërogliefen en hun belang voor de menselijke beschaving, of verdiep je in het verhaal van de Steen van Rosetta, die een sleutelrol speelde in het ontcijferen van de oudheid. Evenzo zijn figuren als Julius Caesar voorbeelden van hoe één persoon de loop van de geschiedenis kan veranderen, net zoals Nobelprijswinnaars dat doen in wetenschap en vrede.
Veelgestelde vragen
Wanneer worden de Nobelprijzen elk jaar bekendgemaakt?
De Nobelprijswinnaars worden bekendgemaakt in de eerste twee weken van oktober. De volgorde is altijd hetzelfde: maandag Geneeskunde, dinsdag Natuurkunde, woensdag Scheikunde, donderdag Literatuur, vrijdag Vrede en de week erna Economische Wetenschappen. De officiële uitreiking vindt vervolgens altijd plaats op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel, in Stockholm (Zweden) en Oslo (Noorwegen).
Kan iemand zichzelf voor de Nobelprijs aanmelden?
Nee, zelfonominatie is uitdrukkelijk niet toegestaan. Alleen personen die daarvoor officieel zijn uitgenodigd, mogen een kandidaat voordragen. Dat zijn onder meer hoogleraren, voormalige Nobelprijswinnaars, leden van nationale wetenschapsacademies en (voor de Vredesprijs) parlementariërs en staatslieden. Nominaties blijven vijftig jaar geheim.
Hoeveel personen kunnen één Nobelprijs delen?
Maximaal drie personen kunnen een Nobelprijs in dezelfde categorie delen. Het prijzengeld wordt dan evenredig verdeeld: bij twee winnaars elk de helft, bij drie winnaars elk een derde. In de praktijk komt het steeds vaker voor dat drie onderzoekers samen de prijs ontvangen, omdat wetenschappelijk onderzoek steeds meer een samenwerking is geworden. De prijs kan niet worden toegekend aan organisaties, behalve de Vredesprijs (die al meerdere keren naar organisaties ging, zoals het Rode Kruis).
Heeft de Nobelprijs ooit controverses opgeleverd?
Ja, zeker. De Vredesprijs is historisch het meest controversieel: Henry Kissinger (1973) en Barack Obama (2009, nog geen jaar president) waren omstreden keuzes. De Literatuurprijs van de Zweedse Academie leidde in 2018 tot een interne crisis rond seksueel misbruik, waarna de prijs dat jaar werd uitgesteld. Ook wetenschappelijke prijzen leiden soms tot debat: wie mag de eer opeisen bij grote ontdekkingen in een team van tientallen of honderden onderzoekers?
Welk land heeft de meeste Nobelprijzen gewonnen?
De Verenigde Staten voeren de lijst aan met veruit de meeste laureaten: meer dan 400, als je ook buitenlandse onderzoekers meerekent die op het moment van hun bekroning aan een Amerikaanse universiteit werkten. Het Verenigd Koninkrijk staat tweede, gevolgd door Duitsland en Frankrijk. Per hoofd van de bevolking presteren kleinere landen zoals Zwitserland en Scandinavische landen relatief beter. Nederland staat in de top-10 van landen met de meeste Nobelprijzen per inwoner.
Is er ook een Nobelprijs voor wiskunde?
Nee, Nobel nam wiskunde bewust niet op in zijn testament. De exacte reden is niet met zekerheid bekend, maar een populaire verklaring is dat Nobel een persoonlijk conflict had met de Zweedse wiskundige Gösta Mittag-Leffler. Als alternatief beschouwt de wiskundige wereld de Fields Medal als de hoogste onderscheiding, uitgereikt aan wiskundigen jonger dan 40 jaar. Daarnaast bestaat de Abel Prize (Noorwegen), die wel aan oudere wiskundigen kan worden toegekend en een vergelijkbaar bedrag uitkeert als de Nobelprijs.
