De rendieren trekken de slee van de kerstman door de lucht en de elfjes maken in zijn werkplaats het speelgoed. Dat is in het kort het verhaal. Maar het is in fasen gegroeid: eerst kwamen de rendieren (uit een gedicht van 1823), daarna kwamen de elfjes (vanaf het midden van de negentiende eeuw) en pas in 1939 dook het beroemdste rendier op, Rudolph met zijn rode neus. Geen enkel oud kerstverhaal bevat dit hele plaatje. Het is samengesteld uit gedichten, krantenprenten en een reclameboekje.
Hieronder loop je per fase door de ontwikkeling van het verhaal. Je ziet wanneer de rendieren namen kregen, hoe de elfjes erbij kwamen, waarom de werkplaats op de Noordpool staat en waar het verhaal in Europa anders loopt dan in Amerika. Zo snap je waarom de kerstman vandaag een complete bemanning heeft.
Fase 1: de rendieren verschijnen (1823)
Het verhaal van de vliegende rendieren begint bij een gedicht. Op 23 december 1823 verscheen anoniem in een Amerikaanse krant het gedicht A Visit from St. Nicholas, beter bekend als Twas the Night Before Christmas. Het auteurschap wordt toegeschreven aan Clement Clarke Moore. In dat gedicht rijdt Sinterklaas door de lucht in een kleine slee die door acht kleine rendieren wordt getrokken. Dat beeld bestond daarvoor niet zo. De Sint reisde in oudere tradities te paard of met een wagen, niet met een vliegend rendierspan.
Het gedicht gaf de rendieren ook namen, en die zijn grotendeels blijven hangen. In de eerste versie van 1823 roept Sinterklaas: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder en Blixem. De laatste twee zijn opvallend. Dunder en Blixem zijn Nederlandse woorden voor donder en bliksem, een verwijzing naar de Nederlandse wortels van de Santa Claus-traditie in New York. Toen Moore het gedicht later als eigen werk publiceerde, in zijn bundel uit 1844, werden die twee namen aangepast naar Donder en Blitzen, met een Duitse klank.
Dat ene gedicht zette dus de toon. Acht rendieren, een vliegende slee en een vrolijke, dikke gever die door de schoorsteen komt. Veel van wat je nu over de kerstman weet, komt rechtstreeks uit die paar regels uit 1823.
Fase 2: de elfjes worden helpers (midden negentiende eeuw)
De rendieren waren er, maar wie maakte al dat speelgoed? Die vraag werd in de tweede helft van de negentiende eeuw beantwoord met de elfjes. Vanaf ongeveer het midden van de negentiende eeuw worden kleine elfen of kabouterachtige helpers aan de kerstman gekoppeld. Scandinavische schrijvers en illustratoren speelden hierin een grote rol, omdat in de Noord-Europese folklore al kleine huiselijke wezens bestonden die met het huishouden hielpen.
De taken van de elfjes liggen redelijk vast in het verhaal. Ze maken het speelgoed in de werkplaats, ze verzorgen de rendieren, ze onderhouden de slee en ze helpen bij het lezen en sorteren van de verlanglijstjes van kinderen. Daarmee vullen ze het gat dat de rendieren openlieten: de rendieren doen het vervoer, de elfjes doen de productie. Samen vormen ze de bemanning van het kerstbedrijf.
Belangrijk om te weten: de elfjes zijn geen onderdeel van het oorspronkelijke gedicht uit 1823. Ze zijn er pas decennia later bijgekomen. Dat verklaart waarom oude kerstprenten soms wel rendieren tonen maar geen elfjes, terwijl latere afbeeldingen de werkplaats vol kleine helpers laten zien. Het is een laag die over het verhaal heen is gegroeid.
Fase 3: de Noordpool en de werkplaats krijgen vorm
Een rendierspan en een leger elfjes hebben een thuisbasis nodig. Die kwam er dankzij de prenten van de Duits-Amerikaanse illustrator Thomas Nast. Hij gaf de kerstman in de loop van de negentiende eeuw een herkenbaar gezicht en plaatste zijn thuis op de Noordpool, waar de elfjes in een werkplaats speelgoed maakten. Daarmee werd het plaatje compleet: een afgelegen, besneeuwde plek, ver van de bewoonde wereld, waar het hele jaar wordt gewerkt voor één nacht.
De Noordpool past goed in het verhaal omdat het ijs, sneeuw en afstand combineert. Het is een plek die niemand zomaar bezoekt, wat de geheimzinnigheid van het kerstbedrijf versterkt. De werkplaats staat daar symbool voor het hele jaar voorbereiden: speelgoed maken, lijstjes bijhouden en de slee klaarmaken voor de grote rit op kerstavond.
Het idee van de werkplaats verbond ook de twee eerdere fasen. De elfjes maken er het speelgoed, de rendieren staan er in de stal, en de slee wordt er geladen. Wat begon als losse onderdelen (een gedicht hier, een prent daar) werd zo één samenhangend universum dat tot vandaag wordt gebruikt in films, boeken en reclame.
Fase 4: Rudolph komt erbij (1939)
Het bekendste rendier is niet een van de acht uit 1823. Rudolph, het rendier met de rode neus, werd pas in 1939 bedacht. Robert L. May schreef dat jaar een verhaaltje voor de Amerikaanse warenhuisketen Montgomery Ward, die het als gratis kleurboekje uitdeelde aan klanten. Het ging over een jong rendier dat werd uitgelachen om zijn opvallend rode neus, maar dat juist door die neus de slee door de mist kon leiden.
De naam Rudolph is van Germaanse oorsprong en betekent zoiets als beroemde wolf. Het verhaal sloeg enorm aan en werd later een liedje, dat het personage definitief beroemd maakte. Sindsdien staat Rudolph vooraan in het span, als de negende en leidende. De andere acht trekken, hij wijst de weg.
Rudolph laat goed zien hoe het kerstverhaal blijft groeien. Meer dan een eeuw na het eerste gedicht werd er nog een personage aan toegevoegd, en dat personage werd meteen het populairst. Het verhaal van de kerstman is dus geen vaststaand geheel maar een verzameling die in de loop van de tijd is uitgebreid, ongeveer zoals dat ook gebeurt met andere bekende personages, denk aan het kuiken Calimero of een vertelfiguur uit een prentenboek.
De namen en rollen op een rij
Om het overzichtelijk te houden, hier de bemanning van de kerstman met de bijbehorende rol. Let op dat Rudolph een latere toevoeging is en niet bij de oorspronkelijke acht hoort.
| Naam of groep | Type | Rol in het verhaal | Sinds |
|---|---|---|---|
| Dasher | Rendier | Trekt de slee | 1823 |
| Dancer | Rendier | Trekt de slee | 1823 |
| Prancer en Vixen | Rendieren | Trekken de slee | 1823 |
| Comet en Cupid | Rendieren | Trekken de slee | 1823 |
| Donder en Blitzen | Rendieren | Trekken de slee (oorspronkelijk Dunder en Blixem) | 1823 |
| Rudolph | Rendier | Leidt het span met zijn rode neus | 1939 |
| De elfjes | Helpers | Maken speelgoed, verzorgen rendieren, lezen lijstjes | Midden 19e eeuw |
Zo zie je in één oogopslag dat het verhaal in drie grote stappen is opgebouwd. De acht trekrendieren vormen de basis, de elfjes leveren de mankracht achter de schermen, en Rudolph is de ster die het span aanvoert.
Europa versus Amerika: niet overal hetzelfde verhaal
Het beeld van rendieren en elfjes op de Noordpool is sterk Amerikaans. In Europa loopt het verhaal niet overal gelijk, en dat zorgt soms voor verwarring. Het loont om de varianten naast elkaar te zetten, want ze bestaan tegelijkertijd en mengen door elkaar in films en winkels.
- Amerikaanse versie: de kerstman woont op de Noordpool, met een grote werkplaats vol elfjes en een stal met rendieren. Rudolph leidt het span. Dit is het beeld dat je in Hollywoodfilms en internationale reclame ziet.
- Finse versie: voor veel Europeanen woont de kerstman niet op de Noordpool maar in Fins Lapland, bij de stad Rovaniemi. Daar staat een populair bezoekersdorp dat zichzelf presenteert als het officiële thuis van de kerstman. Rendieren passen hier extra goed, omdat ze in Lapland echt voorkomen.
- Nederlandse en Belgische situatie: hier bestaat naast de kerstman ook Sinterklaas, die met een stoomboot uit Spanje komt, op een paard rijdt en Pieten als helpers heeft. De kerstman met rendieren is hier een tweede, latere figuur die vooral rond de kerstdagen opduikt. Veel kinderen kennen beide tradities en houden ze uit elkaar via de feestdagen waarop ze horen.
De Nederlandse traditie van Sinterklaas heeft trouwens een eigen vertelvorm gekregen op televisie, waarover je meer leest in het stuk over het Sinterklaasjournaal. Welke acteur de Sint speelt verschilt per productie, zoals te zien is in het artikel over Sinterklaas bij Paul de Leeuw. Dat zijn aparte tradities, maar ze laten zien dat ook hier het verhaal per land en per programma anders wordt verteld.
Veelgemaakte misverstanden over de rendieren en elfjes
Omdat het verhaal in stukjes is gegroeid, leven er veel hardnekkige misverstanden. Het is handig die op een rij te zetten, zodat je weet wat klopt en wat een latere toevoeging of vergissing is.
- Rudolph hoort niet bij de oorspronkelijke acht. Hij kwam pas in 1939, ruim een eeuw na het eerste gedicht.
- De rendieren zijn niet uit de oude Sinterklaastraditie afkomstig. Ze komen uit een Amerikaans gedicht van 1823.
- De elfjes staan niet in dat gedicht. Ze werden pas vanaf het midden van de negentiende eeuw helpers van de kerstman.
- De Noordpool is niet de enige thuisbasis. Veel Europeanen plaatsen de kerstman in Fins Lapland bij Rovaniemi.
- Donder en Blitzen heetten eerst Dunder en Blixem, Nederlandse woorden voor donder en bliksem.
- De kerstman en Sinterklaas zijn niet hetzelfde personage, ook al delen ze wortels in de figuur van Sint-Nicolaas.
- Er is geen enkel oud origineel verhaal dat rendieren, elfjes, Noordpool en Rudolph samen bevat. Dat complete plaatje is in fasen samengesteld.
Wie deze punten kent, ziet meteen dat het kerstverhaal eerder een verzameling tradities is dan één strakke vertelling. Dat maakt het ook zo flexibel: schrijvers en makers blijven er elementen aan toevoegen, net zoals dat bij andere populaire figuren gebeurt, denk aan de bekende personages uit oude prentenboeken zoals Asterix en Obelix.
Veelgestelde vragen
Hoeveel rendieren heeft de kerstman?
In het oorspronkelijke gedicht uit 1823 zijn er acht rendieren: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid en de twee die later Donder en Blitzen gingen heten. In 1939 kwam Rudolph erbij als negende. Hij leidt het span aan en wordt vandaag vaak als bekendste genoemd, dus afhankelijk van of je Rudolph meetelt zijn het er acht of negen.
Waarom heeft Rudolph een rode neus?
Rudolph werd in 1939 bedacht door Robert L. May voor een Amerikaans warenhuis. In het verhaal wordt het jonge rendier uitgelachen om zijn opvallend rode neus, maar juist die gloeiende neus blijkt nuttig: hij kan de slee door dichte mist leiden op kerstavond. De rode neus is dus geen toeval maar de kern van het verhaal, waarbij een vermeend nadeel een groot voordeel wordt.
Wat doen de elfjes precies?
De elfjes zijn de helpers achter de schermen. Ze maken het hele jaar door speelgoed in de werkplaats, verzorgen de rendieren, onderhouden de slee en helpen bij het lezen en sorteren van de verlanglijstjes van kinderen. Ze werden vanaf het midden van de negentiende eeuw aan het verhaal toegevoegd, mede dankzij Scandinavische schrijvers en illustratoren die kleine folklore-wezens kenden.
Woont de kerstman op de Noordpool of in Finland?
Dat hangt af van de traditie. In de Amerikaanse versie woont de kerstman op de Noordpool, een idee dat door illustrator Thomas Nast werd verspreid. Veel Europeanen plaatsen hem juist in Fins Lapland bij de stad Rovaniemi, waar een bekend bezoekersdorp staat. Beide versies bestaan naast elkaar en worden door elkaar gebruikt in films en winkels.
Zijn de rendieren ouder dan Sinterklaas?
Nee. De figuur Sint-Nicolaas en de Nederlandse Sinterklaas zijn veel ouder en gaan terug op een historische bisschop. De vliegende rendieren zijn een latere Amerikaanse toevoeging uit het gedicht van 1823. De kerstman met rendieren en de Nederlandse Sinterklaas delen dus wortels in Sint-Nicolaas, maar de rendieren horen specifiek bij de jongere Amerikaanse kerstmanfiguur.
Waarom heten twee rendieren Donder en Blitzen?
In de eerste versie van het gedicht uit 1823 heetten ze Dunder en Blixem, de Nederlandse woorden voor donder en bliksem. Dat verwijst naar de Nederlandse invloed op de Santa Claus-traditie in New York. Toen het gedicht later opnieuw werd gepubliceerd, kregen de namen een meer Duitse spelling: Donder en Blitzen. De betekenis donder en bliksem bleef wel hetzelfde.
