Struisvogels zijn de grootste levende vogels op aarde. Een volwassen mannetje kan 2,7 meter hoog worden en ruim 150 kilogram wegen. Dat is bijna het dubbele van een gemiddelde volwassen mens. Geen andere vogelsoort komt ook maar in de buurt van die omvang. Wat maakt de struisvogel zo extreem groot, en welke andere eigenschappen hangen daarmee samen? Dat lees je hieronder.
Hoe groot en zwaar wordt een struisvogel precies?
De struisvogel (Struthio camelus) is een loopvogel uit Afrika. Volwassen mannetjes bereiken een lichaamslengte van 2,1 tot 2,75 meter, gemeten van de grond tot de top van de kop. Het gewicht ligt doorgaans tussen de 90 en 130 kilogram, maar uitzonderlijk zware exemplaren zijn gemeten op 155 kilogram. Vrouwtjes zijn kleiner: ze worden gemiddeld 1,8 tot 2,0 meter hoog en wegen tussen de 90 en 110 kilogram.
Ter vergelijking: de op een na grootste levende vogel is de emoe uit Australie, die tot 1,9 meter hoog wordt en maximaal 70 kilogram weegt. De struisvogel weegt dus bijna twee keer zoveel als de emoe. De reuzenkasuaris, de Afrikaanse kori-trap en de condor zijn ook grote vogels, maar staan ver onder de struisvogel als het op lichaamsgewicht aankomt.
Het lichaam zit vol aanpassingen die de struisvogel in staat stellen zo groot te worden. De botten zijn relatief dicht en stevig, wat nodig is om het gewicht te dragen. De poten zijn extreem gespierd. De nek, die bijna de helft van de totale lengte uitmaakt, is lang en vrijwel kaal, zodat warmte goed kan worden afgevoerd in het warme savanneklimaat.
Checklist: kenmerken die de struisvogel tot de grootste vogel maken
De uitzonderlijke omvang van de struisvogel is geen toeval. Het is het resultaat van tientallen miljoenen jaren evolutie. Hieronder een overzicht van de eigenschappen die samenhangen met zijn extreme lichaamsbouw:
- Lichaamsgewicht tot 155 kg: Geen enkele andere levende vogelsoort bereikt dit gewicht. Fossiele soorten zoals de Aepyornis (de uitgestorven olifantvogel uit Madagascar) waren nog zwaarder, maar die zijn al meer dan 1000 jaar geleden uitgestorven.
- Hoogte tot 2,75 meter: De lange nek en de hoge poten geven de struisvogel zijn indrukwekkende gestalte. De kop reikt tot op grote hoogte, wat ideaal is om roofdieren vroeg te zien aankomen.
- Niet-vliegende vleugels: De vleugels zijn te klein en de vliegspieren te zwak om het zware lichaam de lucht in te tillen. Dit is het directe gevolg van het grote gewicht: het lichaam evolueerde in een richting die vliegen onmogelijk maakt.
- Twee tenen per poot: De struisvogel is de enige levende vogelsoort met slechts twee tenen. Dit vermindert het contactoppervlak met de grond en maakt snelle, efficiënte stappen mogelijk. De grote teen heeft een krachtige klauw van circa 10 centimeter.
- Grootste ogen van alle landdieren: Met een diameter van circa 5 centimeter zijn de ogen van de struisvogel groter dan zijn hersenen. Dit geeft hem een uitzonderlijk scherp gezichtsvermogen over grote afstanden.
- Grootste eieren van alle levende vogels: Een struisvogel-ei weegt gemiddeld 1,4 kilogram en heeft een schaaldikte van 2 millimeter. Het is het equivalent van zo’n 24 kippeneieren. Toch is het ei relatief klein ten opzichte van het moederlichaam.
- Topsnelheid van 70 km/u: Struisvogels rennen sneller dan vrijwel elk roofdier dat ze als prooi zou kunnen beschouwen. De lange, gespierde poten zorgen voor een passtap van 3 tot 5 meter per stap.
- Aanpassing aan droge, open landschappen: Struisvogels leven op grasvlakten, savannes en halfwoestijnen in Afrika. Die omgeving, zonder obstakels maar met veel roofdieren, maakte grootte en snelheid evolutionair voordelig.
Elk van deze kenmerken hangt nauw samen met de andere. De grootte maakt vliegen onmogelijk, maar biedt tegelijk bescherming en een betere waarneming van de omgeving. Het is een pakket aanpassingen dat als geheel werkt.
Hoe verhoudt de struisvogel zich tot andere grote vogels?
De struisvogel staat aan de top van de ranglijst van grootste levende vogels, maar hij is zeker niet de enige indrukwekkende soort. Hieronder een vergelijking van de zes grootste levende vogelsoorten op basis van gewicht:
| Vogelsoort | Max. gewicht (kg) | Max. hoogte (m) | Kan vliegen? | Leefgebied |
|---|---|---|---|---|
| Struisvogel | 155 | 2,75 | Nee | Afrika |
| Emoe | 70 | 1,90 | Nee | Australie |
| Zuidelijke kasuaris | 85 | 1,80 | Nee | Nieuw-Guinea, NO-Australie |
| Kori-trap | 19 | 1,20 | Ja (met moeite) | Afrika |
| Grote rietgans (nandoe) | 40 | 1,50 | Nee | Zuid-Amerika |
| Keizerspinguin | 46 | 1,20 | Nee | Antarctica |
Opvallend is dat de grootste vogels vrijwel allemaal niet kunnen vliegen. Dat is geen toeval: zodra een vogelsoort zich aanpast aan een leven zonder vliegen, kan het lichaamsgewicht toenemen zonder dat dit nadelen oplevert. De vliegspieren en holle botten, die nodig zijn voor vliegen, worden overbodig en maken plaats voor spierweefsel dat geschikt is voor rennen of zwemmen.
De struisvogel is verreweg het zwaarst. De kasuaris is gevaarlijker voor de mens, dankzij een klauw die ernstige wonden kan slaan, maar hij weegt bijna twee keer minder dan de struisvogel. Als je geinteresseerd bent in opvallende anatomische bijzonderheden bij dieren, dan is ook het vogelbekdier een fascinerende uitzondering in de dierenwereld.
Waarom kan de struisvogel niet vliegen?
De meeste mensen weten dat struisvogels niet kunnen vliegen, maar de reden daarvoor is minder bekend. Struisvogels behoren tot de ratietengroep: een orde van loopvogels waarvan de borstplaat (het sternum) geen duidelijke kam heeft. Die kam is bij vliegende vogels de aanhechting van de grote borstspieren die de vleugels aandrijven. Zonder die kam zijn krachtige vliegspieren onmogelijk.
Evolutionair gezien zijn struisvogels al meer dan 80 miljoen jaar loopvogels. Ze stammen af van vliegende voorouders, maar in een omgeving met weinig bomen en veel open ruimte bleek rennen effectiever dan vliegen. Bovendien werd het lichaam steeds groter, waardoor vliegen sowieso onmogelijk werd. De vleugels zijn bij de struisvogel nog wel aanwezig en worden gebruikt voor andere doeleinden: de mannetjes spreiden ze tijdens balts, en beide seksen gebruiken ze om te koelen in de hitte of om kuikens te beschermen.
Het idee dat struisvogels hun kop in het zand steken bij gevaar is een mythe. Ze leggen hun kop soms laag bij de grond om te verbergen dat ze er zijn, maar steken hem nooit letterlijk in het zand. Bij echt gevaar rennen ze weg of slaan ze terug met hun poten.
Hoe verdedigt de struisvogel zich en hoe snel is hij?
De primaire verdedigingsstrategie van de struisvogel is vluchten. Met een topsnelheid van 70 kilometer per uur is hij de snelste vogel op land en sneller dan vrijwel alle Afrikaanse roofdieren op lange afstand. Een luipaard haalt kortdurend 90 kilometer per uur, maar kan dat niet lang volhouden. Een struisvogel kan 50 kilometer per uur gemiddeld een half uur aanhouden, wat hem vrijwel onachterhaalbaar maakt.
De stap van een rennende struisvogel bedraagt 3 tot 5 meter per stap. Dat maakt de beweging niet alleen snel, maar ook uiterst efficiënt. De poten zijn zo gespierd dat een enkele schoptrap een menselijk been kan breken. Er zijn gedocumenteerde gevallen waarbij struisvogels een ijzeren staaf van 1 centimeter dik konden doorbogen met een trap. Dat maakt ze gevaarlijk wanneer ze zich bedreigd voelen.
De scherpe grote teen speelt ook een rol in de verdediging. In tegenstelling tot de poten van roofvogels zijn struisvogelpoten niet ingericht om te grijpen, maar om te trappen met neerwaartse kracht. Dit is aangevuld met een goed gezichtsvermogen: dankzij hun grote ogen en hoge gestalte kunnen struisvogels roofdieren al van grote afstand zien aankomen. Ze leven soms samen met zebra’s en gnoes, juist omdat ze elkaars waakzaamheid aanvullen.
Wat zijn de bijzonderheden van struisvogeleieren en voortplanting?
Het ei van de struisvogel is het grootste ei van alle levende vogelsoorten. Een gemiddeld ei weegt 1,4 kilogram, heeft een lengte van 15 centimeter en een breedte van 12 centimeter. De schaal is 2 millimeter dik en zo stevig dat een volwassen mens erop kan staan zonder dat het breekt. Qua gewicht staat het gelijk aan circa 24 kippeneieren.
Struisvogels leven in kleine groepen bestaand uit een dominante hengst, een dominante hen en enkele secundaire hennen. De dominante hen legt haar eieren in een centrale nestkuil in de grond. Secundaire hennen leggen er ook eieren in, maar de dominante hen kan haar eigen eieren herkennen en schuift die van de anderen naar buiten. Overdag zit het vrouwtje op de eieren (haar bruine verenkleed camoufleert haar), en ’s nachts neemt het mannetje over (zijn donkere verenkleed verbergt hem in het duister).
De broedperiode duurt 40 tot 45 dagen. Kuikens verlaten het nest al snel na het uitkomen en zijn relatief zelfstandig. Ze groeien razendsnel: in het eerste levensjaar groeien ze gemiddeld 25 centimeter per maand. Volwassenheid bereiken struisvogels op een leeftijd van 2 tot 4 jaar. Ze kunnen 40 tot 45 jaar oud worden in het wild. In gevangenschap zijn leeftijden van 70 jaar gedocumenteerd.
Als je meer wilt weten over de bijzondere eigenschappen van dieren, dan is het ook interessant te lezen welk dier de beste schutkleur heeft in de natuur, want de vrouwelijke struisvogel is hier ook een goed voorbeeld van.
Drie bijzondere deelgevallen: de struisvogel in context
De struisvogel is niet een en dezelfde soort overal. Er zijn vier ondersoorten die elk in een ander deel van Afrika voorkomen en licht van elkaar afwijken in kleur, grootte en gedrag.
De Noord-Afrikaanse struisvogel (Struthio camelus camelus) is de grootste ondersoort en kan het zwaarst worden. Hij leeefde vroeger van de Sahel tot het Midden-Oosten, maar is inmiddels sterk bedreigd. In het wild zijn er nog slechts enkele honderden exemplaren over, voornamelijk in West-Afrika.
De Masai-struisvogel (Struthio camelus massaicus) leeft in Oost-Afrika, onder andere in Tanzania en Kenya. Het mannetje heeft een opvallend roze-rode kleur op de hals en poten tijdens het broedseizoen. Dit is de meest bestudeerde ondersoort, omdat hij relatief goed toegankelijk is voor onderzoekers in de Masai Mara en het Serengeti.
De Somalische struisvogel (Struthio molybdophanes) wordt soms als een aparte soort beschouwd. Het mannetje heeft een opvallende blauwe-grijze huid op de nek en de poten. Hij leeft in de droge gebieden van de Hoorn van Afrika: Somalie, Ethiopie en Noord-Kenya. Genetisch onderzoek uit de afgelopen jaren laat zien dat deze struisvogel al minstens 4 miljoen jaar geleden splitste van de andere ondersoorten.
Al deze varianten delen dezelfde basiskenmerken: groot gewicht, hoge gestalte, twee tenen en hoge rennelheid. De onderlinge verschillen in kleur en exacte habitat laten zien hoe aanpasbaar de soort is. In de dierentuin kom je doorgaans Struthio camelus domesticus tegen, een gedomesticeerde kruising die voor vlees, leer en veren wordt gehouden.
De struisvogel is ook een nuttig referentiepunt als je meer wil weten over hoe dieren communiceren en sociale structuren opbouwen: vergelijk zijn gedrag eens met hoe stokstaartjes zich beschermen via sociale structuren of met hoe wolven communiceren via geur en geluid.
Aanvullende feiten: weetjes over het grootste ei en de grootste ogen
De struisvogel houdt meerdere diererecords tegelijk. Hieronder een overzicht van records die gerelateerd zijn aan zijn lichaamsbouw:
- Grootste ogen van alle landdieren: 5 centimeter diameter, groter dan de hersenen van het dier zelf. Dit geeft een gezichtsveld van bijna 350 graden.
- Grootste ei van alle levende vogels: gemiddeld 1,4 kg, maximaal tot 1,9 kg. Het ei is echter relatief het kleinste ei ten opzichte van het moederlichaam van alle vogelsoorten.
- Snelste vogel op land: 70 km/u topsnelheid, 50 km/u over langere afstand.
- Enige vogelsoort met twee tenen: dit vermindert wrijving en verhoogt de loopsnelheid.
- Langste levensduur van alle loopvogels: tot 45 jaar in het wild, tot 70 jaar in gevangenschap.
Soms wordt de struisvogel ook vergeleken met de uitgestorven olifantvogel (Aepyornis maximus) uit Madagascar, die tot 3 meter hoog werd en meer dan 500 kilogram woog. Die soort stierf omstreeks de 17e eeuw uit door menselijke jacht en habitatverlies. Het ei van de olifantvogel was het grootste dat ooit een levend dier heeft gelegd: ongeveer 9 liter inhoud. Dat is meer dan 200 kippeneieren. De struisvogel is de enige overgebleven soort die in die buurt komt.
Wil je meer weten over andere bijzondere dieren? Dan vind je het misschien interessant te lezen over wat een veelvraat is en wat het zo bijzonder maakt, of over waarom sommige kikkers zulke felle kleuren hebben.
Veelgestelde vragen
Wat is de officiële naam van de struisvogel en hoeveel ondersoorten zijn er?
De wetenschappelijke naam is Struthio camelus. Er worden vier ondersoorten erkend: de Noord-Afrikaanse struisvogel (S. c. camelus), de Masai-struisvogel (S. c. massaicus), de Zuidelijke struisvogel (S. c. australis) en de Somalische struisvogel (S. molybdophanes). De laatste wordt door sommige onderzoekers als een aparte soort beschouwd op basis van genetisch onderzoek.
Hoe snel kan een struisvogel rennen en hoelang houdt hij dat vol?
Een struisvogel haalt een topsnelheid van 70 kilometer per uur. Over een langere afstand houdt hij een snelheid van 50 kilometer per uur gemiddeld zo’n 30 minuten vol. Dat maakt hem niet alleen de snelste vogel op land, maar ook sneller dan de meeste Afrikaanse roofdieren over een langere periode. Zijn stap bedraagt 3 tot 5 meter per stap bij volle snelheid.
Waarom kan de struisvogel zijn kop niet echt in het zand steken?
Dit is een hardnekkige mythe. Een struisvogel zou dan zijn luchtwegen blokkeren en stikken. Wat mensen soms waarnemen, is dat een struisvogel zijn kop en nek laag bij de grond houdt om te schuilen of om zijn nest te bewaken. Vanuit een afstand kan dat eruitzien alsof de kop in het zand zit, maar dat is een optische illusie. Bij echt gevaar vlucht de struisvogel of trapt hij terug.
Hoe groot is een struisvogel-ei vergeleken met een kippenei?
Een struisvogel-ei weegt gemiddeld 1,4 kilogram en staat gelijk aan circa 24 kippeneieren in gewicht. De schaal is 2 millimeter dik en zo stevig dat een volwassen mens van normaal gewicht erop kan staan zonder dat het breekt. De incubatietijd bedraagt 40 tot 45 dagen, terwijl een kippenei slechts 21 dagen nodig heeft.
Is de struisvogel gevaarlijk voor mensen?
Ja, struisvogels kunnen gevaarlijk zijn, met name als ze zich bedreigd voelen of als het een hengst is tijdens het broedseizoen. Met een schoplaars van 70 kilometer per uur en een klauw van 10 centimeter kunnen ze ernstig letsel veroorzaken. Er zijn gevallen bekend waarbij struisvogels mensen hebben gedood, al zijn die zeldzaam. In gevangenschap en bij boerderijen zijn voorzorgsmaatregelen nodig bij contact met volwassen mannetjes.
Hoe lang leeft een struisvogel en wanneer wordt hij geslachtsrijp?
In het wild leven struisvogels 40 tot 45 jaar. In gevangenschap, waar roofvieren en voedselschaarste geen rol spelen, zijn leeftijden van 70 jaar gedocumenteerd. Struisvogels worden geslachtsrijp op een leeftijd van 2 tot 4 jaar. Vrouwtjes bereiken geslachtsrijpheid iets eerder dan mannetjes. Na het broedseizoen kunnen de nesten elk jaar opnieuw gebruikt worden door dezelfde koppels.
