De uil is een van de meest verfijnde roofdieren op aarde. Vrijwel alles aan zijn lichaam is afgesteld op jagen in het donker: zijn ogen, zijn oren, zijn veren en zelfs de vorm van zijn gezicht spelen een rol. Geen enkel ander dier combineert al die aanpassingen in dezelfde mate. Hieronder vind je een volledig overzicht, inclusief de verschillen tussen de uisoorten die je in Nederland tegenkomt.
Zes soorten uilen in Nederland: een overzicht
Nederland herbergt zes broedende uilensoorten, elk met een eigen jachtstijl en voorkeursbiotoop. De bekendste is de kerkuil, maar ook de ransuil, velduil, bosuil, steenuil en dwergooruil komen hier voor. Ze delen de basistoolkit van de nachtjager, maar zijn elk op hun eigen manier gespecialiseerd.
De bosuil (Strix aluco) is de meest talrijke en jaagt vrijwel uitsluitend ’s nachts in loofbossen. De velduil (Asio flammeus) is juist deels dagactief en jaagt bij schemering boven open polders. De steenuil (Athene noctua) is de kleinste van het stel en pakt ook grotere insecten en regenwormen. De kerkuil (Tyto alba) is de specialist bij uitstek: zijn hartvormige sluier en asymmetrische oren maken hem tot de scherpste geluidszoeker van allemaal.
In de tabel hieronder staan de zes soorten naast elkaar, zodat je de verschillen in een oogopslag ziet.
| Soort | Nederlandse naam | Lengte (cm) | Actief | Voornaamste prooi | Opvallend kenmerk |
|---|---|---|---|---|---|
| Tyto alba | Kerkuil | 33-39 | Nacht | Kleine knaagdieren | Hartvormige gezichtssluier |
| Strix aluco | Bosuil | 37-43 | Nacht | Knaagdieren, vogels | Ronde gezichtssluier, geen oorpluimen |
| Asio otus | Ransuil | 35-40 | Nacht | Veldmuizen | Lange oorpluimen (decoratief) |
| Asio flammeus | Velduil | 34-42 | Dag/schemering | Veldmuizen, spitsmuizen | Jaagt zwaaiend boven open land |
| Athene noctua | Steenuil | 21-23 | Nacht/schemering | Insecten, wormen, muizen | Vlak kopje, knikbeweging |
| Otus scops | Dwergooruil | 19-21 | Nacht | Insecten, kleine reptielen | Zeldzame doortrekker in NL |
Het oog van de uil: gebouwd voor duisternis
Uilenogen zijn niet gewoon groot: ze zijn buitenproportioneel groot in verhouding tot de schedel. Bij een volwassen kerkuil nemen de ogen samen zo’n 3 procent van het lichaamsgewicht in, terwijl dat bij mensen minder dan 0,02 procent is. Die omvang maakt het mogelijk dat er veel licht binnenkomt, ook bij bijna geen maanlicht.
De retina van een uil is voor het overgrote deel gevuld met staafjes, de lichtgevoelige cellen die goed werken in het donker. Kegeltjes, de cellen voor kleurwaarneming overdag, zijn vrijwel afwezig. Daardoor ziet een uil kleuren slechter dan mensen, maar kan hij in omstandigheden jagen waarbij het voor ons pikdonker lijkt. Onderzoek schat dat uilen licht kunnen waarnemen bij intensiteiten die tot 100 keer zwakker zijn dan wat mensen nog zien.
Uilenogen zijn buisvormig en vast in de schedel gemonteerd: ze kunnen niet draaien zoals onze ogen. Daarom kan een uil zijn kop maar liefst 270 graden draaien, een aanpassing die hem compenseert voor die onbeweeglijke ogen. Zijn nekwervels zijn gespecialiseerd en de bloedvaten zijn zo gebouwd dat de hersenen niet afgekneld raken bij een extreme hoofdrotatie.
Kijk je naar een uil die dagelijks actief is, zoals de velduil, dan merk je dat zijn ogen iets minder extreem zijn ingericht dan die van de volledig nachtactieve bosuil. De bouw van het oog weerspiegelt dus het leefpatroon van de soort.
Het gehoor: twee oren op verschillende hoogtes
Het meest opmerkelijke jachtwerktuig van de uil is misschien wel zijn gehoor. Bij de meeste vogelsoorten zitten de oren op precies dezelfde hoogte aan weerszijden van de kop. Bij sommige uilensoorten, met name de kerkuil en de velduil, is dat anders: het linkeroor zit iets hoger dan het rechteroor. Die asymmetrie is niet toevallig.
Geluid bereikt het hogere oor iets eerder dan het lagere. Dat tijdsverschil is miniem, soms slechts enkele microseconden, maar de hersenen van een uil analyseren het razendsnel. Hierdoor kan de uil de hoogte van een geluid bepalen, iets wat de meeste dieren niet kunnen. Gecombineerd met het horizontale tijdsverschil tussen het linker- en rechteroor ontstaat een driedimensionaal geluidsplaatje.
Laboratoriumexperimenten met kerkuilen in volledig donkere kamers toonden aan dat deze vogels muizen konden grijpen puur op basis van het geluid van de pootjes op de grond. Geen licht, geen geur, alleen geluid. De nauwkeurigheid lag bij dergelijke proeven binnen 1 tot 2 graden in zowel horizontale als verticale richting.
De asymmetrie in de oren is evolutionair meerdere keren onafhankelijk ontstaan bij uilensoorten, wat laat zien hoe groot het voordeel ervan is. Voor meer informatie over hoe dieren communiceren via geluid en geur, lees ook hoe wolven communiceren met geur en geluid, een interessant vergelijkingspunt vanuit een heel ander diertype.
De gezichtssluier: een satellietschotel van veren
De schijf van veren rond het gezicht van een uil, de gezichtssluier, is geen decoratief element. Het is een functioneel geluidsrichtsysteem. De sluier vangt geluidsgolven op en leidt die naar de oren, vergelijkbaar met hoe een satellietschotel radiogolven bundelt naar een antenne.
Bij de kerkuil is de sluier hartvormig en bijzonder diep, wat het systeem nog effectiever maakt. Bij de bosuil is de sluier rond en iets vlakker. De steenuil heeft een relatief kleine sluier, wat past bij zijn gevariëtere dieet waarbij hij ook overdag en bij schemering jaagt.
De veren in de sluier zijn speciaal van structuur: ze zijn stijver dan gewone dekveren en vormen samen een soort paraboolspiegel. De uil kan de sluier actief aanspannen of laten verslappen, waarmee hij de geluidsopvang fijnregelt. Zet de sluier in de maximale stand en het effect is vergelijkbaar met komvormige handen achter de oren, maar dan vele malen efficienter.
Het brein van de uil beschikt over een groot gedeelte dat is gewijd aan geluidsverwerking. De zogeheten auditory cortex is bij sommige uilensoorten relatief groter dan bij overdag jagende roofvogels van vergelijkbare grootte.
Geruisloze vlucht: drie aanpassingen in de veer
Een roofvogel die geluid maakt tijdens de aanvliecht, verliest zijn prooi voordat hij die heeft bereikt. Uilen hebben dat probleem opgelost via drie samenhangende aanpassingen in de structuur van hun slagpennen.
De eerste aanpassing zit aan de voorste rand van de vleugel. De buitenste slagpennen hebben een getande, kam-achtige rand van kleine haakjes, de velvet comb of veerkam genaamd. Deze structuur breekt de luchtstroom op in kleinere wervels en voorkomt dat er turbulentie ontstaat die geluid produceert. Het principe lijkt op de gekartelde rand van sommige windturbinebladen, die ook op uilenvleugels is gebaseerd.
De tweede aanpassing zit aan de achterste rand van de slagpennen. Daar lopen zachte, franje-achtige uitstulpingen langs de rand, die het geluid van de luchtstroom verder dempen als de veer de lucht verlaat.
De derde aanpassing is het pluizige oppervlak van de dekveren op de bovenkant van de vleugel. Die zachte laag absorbeert hoogfrequent geluid. Samengesteld resulteren deze drie aanpassingen in een vlieggeluid dat bij metingen praktisch onmeetbaar klein is in de frequenties waarop muizen hun gehoor hebben afgesteld, namelijk 2.000 tot 8.000 Hz.
Uilen die overdag jagen, zoals de velduil, hebben deze geluidsdemping in mindere mate. Die hoeven hun prooi immers niet per se te verrassen via het geluid dat ze zelf produceren.
De aanval: klauwen, bek en prooiselect
Als de uil zijn prooi heeft gelokaliseerd, schakelt hij over naar de aanvalsfase. De klauwen zijn het primaire wapen. Bij een kerkuil staan drie tenen naar voren en een naar achteren in rustpositie, maar de buitenste teen kan ook naar achteren draaien, een zygodactyle configuratie die een bredere grijpspan oplevert. Daarmee vergroot de uil de kans dat hij een muis ook echt vasthoudt als de landing niet exact perfect is.
De klauwen van een volwassen bosuil oefenen een knijpkracht uit van ruwweg 130 Newton, vergelijkbaar met de grijpkracht van een volwassen man maar geconcentreerd op vier punten. Een veldmuis heeft bij die kracht geen schijn van kans. De dood treedt bij kleine prooidieren doorgaans in enkele seconden in door doordringing van de hersenstam.
Grotere prooi, zoals een konijn of een egel bij de oehoe (Bubo bubo, in Nederland zeldzaam maar wel gesignaleerd), wordt ter plekke gedood of meegenomen naar een eetplek. De oehoe is de grootste uilensoort in Europa, met een spanwijdte tot 188 centimeter, en grijpt soms prooien van meerdere kilogrammen.
Na het eten vormt de uil een braakbal: een samengeperst pakketje van botten, haar en veren dat hij niet verteren kan. Die braakballen zijn voor onderzoekers een waardevolle bron van informatie over het dieet, omdat je er nauwkeurig uit kunt aflezen welke prooisoorten de uil heeft gegeten.
Dieren die ook sociale structuren inzetten voor hun overleving, maar op een heel andere manier dan uilen, zijn stokstaartjes. Lees meer over hoe stokstaartjes zich beschermen met sociale structuren.
Bijzondere gevallen: drie uilen vergeleken
De aanpassingen van de uil zijn niet bij alle soorten even sterk uitgewerkt. Drie voorbeelden maken duidelijk hoe de evolutie per soort anders heeft ingegrepen.
De kerkuil in de polder: De kerkuil jaagt bij voorkeur langs slootkanten en in open grasland, juist die biotopen waar veldmuizen actief zijn. Zijn hartvormige sluier en maximaal asymmetrische oren maken hem tot de meest gehoorgestuurde jager onder de Nederlandse uilensoorten. Experimenten laten zien dat hij in volstrekte duisternis toch raak grijpt, puur op geluid. Door de schaalvergroting in de landbouw en het verdwijnen van ruige akkerranden stond de kerkuil jarenlang onder druk. Nestkasten hebben geholpen de populatie te stabiliseren.
De bosuil in het bos: De bosuil jaagt meer op zicht dan de kerkuil, en zijn grote ogen zijn dan ook zijn sterkste troef. Hij zit te wachten op een tak, observeert de bodem en duikt dan recht op zijn prooi af. Zijn territorium is het hele jaar door hetzelfde en hij verdedigt het fel met zijn bekende “hoehoe”-roep. De bosuil eet breder dan de kerkuil: behalve muizen ook vogels, amfibieren en grote kevers.
De steenuil in de wei: De steenuil is de kleinste Nederlandse uilensoort en gedraagt zich anders dan zijn grotere neven. Hij loopt regelmatig over de grond op zoek naar regenwormen en grote insecten. Zijn klauwen zijn relatief klein en zijn vlucht is golvend en snel. De steenuil heeft een opvallende neiging tot nickerbewegingen met zijn kop, een gedrag dat vermoedelijk helpt bij het nauwkeuriger inschatten van afstand en diepte.
Wie meer wil lezen over buitengewone dieren met opvallende fysiologische kenmerken, vindt een interessant voorbeeld in het artikel over het vogelbekdier en wat het zo bijzonder maakt.
Uilen en de mens: mythes, bescherming en ecologie
Uilen wekken al eeuwen fascinatie. In de Griekse mythologie was de uil het symbool van Athena, godin van de wijsheid. In veel West-Europese volksverhalen gold de uil als een brenger van onheil of als een bewaker van graven. Die dubbele reputatie, wijs en sinister tegelijk, hangt samen met zijn nachtelijkheid en zijn stille, plotselinge verschijning.
Vanuit ecologisch oogpunt zijn uilen onmisbaar als regulatoren van knaagdierpopulaties. Een broedpaar kerkuilen eet per jaar 1.000 tot 1.500 veldmuizen. In gebieden met veel uilenbroedparen zijn muizenplagen merkbaar minder ernstig. Dat maakt uilen tot een gratis bestrijdingsmiddel voor de landbouw.
Bedreigingen voor Nederlandse uilen zijn talrijk: verkeersslachtoffers (met name kerkuilen sterven vaak op snelwegen), bestrijdingsmiddelen in de prooisoorten, verdrinking in gladwandige waterbakken en verlies van nestgelegenheid door renovatie van oude gebouwen. De Zoogdiervereniging en Sovon Vogelonderzoek Nederland volgen de populaties jaarlijks.
Wie zelf meer wil weten over diergedrag en -eigenschappen, kan ook lezen over welk dier de beste schutkleur heeft in de natuur of ontdekken waarom sommige kikkers zulke felle kleuren hebben: allebei mooie voorbeelden van hoe natuur door evolutie tot extreme specialisaties heeft geleid.
- Rijksweg A58 in Zeeland en Brabant: een van de dodelijkste wegen voor kerkuilen in Nederland
- Nestkasten: in Nederland zijn tienduizenden kerkuilnestkasten geplaatst door vrijwilligers
- Tweedifasige aanpak: eerst nestgelegenheid, dan schoon voedsel (muizen zonder rodenticide)
- Velduil: afhankelijk van openheid van landschap, gaat achteruit door intensivering
- Bosuil: stabiele populatie dankzij beschikbaarheid van oude loofbossen
- Steenuil: kwetsbaar door verwijdering van knotwilgen en fruitboomgaarden
Veelgestelde vragen
Kunnen uilen echt in het pikdonker zien?
Uilen zien beter in het donker dan mensen, maar niet in het absolute pikdonker. Ze hebben een retina die voor het overgrote deel uit staafcellen bestaat, de lichtgevoelige cellen voor lagelichtsomstandigheden, en hun ogen zijn tot 100 keer gevoeliger voor licht dan die van mensen. Bij nulicht, dus in een grot zonder enige lichtbron, werkt ook het uilenoog niet. Ze hebben altijd minimaal een klein beetje licht nodig, zoals sterrenlicht of maneschijn.
Waarom kan een uil zijn hoofd zo ver draaien?
De ogen van een uil zitten vast in de schedel en kunnen niet draaien zoals mensenogen. Om toch een breed gezichtsveld te hebben, kan de uil zijn hoofd tot 270 graden draaien. Zijn nekwervels zijn gespecialiseerd voor die beweging en zijn halsslagaders lopen via een route die voorkomt dat ze bij een extreme draai afgekneld raken. Er is ook extra ruimte in de wervelkolom om bloed te bufferen tijdens de beweging.
Hoe stilt een uil zijn vlucht zo goed?
De veren van een uil hebben drie aanpassingen die vlieggeluid onderdrukken: een getande rand aan de voorkant van de slagpen (de velvet comb), franje-achtige structuren aan de achterrand en een zacht, pluizig oppervlak op de dekveren. Samen breken die structuren luchtturbulentie op in kleinere wervels en absorberen ze geluid, vooral in de frequenties van 2.000 tot 8.000 Hz waar prooidiertjes het meest gevoelig voor zijn.
Wat eet een uil eigenlijk het meest?
Het voedsel hangt af van de soort. De kerkuil en de ransuil leven voor 80 tot 90 procent van veldmuizen. De bosuil heeft een breder dieet en eet ook vogels, kikkers en grote kevers. De steenuil eet relatief veel insecten en regenwormen. De oehoe, de grote Europese broer die in Nederland zeldzaam is, valt zelfs konijnen en watervogels aan. In droge, warme zomers met weinig muizen schakelen sommige soorten over naar alternatieve prooi.
Hoe weet een uil precies waar zijn prooi zit in het donker?
De kerkuil heeft asymmetrisch geplaatste oren: het linkeroor zit iets hoger dan het rechteroor. Dat tijdsverschil in geluidsontvangst, soms slechts microseconden, geeft de uil een driedimensionaal geluidsplaatje. Zijn hersenen verwerken dat signaal razendsnel en berekenen zowel de horizontale als de verticale richting van het geluid. Gecombineerd met de geluidsversterkende gezichtssluier kan de kerkuil een muis in volstrekte duisternis grijpen, iets wat in laboratoriumproeven herhaaldelijk is aangetoond.
Zijn uilen in Nederland beschermd?
Ja, alle inheemse uilensoorten in Nederland vallen onder de bescherming van de Wet natuurbescherming. Het is verboden ze te vangen, te verwonden, te doden of hun nesten te verstoren. De kerkuil staat op de Rode Lijst als kwetsbare soort. Verschillende organisaties, waaronder Sovon Vogelonderzoek Nederland en de Zoogdiervereniging, monitoren de populaties jaarlijks. Burgers kunnen uilenpopulaties ondersteunen door nestkasten te plaatsen en het gebruik van rodenticide te vermijden, omdat vergiftigde muizen de kerkuil direct bedreigen.
