De Mona Lisa is het beroemdste schilderij ter wereld. Leonardo da Vinci schilderde het portret tussen 1503 en 1519, en het hangt tegenwoordig in het Louvre in Parijs, waar het jaarlijks miljoenen bezoekers trekt. Achter dat bescheiden houten paneel gaat een fascinerend verhaal schuil van een opdracht, een mysterieuze glimlach, een spectaculaire diefstal en eeuwenlange discussie over wie de vrouw eigenlijk is.
Wie gaf opdracht voor de Mona Lisa en wanneer werd het geschilderd?
De opdracht voor het schilderij kwam rond 1503 van Francesco del Giocondo, een welgestelde Florentijnse zijdehandelaar. Hij wilde een portret van zijn vrouw, Lisa Gherardini, om hun nieuwe huis in te hangen en tegelijk zijn maatschappelijke positie te onderstrepen. In het Italiaans noemde men haar “Monna Lisa”, waarbij “Monna” een verkorting is van “Madonna”, wat “mijn dame” betekent. Dat is direct de herkomst van de naam die we vandaag nog steeds gebruiken. In het Frans kent het schilderij ook de naam “La Joconde”, afgeleid van de familienaam Giocondo.
Leonardo da Vinci was in die periode werkzaam in Florence en werkte al geruime tijd als veelgevraagd schilder, wetenschapper en uitvinder. Hij nam de opdracht aan, maar het schilderij was bij zijn dood in 1519 nog niet officieel afgeleverd aan de opdrachtgever. In die tussenliggende jaren sleutelde Leonardo er voortdurend aan, wat de ongewone diepte en perfectie van het werk mede verklaart.
Het schilderij is klein. De afmetingen zijn slechts 77 bij 53 centimeter, geschilderd op een paneel van populierenhout. Dat populierenhout is bijzonder gevoelig voor temperatuurschommelingen, wat de conservering tot op de dag van vandaag een uitdaging maakt. De techniek die Leonardo gebruikte was olieverf, en hij paste daarin op meesterlijke wijze sfumato toe: een schildertechniek waarbij contouren geleidelijk overgaan in elkaar, waardoor vormen zacht en driedimensionaal lijken.
Wie is de vrouw op het schilderij eigenlijk?
Lange tijd was de identiteit van het model onderwerp van speculatie. Pas in de twintigste en eenentwintigste eeuw kwamen historici tot een breed gedragen conclusie: de vrouw op het schilderij is vrijwel zeker Lisa Gherardini, geboren op 15 juni 1479 in Florence. Ze trouwde in 1495 met Francesco del Giocondo en poseerde vermoedelijk voor Leonardo rond haar vierentwintigste levensjaar.
Er zijn in de loop der tijd tientallen alternatieve theorieën geopperd. Sommige onderzoekers beweerden dat het een zelfportret van Leonardo was in vrouwenkleding. Anderen suggereerden dat het een ideaalportret was, een denkbeeldig vrouwelijk archetype. Weer anderen wezen naar Isabella van Aragon of zelfs naar Caterina Sforza. De meeste kunsthistorici verwerpen deze theorieën tegenwoordig, onder meer omdat zestiende-eeuwse bronnen zoals Giorgio Vasari al in 1550 Lisa Gherardini noemen als het model.
In 2007 onderzocht technisch onderzoeker Pascal Cotte het schilderij met speciale hyperspectrale cameratechnologie. Hij ontdekte dat Lisa oorspronkelijk wenkbrauwen en wimpers had, die waarschijnlijk in de loop der eeuwen zijn vervaagd door restauraties en slijtage. Dit soort technisch onderzoek heeft het beeld van het schilderij aanzienlijk veranderd en laat zien dat het er in de zestiende eeuw anders uitzag dan nu.
Welke technische en artistieke vernieuwingen zijn er te zien in het werk?
De Mona Lisa geldt niet alleen als iconisch vanwege zijn beroemdheid, maar ook als een technisch en artistiek hoogtepunt van de Renaissance. Leonardo brak bewust met conventies uit zijn tijd. Hieronder een overzicht van de belangrijkste kenmerken:
| Kenmerk | Beschrijving | Waarom bijzonder |
|---|---|---|
| Sfumato-techniek | Zachte overgangen tussen licht en schaduw, geen harde contouren | Geeft diepte en driedimensionaliteit die voor die tijd ongezien was |
| Driekwart-portret | Het model is gedraaid, niet strikt van opzij of van voren | Revolutionair voor Renaissance-portretten, die doorgaans profiel waren |
| Landschap op achtergrond | Een weids, enigszins surreëel berglandschap met water | Versterkt het mysterieuze karakter van het schilderij |
| Atmosferisch perspectief | De achtergrond aan de linker- en rechterkant staat op verschillende hoogtes | Creëert een lichte desoriëntatie die de toeschouwer onrustig houdt |
| Glimlach | Subtiel en ambigu: blij, verdrietig of neutraal? | Werkt het psychologische raadsel in de hand dat mensen blijft fascineren |
| Populierenhout als drager | Geschilderd op een dun houten paneel van 77 x 53 cm | Kwetsbaar voor klimaatwisselingen, vereist intensieve conservering |
| Ontbreken van wenkbrauwen (huidig) | In de huidige staat zijn geen wenkbrauwen zichtbaar | Onderzoek toont aan dat die er ooit wel waren maar vervaagd zijn |
Naast deze kenmerken valt op dat Lisa’s handen met uitzonderlijke aandacht zijn geschilderd. Ze liggen rustig over elkaar in haar schoot, en de tederheid waarmee de vingers zijn weergegeven is ook voor hedendaagse kunstenaars een voorbeeld. Veel schilders beschouwen de handen als het moeilijkste onderdeel van een portret, en Leonardo deed het in dit geval uitmuntend.
Hoe belandde het schilderij in het Louvre?
Na Leonardo’s dood in 1519 in Amboise, Frankrijk, bleef het schilderij niet bij de opdrachtgever. Er zijn aanwijzingen dat Leonardo het werk nooit daadwerkelijk afleverde en het meenam naar het Franse hof, waar hij leefde onder bescherming van koning Frans I. Na Leonardo’s dood kocht Frans I het schilderij. Zo begon een lange verblijfplaats in de Franse paleizen.
Het schilderij hing achtereenvolgens in paleis Fontainebleau en het Paleis van Versailles. Tijdelijk hing het zelfs in de slaapkamer van Napoleon Bonaparte, die een bijzondere fascinatie voor het werk had. In 1797 werd het definitief overgebracht naar het Louvre in Parijs, dat kort daarvoor was omgevormd van koninklijk paleis tot nationaal museum.
Rond 1800 werd Parijs het artistieke centrum van Europa. De Mona Lisa hing er, maar was zeker niet het meest besproken of bewonderde werk in het museum. Dat zou decennia later dramatisch veranderen, door een misdrijf dat de naam van het schilderij voor altijd in de wereld zette. Lees ook over een ander beroemd kunstwerk dat zijn eigen mysterieuze verhaal heeft: de Venus van Milo, haar geschiedenis, mysterie en betekenis.
Wat was de beroemde diefstal en waarom maakte die het schilderij wereldberoemd?
Op de vroege ochtend van 21 augustus 1911 verdween de Mona Lisa uit het Louvre. De dader was Vincenzo Peruggia, een Italiaanse immigrant die eerder als klusjesman in het museum had gewerkt. Hij kende de binnenkant van het gebouw goed. De avond van de twintigste augustus had hij zich verstopt in een kast in het museum. Zodra het gebouw leeg was, haalde hij het schilderij van de muur, verwijderde het uit zijn lijst en frame, verstopte het onder zijn jas en liep naar buiten via een zijdeur.
De diefstal werd pas de volgende dag ontdekt, toen een schilder die in het museum werkte het lege haken zag. Er ontstond een enorm schandaal in heel Europa. Politie, journalisten en het grote publiek raakten geobsedeerd door de zaak. De Parijse prefect van politie verloor zijn baan, en zelfs de dichter Guillaume Apollinaire en Pablo Picasso werden tijdelijk verdacht en opgepakt voor verhoor, al werden ze al snel vrijgelaten.
Peruggia’s motief was, naar eigen zeggen, patriottisch. Hij geloofde dat Napoleon het schilderij onrechtmatig had meegenomen naar Frankrijk en vond het zijn plicht het terug te brengen naar Italië. In werkelijkheid had Frans I het werk al voor Napoleon’s tijd rechtmatig gekocht. Peruggia bewaarde het schilderij tweeënhalf jaar in zijn bescheiden Parijse appartement, verborgen in een dubbele bodem van een koffer. In december 1913 probeerde hij het te verkopen aan een kunsthandelaar in Florence. Die alarmeerde de autoriteiten, waarna Peruggia werd gearresteerd. Hij werd veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf, maar de Italiaanse rechter handelde mild vanwege zijn “vaderlandslievende bedoelingen”.
De diefstal en de internationale mediadekking die ermee gepaard ging, maakten de Mona Lisa wereldwijd bekend. Voor 1911 was het een belangrijk schilderij voor kunstkenners, maar niet het absolute icoon dat het nu is. De twee jaar dat het zoek was, brachten mensen uit heel Europa naar het Louvre om de lege plek op de muur te bekijken. Na terugkeer werd het schilderij als een nationale held onthaald. Dat is, historisch gezien, de geboorte van de mythe.
Welke mysteries en wetenschappelijke vragen spelen er nog altijd rond het werk?
Ondanks eeuwen van onderzoek blijft de Mona Lisa vragen oproepen. Dat is een deel van de aantrekkingskracht. De meest besproken raadsels zijn de volgende:
- De glimlach: neurowetenschappers hebben aangetoond dat de glimlach van Lisa op de rand van zichtbaarheid zit. Als je direct naar de mondhoeken kijkt, zie je minder glimlach dan wanneer je haar ogen observeert. Dit effect is een gevolg van hoe ons perifere zicht omgaat met lage-contrastsignalen.
- De ogen: onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam publiceerden in 2005 een studie met emotieherkenningssoftware. Die berekende de emotie op Lisa’s gezicht als 83 procent gelukkig, 9 procent walgend, 6 procent bang en 2 procent boos.
- Het landschap: de achtergrond is nooit precies gelokaliseerd. Sommigen denken aan de omgeving van Arezzo in Toscane, anderen wijzen op een fictief of samengesteld landschap.
- Verborgen portret: Pascal Cotte claimt via zijn infraroodscans een eerder schilderij onder de huidige verflagen te zien, mogelijk van een ander model, maar dit wordt door de meeste kunsthistorici betwist.
- De schedel: in 2016 zei Silvano Vinceti beenderen gevonden te hebben in een Florentijnse kloostertuin die mogelijk van Lisa Gherardini waren, in een poging DNA-onderzoek te koppelen aan het schilderij. Definitief bewijs bleef echter uit.
Ook de vraag wanneer Leonardo precies stopte met schilderen blijft open. Sommige kunsthistorici denken dat hij er tot vlak voor zijn dood aan werkte. Dat zou verklaren waarom de verflagen zo complex en meervoudig zijn opgebouwd. De vergelijking met andere beroemde mysteries uit de kunstgeschiedenis is treffend: net zoals de Steen van Rosetta decennia na zijn ontdekking pas volledig werd begrepen, onthult de Mona Lisa pas bij elk nieuw onderzoek nieuwe details. Lees over een ander historisch raadsel dat decennia aan ontcijfering vergde: hoe de Steen van Rosetta werd ontdekt en waarom het zo belangrijk is.
Hoe wordt de Mona Lisa vandaag bewaard en hoe kun je het schilderij bekijken?
Het schilderij hangt in de Salle des États (zaal 711) van het Louvre in Parijs. Het is beschermd door kogelvrij glas en hangt in een klimaatgecontroleerde omgeving om het kwetsbare populierenhout stabiel te houden. De temperatuur en luchtvochtigheid in de zaal worden nauwkeurig geregeld.
Het Louvre ontvangt jaarlijks ongeveer negen miljoen bezoekers, en een groot deel van hen wil de Mona Lisa zien. In de praktijk betekent dit dat je voor het schilderij doorgaans een menigte van tientallen tot honderden mensen aantreft, en dat je het werk van achter een afzetting bekijkt op enkele meters afstand. De relatief kleine afmetingen, slechts 77 bij 53 centimeter, zorgen ervoor dat bezoekers soms teleurgesteld zijn: “Is dat het?”
Dat gaat binnenkort veranderen. Het Louvre kondigde plannen aan voor een grootschalige renovatie. De Mona Lisa zal rond 2031 verhuizen naar een aparte, speciaal ingerichte ruimte onder de Cour Carrée. Bezoekers zullen voor die ruimte apart kaartjes kunnen kopen, waardoor de drukte beter te beheersen is. Het schilderij krijgt zo een presentatie die recht doet aan zijn status.
Wil je het schilderij zien? Het Louvre is dagelijks geopend behalve op dinsdag. De beste tijden zijn vroeg in de ochtend direct bij opening of laat op de dag. Reserveer je ticket online van tevoren: dat scheelt wachttijd. Houd er rekening mee dat er vanaf 2026 hogere tarieven gelden voor bezoekers van buiten de Europese Unie. Voor EU-inwoners blijven de tarieven ongewijzigd.
De Mona Lisa is niet de enige vrouwenfiguur uit de oudheid die wereldwijd aandacht trekt. Ook de Venus van Milo en figuren uit de mythologie, zoals Hermes en Poseidon, zijn voorbeelden van culturele iconen die eeuwenlange fascinatie wekken.
Wat is de geschatte waarde van de Mona Lisa en kan ze ooit verkocht worden?
De Mona Lisa is officieel onschatbaar. Er is geen marktprijs voor het schilderij, en dat is ook onmogelijk vast te stellen. Het werk is eigendom van de Franse staat en valt onder de Franse wet op nationaal erfgoed, wat verkoop definitief uitsluit. Het mag het Louvre ook niet verlaten, met uitzondering van strikt beveiligde bruiklenen aan andere musea, maar die vinden vanwege de kwetsbaarheid van het paneel vrijwel nooit meer plaats.
Als er toch een hypothetische waarde wordt geschat, noemen experts bedragen van meerdere miljarden euro’s. Een poging om een getal te plakken op het meest bekende kunstwerk ter wereld is echter zinloos: er is geen koper, geen verkoper en geen markt. De waarde is meer symbolisch dan financieel.
Ter vergelijking: het duurste ooit geveilde schilderij ter wereld is “Salvator Mundi”, ook van Leonardo da Vinci, dat in 2017 voor 450 miljoen dollar werd verkocht. Kunstkenners schatten de Mona Lisa in haar geheel als aanzienlijk waardevoller. Niet in de laatste plaats omdat het een uniek cultureel symbool is geworden dat losstaat van zijn zuiver artistieke waarde. De wereld zou een andere zijn zonder het portret van Lisa Gherardini en de mysterieuze glimlach die Leonardo er op vastlegde.
Wie meer wil lezen over historische figuren die de wereld veranderden, vindt vergelijkbare verhalen bij Mahatma Gandhi en Julius Caesar, twee figuren wiens erfenis evenzeer tot de verbeelding spreekt.
Veelgestelde vragen
Wie schilderde de Mona Lisa en wanneer?
Leonardo da Vinci schilderde de Mona Lisa tussen circa 1503 en 1517, mogelijk zelfs tot vlak voor zijn dood in 1519. De opdracht werd gegeven door Francesco del Giocondo, een Florentijnse koopman die een portret van zijn vrouw Lisa Gherardini wilde. Leonardo werkte er vermoedelijk jarenlang aan zonder het ooit formeel af te leveren aan de opdrachtgever.
Waarom glimlacht de Mona Lisa zo mysterieus?
De glimlach van de Mona Lisa is subtiel en staat precies op de grens van waarneembaar. Neurowetenschappers ontdekten dat je hem anders ziet afhankelijk van of je recht naar haar mond kijkt of haar ogen bekijkt. Dit optisch effect, waarbij perifeer zicht lage contrasten anders verwerkt, zorgt ervoor dat haar gezichtsuitdrukking nooit eenduidig lijkt: blij, triest, neutraal of alledrie tegelijk.
Hoe werd de Mona Lisa gestolen en hoe werd ze teruggevonden?
Op 21 augustus 1911 stal de Italiaanse klusjesman Vincenzo Peruggia het schilderij. Hij had zich de avond ervoor verstopt in het Louvre, nam het werk mee onder zijn jas en verborg het tweeënhalf jaar in een koffer in zijn appartement. In december 1913 probeerde hij het te verkopen aan een kunsthandelaar in Florence, die de politie alarmeerde. Peruggia werd gearresteerd en veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf.
Waar hangt de Mona Lisa nu en hoe groot is ze?
Het schilderij hangt in de Salle des États, zaal 711, van het Louvre in Parijs. Het is bijzonder klein: slechts 77 bij 53 centimeter, geschilderd op een paneel van populierenhout. Het hangt achter kogelvrij glas in een klimaatgecontroleerde omgeving. Rond 2031 verhuist het naar een aparte ruimte onder de Cour Carrée, met eigen toegangsbiljetten, als onderdeel van een grote museumsrenovatie.
Waarom is de Mona Lisa zo beroemd?
Het schilderij was voor 1911 weliswaar bekend bij kunstkenners, maar niet het absolute wereldicoon dat het nu is. De diefstal van Peruggia en de twee jaar durende mediastorm die volgde, maakten de Mona Lisa wereldberoemd. Daarna droegen kunstenaars als Marcel Duchamp, die er een snor op tekende in 1919, bij aan de mythe. De glimlach, de onbekende identiteit van het model en de technische perfectie van Leonardo’s werk versterkten de aantrekkingskracht verder.
Wie was Lisa Gherardini eigenlijk?
Lisa Gherardini werd op 15 juni 1479 geboren in Florence. Ze trouwde in 1495 met de koopman Francesco del Giocondo en poseerde vermoedelijk voor Leonardo rond 1503, toen ze ongeveer vierentwintig jaar oud was. Ze overleed waarschijnlijk rond 1542 en bracht haar laatste jaren door in een klooster in Florence. Voor de opdrachtgever was ze simpelweg een echtgenote die geportretteerd moest worden. Dat haar gezicht het meest herkenbare ter wereld zou worden, had ze onmogelijk kunnen weten.
