De term “Latijns-Amerika” stamt uit het midden van de negentiende eeuw en werd voor het eerst gebruikt in Parijs in 1856. Twee schrijvers, de Colombiaan José María Torres Caicedo en de Chileen Francisco Bilbao, introduceerden de uitdrukking onafhankelijk van elkaar om het deel van het Amerikaanse continent aan te duiden waar afstammelingen van het Latijnse, Romaanse taalgebied wonen. De term was geen neutrale geografische aanduiding: hij had een politieke lading en diende als tegenwicht tegen de groeiende macht van de Angelsaksische wereld in Noord-Amerika.
Waarom juist in 1856 en waarom in Parijs?
Het jaar 1856 was geen willekeurig moment. De Verenigde Staten voerden een expansieve koers: ze hadden in de jaren veertig van de negentiende eeuw grote stukken Mexicaans grondgebied geannexeerd na de Mexicaans-Amerikaanse Oorlog van 1846-1848. Filibustiers, avonturiers die op eigen houtje landen probeerden te veroveren, drongen door in Nicaragua en andere Midden-Amerikaanse staten. Voor intellectuelen uit Latijns-Amerika was het urgent om een gemeenschappelijke identiteit te formuleren die weerstand kon bieden aan die druk vanuit het noorden.
Parijs was de plek waar deze intellectuelen elkaar troffen. Veel goed opgeleide Latijns-Amerikanen studeerden of werkten in de Franse hoofdstad. Torres Caicedo was er journalist en dichter. Hij publiceerde in 1856 zijn gedicht Las dos Américas (De twee Amerika’s) in de krant El Correo de Ultramar, een Spaanstalig dagblad dat in Parijs verscheen voor de Latijns-Amerikaanse gemeenschap in Europa. In dat gedicht gebruikte hij de term “América Latina” voor het eerst op schrift, als aanduiding voor de Spaanssprekende en Portugeessprekende volkeren ten zuiden van de Rio Grande.
Francisco Bilbao gebruikte datzelfde jaar in Parijs een vergelijkbare term in een lezing. De twee mannen werkten niet samen, maar hun ideeën kwamen uit dezelfde intellectuele stroming: het romantisch nationalisme dat in Europa in zwang was en dat zij vertaalden naar een continentale identiteit voor Latijns-Amerika.
De centrale tabel: sleutelmomenten in de naamgeving van Latijns-Amerika
Om de ontwikkeling van de term overzichtelijk te maken, helpt het om de belangrijkste momenten op een rij te zetten. De term groeide niet van de ene op de andere dag uit tot een algemeen geaccepteerde naam: het kostte tientallen jaren om stevig in het taalgebruik te wortelen.
| Jaar | Wie | Wat | Belang |
|---|---|---|---|
| 1856 | José María Torres Caicedo | Gedicht Las dos Américas, gepubliceerd in Parijs | Eerste schriftelijke gebruik van “América Latina” in een gepubliceerde tekst |
| 1856 | Francisco Bilbao | Lezing in Parijs over continentale eenheid | Onafhankelijk, gelijktijdig gebruik van een vergelijkbaar concept |
| 1861 | Torres Caicedo | Pamflet Bases para la formación de una Liga Latino-Americana | Eerste politiek programma dat de term structureel uitwerkt |
| 1863-1867 | Napoleon III (Frans keizerrijk) | Mexicaans avontuur: installatie van keizer Maximiliaan I | France gebruikt het concept “Amérique latine” als rechtvaardiging voor imperialistische inmenging |
| 1865 | Torres Caicedo | Boek Unión Latino-Americana, uitgegeven in Parijs | Uitgebreide theoretische onderbouwing van Latijns-Amerikaanse eenheid |
| Late 19e eeuw | Regionale pers en politici | Brede verspreiding via kranten en politieke debatten | Term raakt ingeburgerd in het dagelijks gebruik |
| 20e eeuw | Internationale organisaties | Gebruik in VN, OAS en academische geografie | Term krijgt officiële status als geografische en culturele aanduiding |
Wat betekent het woord “Latijns” precies?
Het woord “Latijns” verwijst naar het Latijn, de taal van het oude Rome. Uit het Latijn ontwikkelden zich de Romaanse talen: Spaans, Portugees, Frans, Italiaans, Roemeens en nog een handvol andere talen. Het idee achter de naam Latijns-Amerika is dat de bevolking van dat continent afstamt van kolonisatoren die een Romaanse taal meebrachten: de Spanjaarden, de Portugezen en de Fransen.
Spaans is verreweg de meest gesproken taal in de regio. Brazilië, het grootste land van Latijns-Amerika, spreekt Portugees. In Haïti, Frans-Guyana, Guadeloupe en Martinique is Frans de voertaal. Al deze talen zijn directe afstammelingen van het Latijn, vandaar de naam. De inheemse talen zoals Quechua, Nahuatl en Guaraní vallen buiten die definitie, maar worden door miljoenen mensen nog steeds gesproken naast de koloniale talen.
Belangrijk is dat “Latijns” in de naam dus niet verwijst naar ras of etniciteit, maar uitsluitend naar taal en culturele erfenis. Iemand die in Mexico is geboren en Spaans spreekt, valt per definitie onder de Latijns-Amerikaanse cultuursfeer, ongeacht zijn afkomst. Dat maakt de term tegelijk handig en omstreden: hij sluit inheemse volkeren die hun eigen taal hebben bewaard, cultureel enigszins buiten.
De rol van Napoleon III en de Franse politiek
Een opvallend gegeven is dat de term “Latijns-Amerika” niet alleen door Latijns-Amerikanen zelf werd omarmd, maar ook door het Franse keizerrijk onder Napoleon III (1852-1870) actief werd gepromoot. Napoleon had grootse plannen voor een Frans imperium in de Amerika’s. Hij zag kans om Mexico economisch en militair te domineren, en installeerde in 1864 de Oostenrijkse aartshertog Maximiliaan als keizer van Mexico.
Om deze inmenging te rechtvaardigen, beriep Napoleon III zich op culturele verwantschap: Frankrijk en de landen ten zuiden van de Rio Grande deelden immers een Latijnse, Romaanse erfenis. Door de regio “Latijns-Amerika” te noemen, kon hij beweren dat Frankrijk er een legitiem belang had als beschermer van de Latijnse beschaving tegenover het protestantse, Angelsaksische Noord-Amerika. Dat was politiek handig, maar ook cynisch: de Mexicanen zelf zetten de interventiemacht uiteindelijk het land uit. Maximiliaan werd in 1867 geëxecuteerd en het Franse “Mexicaanse avontuur” mislukte volledig.
Dit betekent dat de term “Latijns-Amerika” een tweespalt in zich draagt. Aan de ene kant werd hij bedacht door Latijns-Amerikanen zelf als uitdrukking van trots en continentale solidariteit. Aan de andere kant werd dezelfde term onmiddellijk ingepikt door een Europese mogendheid als dekmantel voor imperialisme. Die dubbelzinnigheid zit tot op de dag van vandaag in de term verankerd en is reden voor wetenschappers om hem soms te bekritiseren.
Welke landen vallen er precies onder?
Er bestaat geen volledig eenduidige afbakening, maar de meest gebruikte definitie gaat uit van taal: landen in Amerika waar Spaans, Portugees of Frans de officiële taal is. Dat levert een regio op die loopt van Mexico in het noorden tot Vuurland in het zuiden, inclusief het Caribisch gebied.
Bekende landen die altijd onder Latijns-Amerika vallen:
- Mexico (Spaans, circa 130 miljoen inwoners)
- Brazilië (Portugees, circa 215 miljoen inwoners)
- Colombia, Venezuela, Peru, Ecuador, Bolivia, Chili, Argentinië, Uruguay, Paraguay (alle Spaans)
- Alle Centraal-Amerikaanse landen: Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Panama
- Cuba, de Dominicaanse Republiek, Puerto Rico (Spaans in het Caribisch gebied)
- Haïti, Martinique, Guadeloupe, Frans-Guyana (Frans)
Landen die er buiten vallen zijn Jamaica (Engels), Trinidad en Tobago (Engels), Suriname (Nederlands), Guyana (Engels) en de kleinere eilandstaten met een Engelse of Nederlandse taalgeschiedenis. Het gaat daarvoor niet om een oordeel over cultuur, maar puur om de taalkundige definitie. Suriname ligt geografisch in Zuid-Amerika maar wordt niet tot Latijns-Amerika gerekend omdat het nooit een Latijnse koloniale taal heeft gekregen.
Drie concrete varianten van de definitie: taal, geografie en politiek
Afhankelijk van wie je vraagt, kan “Latijns-Amerika” iets anders betekenen. Er zijn minstens drie courante varianten in omloop.
Variant 1: de taalkundige definitie. Dit is de meest gebruikte wetenschappelijke variant. Latijns-Amerika omvat alle landen in Amerika met een Romaanse taal als officiële taal. Dat zijn Spaans, Portugees en Frans. Deze definitie is helder en meetbaar, maar sluit inheemse talen en meertalige landen als Suriname buiten.
Variant 2: de geografische definitie. Sommige geografen rekenen het hele continent ten zuiden van de VS tot Latijns-Amerika, inclusief Engelstalige landen als Jamaica of Guyana. Dat is geografisch logisch maar veronachtzaamt de culturele en taalkundige basis van de term. Deze variant is minder gangbaar in de wetenschap maar duikt op in populaire media.
Variant 3: de politieke definitie. Internationale organisaties zoals de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) en de VN hanteren soms een brede definitie die alle soevereine staten in het zuidelijk deel van het westelijk halfrond omvat. Daarin zitten ook Engelstalige Caribische eilandstaten. Dit is een pragmatische keuze die eerder diplomatie dan etymologie weerspiegelt.
De meeste Nederlandstalige bronnen, waaronder encyclopedieën en schoolboeken, hanteren de taalkundige definitie. In de praktijk maakt het verschil uit of je het hebt over bevolkingsaantallen, economische statistieken of politieke samenwerkingsverbanden. Kijk bij zo’n gelegenheid altijd welke definitie een bron hanteert, want de getallen lopen sterk uiteen.
Overigens is de benaming een kwestie van culturele indeling en definitie, vergelijkbaar met hoe andere begrippen die mensen in hokjes plaatsen soms omstreden zijn. De term weerspiegelt een bepaalde visie op de wereld, en die visie verandert door de tijd heen.
Alternatieven en kritiek op de term
De naam “Latijns-Amerika” is al bijna 170 jaar in gebruik, maar hij is nooit helemaal onomstreden geweest. Er zijn een paar voornaamste punten van kritiek.
Ten eerste verwijst “Latijns” naar de Europese kolonisatoren, niet naar de inheemse bevolking. De miljoenen mensen die Quechua, Aymara, Guaraní, Nahuatl of een van de andere honderden inheemse talen spreken, worden niet in de naam vertegenwoordigd. Dat is een bewuste weglating die critici als koloniale erfenis beschouwen.
Ten tweede bestrijkt de naam een regio zo groot en divers dat het bijna onmogelijk is om er zinvolle generalisaties over te maken. Mexico en Argentinië delen een taal, maar hun cultuur, klimaat, economie en geschiedenis lopen enorm uiteen. Hetzelfde geldt voor Brazilië tegenover Bolivia, of Cuba tegenover Chili.
Alternatieven die soms worden voorgesteld:
- Ibero-Amerika: beperkt zich tot landen met een Spaanse of Portugese (Iberische) taalgeschiedenis. Haïti en de Franstalige Caribische eilanden vallen er dan buiten. Dit is een preciezere term maar minder gebruikelijk.
- Hispano-Amerika: nog enger, alleen de Spaanssprekende landen. Brazilië blijft dan buiten beeld.
- Indo-Amerika: een term die de inheemse bevolking centraal stelt. Weinig gebruikt buiten academische kringen.
- Abya Yala: een term uit de Kuna-taal van Panama en Colombia die “volledig tot leven gekomen land” betekent. Wordt gebruikt door inheemse rechtenactivisten als dekoloniale alternatief voor “Amerika” in het algemeen.
Ondanks alle kritiek blijft “Latijns-Amerika” de standaardterm in het internationale taalgebruik, bij de VN, in schoolboeken en in de media. De praktische herkenbaarheid weegt zwaarder dan de etymologische of politieke bezwaren.
Voor wie geinteresseerd is in de naamgeving van antieke begrippen: een vergelijkbaar geval van een naam met een lang historisch verhaal is dat van de Venus van Milo, wiens naam en herkomst ook eeuwenlang debat hebben veroorzaakt.
Torres Caicedo en Bilbao: wie verdiende de eer?
De vraag wie de term bedacht, is historisch interessant maar ook enigszins artificieel. Torres Caicedo en Bilbao kwamen in hetzelfde jaar met vergelijkbare ideeën, zonder van elkaars werk op de hoogte te zijn. Beiden waren Latijns-Amerikaanse intellectuelen die in Parijs leefden, beiden reageerden op dezelfde politieke dreiging vanuit de VS, en beiden schreven in dezelfde culturele context van het romantisch nationalisme.
Torres Caicedo heeft de meeste historische erkenning gekregen, onder meer omdat zijn werk Las dos Américas uit 1856 het oudst bekende gepubliceerde gebruik van de term bevat en omdat hij daarna een actieve campagne voerde om het idee van Latijns-Amerikaanse eenheid te bevorderen. Zijn pamflet uit 1861 en zijn boek uit 1865 waren invloedrijke politieke teksten. Hij pleitte voor een confederatie van Latijns-Amerikaanse staten, gebaseerd op de idealen van Simón Bolívar.
Francisco Bilbao wordt soms als mede-bedenker genannt, maar zijn rol is historisch minder goed gedocumenteerd. Moderne historici, waaronder de Colombiaanse geschiedkundigen die het werk van Torres Caicedo hebben bestudeerd, geven hem doorgaans de prioriteit. Toch is het eerlijker te zeggen dat de term een product was van een intellectuele beweging, niet van een enkel genie.
Wie meer wil weten over andere begrippen uit de geschiedenis die lang geleden zijn bedacht maar tot op de dag van vandaag worden gebruikt, kan ook het artikel over hiërogliefen en hun betekenis lezen, een ander oud communicatiesysteem met een fascinerende naamgeschiedenis.
Veelgestelde vragen
Wie heeft de term “Latijns-Amerika” bedacht?
De Colombiaanse dichter en journalist José María Torres Caicedo gebruikte de term voor het eerst in druk in zijn gedicht Las dos Américas, gepubliceerd in 1856 in Parijs. De Chileen Francisco Bilbao gebruikte dat jaar een vergelijkbaar concept in een lezing, ook in Parijs. Beide mannen werkten onafhankelijk van elkaar. Torres Caicedo wordt doorgaans als eerste naamgever erkend, omdat zijn tekst het oudst gedateerde gepubliceerde gebruik is.
Waarom heet de regio “Latijns” en niet gewoon “Spaans” of “Iberisch”?
De naam verwijst naar het Latijn als gemeenschappelijke taalwortels van Spaans, Portugees en Frans. Door niet te kiezen voor “Spaans” of “Iberisch” konden zowel Brazilië (Portugees) als de Franstalige Caribische gebieden worden meegenomen in de definitie. “Latijns” was ook een term met culturele prestige in de negentiende eeuw, geassocieerd met de klassieke beschaving van Rome.
Welke landen horen bij Latijns-Amerika?
De meest gebruikte definitie omvat alle landen in het Amerikaanse continent met Spaans, Portugees of Frans als officiële taal. Dat zijn onder andere Mexico, alle Centraal-Amerikaanse staten, Cuba, de Dominicaanse Republiek, Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chili, Argentinië, Uruguay, Paraguay, Brazilië en de Franstalige eilanden in het Caribisch gebied. Suriname (Nederlands) en de Engelstalige Caribische eilanden vallen er buiten.
Heeft Napoleon III de term uitgevonden?
Nee. Napoleon III (keizer van Frankrijk, 1852-1870) heeft de term niet uitgevonden, maar hij gebruikte hem wel actief als politieke rechtvaardiging voor zijn inmenging in Mexico. Door de regio “Latijns” te noemen, beweerde hij dat Frankrijk er cultureel verwant mee was en er een beschermersrol kon spelen. De term zelf was al bedacht door Torres Caicedo en Bilbao, die juist Europese inmenging wilden tegengaan.
Is de term “Latijns-Amerika” omstreden?
Ja, er is kritiek op de term, met name vanuit inheemse rechtenactivisten. De naam benadrukt de Europese koloniale taalgeschiedenis en negeert de honderden inheemse talen en culturen die al lang voor de Europese kolonisatie bestonden. Alternatieven zoals “Ibero-Amerika”, “Indo-Amerika” of het inheemse begrip “Abya Yala” worden soms gebruikt, maar geen van deze termen heeft de bekendheid van “Latijns-Amerika” bereikt in het internationale gebruik.
Zijn er landen in Zuid-Amerika die niet tot Latijns-Amerika horen?
Ja. Suriname, Guyana en Frans-Guyana liggen geografisch in Zuid-Amerika, maar worden niet altijd tot Latijns-Amerika gerekend. Suriname heeft Nederlands als officiële taal, Guyana heeft Engels. Frans-Guyana is een Frans overzees departement en heeft Frans als officiële taal, waardoor het in de taalkundige definitie juist wel onder Latijns-Amerika valt, hoewel het politiek gezien deel uitmaakt van de Europese Unie als Frans grondgebied. Dat maakt het een grensgeval dat afhankelijk van de definitie verschilt.
