De Balkanoorlogen van 1912 en 1913 hadden drie grote oorzaken: het opkomende nationalisme op de Balkan, de langzame ineenstorting van het Ottomaanse Rijk en de rivaliteit tussen de Balkanlanden onderling over wie welk gebied mocht opeisen. Twee opeenvolgende oorlogen hertekenden de kaart van Europa voorgoed en legden de basis voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog een jaar later.
De val van het Ottomaanse Rijk als startpunt
Het Ottomaanse Rijk heerste eeuwenlang over grote delen van de Balkan. Vanaf de veertiende en vijftiende eeuw veroverde de Ottomaanse sultans gebieden die nu behoren tot Bulgarije, Noord-Macedonië, Griekenland, Albanië, Servië en Bosnië. Eeuwenlang was dat een stabiele situatie, ook al smeulden er voortdurend religieuze en etnische spanningen.
In de negentiende eeuw begon het Ottomaanse Rijk steeds meer te wankelen. Economische problemen, militaire zwakte en bestuurlijke corruptie tastten het gezag van de sultan aan. Tegelijk groeide in Europa het nationalistische denken: volkeren met een gemeenschappelijke taal, religie of cultuur begonnen te geloven dat zij recht hadden op een eigen staat. Dat idee sloeg ook over op de Balkanlanden.
Natiestaten als Servië (onafhankelijk in 1878), Bulgarije (autonomie 1878, volledig onafhankelijk 1908), Griekenland (1830) en Montenegro groeiden snel in zelfbewustzijn. Ze wilden hun grenzen uitbreiden naar gebieden waar “eigen” volkeren nog steeds onder Ottomaans gezag leefden. Het verzwakte Ottomaanse Rijk bood daarvoor in 1912 de uitgelezen kans.
De Italiaans-Turkse Oorlog van 1911-1912, waarbij Italië het Ottomaanse Libië veroverde, bewees hoe kwetsbaar het Ottomaanse leger was geworden. Servië, Bulgarije, Griekenland en Montenegro zagen dit als een signaal om gezamenlijk toe te slaan.
Stap voor stap: hoe de Balkanoorlogen ontstonden en verliepen
- Nationalistische spanningen bouwen op (negentiende eeuw). Onder invloed van het Europese nationalisme ontstaan op de Balkan nieuwe staten die hun grenzen willen uitbreiden. Servië droomt van een groot-Slavisch rijk, Bulgarije wil Macedonië beheersen, Griekenland streeft naar het herstel van het Byzantijnse grondgebied (“Megali Idea”). Deze concurrerende aanspraken op dezelfde gebieden maken een conflict onvermijdelijk.
- Het Ottomaanse Rijk verzwakt (1878-1912). Na de Russisch-Turkse Oorlog van 1877-1878 verliest het Ottomaanse Rijk Bulgarije als autonoom vorstendom en erkent het de volledige onafhankelijkheid van Servië, Roemenië en Montenegro. De Balkan schudt van interne opstanden. In 1908 roepen de Jong-Turken een constitutionele revolutie uit, maar het Rijk verliest tegelijk Bosnië aan Oostenrijk-Hongarije en ziet Bulgarije de volledige onafhankelijkheid uitroepen.
- De Balkanbond vormt zich (1912). Onder aanmoediging van Rusland sluiten Servië, Bulgarije, Griekenland en Montenegro in het voorjaar van 1912 de Balkanbond. Rusland, zelf een slavisch land en rivaal van Oostenrijk-Hongarije op de Balkan, ziet de bond als een nuttiger instrument om Ottomaans invloed te beperken dan directe interventie. De vier landen spreken af hoe ze de verwachte gebiedswinst zullen verdelen, al blijven de precieze grenzen vaag.
- De Eerste Balkanoorlog breekt uit (8 oktober 1912). Montenegro opent de aanval op 8 oktober 1912. Enkele dagen later volgen Servië, Bulgarije en Griekenland. De Ottomaanse troepen zijn volledig verrast door de snelheid en omvang van de aanval. In minder dan twee maanden verliest het Ottomaanse Rijk bijna alle Europese bezittingen. Bulgaarse troepen staan al in november 1912 voor de poorten van Adrianopel (Edirne). Grieken veroveren Thessaloniki.
- Vrede van Londen beëindigt de Eerste Balkanoorlog (30 mei 1913). Bij de Vrede van Londen behouden de Ottomanen in Europa vrijwel alleen Constantinopel (Istanbul) en een smalle strook Oost-Thracië. Albanië wordt een onafhankelijke staat, mede op aandringen van Oostenrijk-Hongarije dat een grote Servische staat aan de Adriatische Zee wil voorkomen. De verdeling van Macedonië is het explosieve punt dat onmiddellijk tot conflict leidt.
- Ruzie over de buit leidt tot de Tweede Balkanoorlog (28 juni 1913). Bulgarije is ontevreden: het heeft de zwaarste gevechten geleverd maar moet een groot deel van Macedonië aan Servië afstaan. Op 28 juni 1913, exact een jaar voor de aanslag op Frans Ferdinand, valt Bulgarije zijn voormalige bondgenoten Servië en Griekenland aan. Roemenië, dat buiten de Eerste Balkanoorlog bleef, trekt nu het gebied Dobroedsja in en valt Bulgarije in de rug aan. Ook het Ottomaanse Rijk grijpt zijn kans en heroverde Edirne.
- Vrede van Boekarest sluit de Tweede Balkanoorlog (10 augustus 1913). Bulgarije wordt verslagen en verliest een groot deel van zijn winst uit de Eerste Balkanoorlog. Servië, Griekenland en Roemenië zijn de grote winnaars. Servië verdubbelt zijn grondgebied en bevolking. Bulgarije koestert diep ressentiment, een gevoel dat het decennialang zal beheersen en ertoe bijdraagt dat het land in de Eerste Wereldoorlog aan de zijde van de Centrale Mogendheden vecht.
De drie grote oorzaken in detail
Historici zijn het erover eens dat de Balkanoorlogen niet door één enkele factor werden veroorzaakt. Drie diepe oorzaken werkten samen.
Nationalisme was de krachtigste motor. Op de Balkan leefden volkeren met sterk verschillende talen, religies en tradities door elkaar: orthodoxe Serviërs, rooms-katholieke Kroaten, moslim-Bosniërs, orthodoxe Bulgaren en Grieken. Nationalistische intellectuelen en politici van de negentiende eeuw construeerden nationale identiteiten en stelden de eigen natie boven alles. Macedonië was het brandpunt: Bulgaren, Serviërs en Grieken beschouwden het allemaal als historisch “van henzelf”.
De zwakte van het Ottomaanse Rijk maakte een aanval militair haalbaar. Het Ottomaanse leger was slecht bewapend, slecht georganiseerd en kampte met bevoorradingsproblemen. De financiën van het Rijk waren al decennia in wanorde, grotendeels afhankelijk van buitenlandse leningen. De oorlog met Italië (1911-1912) had de laatste reserves uitgeput.
De grote mogendheden speelden op de achtergrond een cruciale rol. Rusland steunde de Slavische Balkanlanden. Oostenrijk-Hongarije vreesde een sterker Servië aan zijn grenzen. Duitsland steunde Oostenrijk-Hongarije. Groot-Brittannië en Frankrijk probeerden het evenwicht te bewaren. Deze tegengestelde belangen maakten een diplomatieke oplossing haast onmogelijk en gaven de Balkanlanden impliciet groen licht om door te stoten.
Macedonië: het explosieve hart van het conflict
Macedonië was het gebied waar alle spanningen samenkwamen. Het gebied telde in 1912 een bevolking van zo’n 2,9 miljoen mensen, met een mengeling van Slavische, Griekse, Albanese en Turkse bewoners. Bulgaarse nationalisten beschouwden de Slavische Macedoniërs als Bulgaren. Servische nationalisten zagen hen als Zuid-Slaven die bij Servië hoorden. Griekenland eiste het noorden op vanwege de aanwezigheid van Griekssprekende bevolkingsgroepen.
Tijdens de Eerste Balkanoorlog hadden Bulgarije en Servië al afgesproken hoe ze Macedonië zouden verdelen, maar die afspraken bleken te vaag. Bulgarije verwachtte een groot deel van Centraal-Macedonië te krijgen. Servië, dat door Oostenrijk-Hongarije de toegang tot de Adriatische Zee werd ontzegd, eiste meer van Macedonië als compensatie. Dat verschil van inzicht mondde direct uit in de Tweede Balkanoorlog.
De Vrede van Boekarest (1913) verdeelde Macedonië ruwweg in drie: het noorden naar Servië (later Joegoslavisch Macedonië, nu Noord-Macedonië), het midden naar Griekenland (Griekse Macedonia, met Thessaloniki), en een klein stuk in het oosten naar Bulgarije (Pirin-Macedonië). Dit is grotendeels de situatie die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Overzicht: de verdeling van gebieden voor en na de Balkanoorlogen
| Gebied | Situatie vóór 1912 | Situatie na 1913 |
|---|---|---|
| Macedonië (noorden) | Ottomaans Rijk | Servië |
| Macedonië (midden/Thessaloniki) | Ottomaans Rijk | Griekenland |
| Macedonië (Pirin) | Ottomaans Rijk | Bulgarije |
| Thracië (west) | Ottomaans Rijk | Bulgarije (later Griekenland) |
| Albanië | Ottomaans Rijk | Onafhankelijke staat (1913) |
| Kreta | Ottomaans Rijk (autonoom) | Griekenland |
| Dobroedsja | Deels Bulgaars/Ottomaans | Roemenië |
| Adrianopel/Edirne | Ottomaans Rijk | Bulgaars, daarna Ottomaans/Turks |
Hoe de Balkanoorlogen de Eerste Wereldoorlog voorbereidden
De Balkanoorlogen maakten Servië tot een regionale grootmacht. Het land verdubbelde zijn grondgebied en zijn zelfvertrouwen groeide enorm. Servische nationalisten richtten hun blik nu op de Zuid-Slavische volkeren binnen Oostenrijk-Hongarije, vooral in Bosnië, dat in 1908 was geannexeerd.
Oostenrijk-Hongarije was diep ongerust. Een sterk Servië bedreigde de samenhang van het multi-etnische keizerrijk. Die angst leidde tot een harde lijn tegenover Servië, die na de aanslag op Frans Ferdinand in Sarajevo op 28 juni 1914 uitmondde in een ultimatum en uiteindelijk in de Eerste Wereldoorlog. De aanslag zelf was gepleegd door Gavrilo Princip, lid van de Servische nationalistische organisatie “Zwarte Hand” die gelieerd was aan het Servische leger.
Bulgarije koesterde rancune na zijn nederlaag in de Tweede Balkanoorlog. Dit ressentiment dreef het land in 1915 naar het kamp van de Centrale Mogendheden (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Ottomaans Rijk). Griekenland raakte in 1917 betrokken aan de zijde van de Entente. De Balkan bleef gedurende de hele Eerste Wereldoorlog een fel bevochten strijdtoneel.
Voor meer context over de Eerste Wereldoorlog kun je ook lezen over welke landen de geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog.
Gevolgen voor de bevolking: volksverhuizingen en geweld
De Balkanoorlogen gingen gepaard met enorm menselijk leed. Troepen pleegden wreedheden tegen burgers van de “verkeerde” etniciteit of religie, zowel aan Ottomaanse als aan Balkan-zijde. Internationale commissies, waaronder de Carnegie-commissie die in 1913 de regio onderzocht, documenteerden massamoorden, gedwongen bekeringen en het systematisch verbranden van dorpen.
Honderdduizenden mensen werden verdreven of vluchtten uit angst. Moslims verlieten de Balkanlanden, orthodoxe christenen verlieten Ottomaans gebied. Deze volksverhuizingen herinnerden aan vergelijkbare bewegingen tijdens de hele negentiende eeuw en waren een voorbode van de veel grotere etnische uitzuiveringen die Europa in de twintigste eeuw nog te wachten stonden.
Het patroon van etnische zuivering en bevolkingsuitwisseling dat de Balkanoorlogen inzetten, zou na de Eerste en Tweede Wereldoorlog nog heviger doorzetten. De Lausanne-conferentie van 1923 legde na de Grieks-Turkse Oorlog een bevolkingsuitwisseling vast van ongeveer 1,2 miljoen Grieken uit Turkije en 400.000 moslims uit Griekenland. Dit toont hoe de Balkanoorlogen een kettingreactie in gang zetten die decennialang doorliep.
De vergelijkbare dynamiek van nationalisme en strijdende volkeren kun je begrijpen door te lezen over de overeenkomsten tussen verschillende godsdiensten, want religieuze identiteit speelde op de Balkan altijd een grote rol naast etnische.
Drie concrete gevallen: Servië, Bulgarije en Griekenland vergeleken
De drie hoofdspelers in de Balkanoorlogen hadden elk hun eigen doelen en ervaringen.
Servië was de grote winnaar. Het begon de oorlog als een middelgroot land van ongeveer 4,4 miljoen inwoners en eindigde met een grondgebied dat bijna was verdubbeld, inclusief grote delen van Macedonië en Kosovo. De nationale droom van een groot-Slavische staat leek dichterbij dan ooit. Maar die ambitie stuitte direct op het verzet van Oostenrijk-Hongarije, dat een Servische toegang tot de Adriatische Zee blokkeerde. Dat conflict was een directe oorzaak van de Eerste Wereldoorlog.
Bulgarije beleefde in twee jaar zowel de grootste triomf als de bitterste vernedering in zijn korte nationale bestaan. In de Eerste Balkanoorlog boekte het de spectaculairste militaire successen: Bulgaarse troepen bereikten de Tsjatalca-linie, slechts vijftig kilometer van Constantinopel. Na de Tweede Balkanoorlog verloor het echter de gebieden waarvoor het het meeste bloed had vergoten. Dat traumatische gevoel van verraad door bondgenoten doortrok de hele Bulgaarse politiek tot in de Tweede Wereldoorlog.
Griekenland verdubbelde zijn grondgebied en bevolking. De verovering van Thessaloniki (Saloniki) was een bijzondere symbolische overwinning: de stad, het huidige tweede stedelijke centrum van Griekenland, was een oude Ottomaanse handelsstad met een grote joodse en kosmopolitische bevolking. De Grieks-Bulgaarse rivaliteit over wie Thessaloniki het eerste binnenrukte was zo hevig dat beide legers tegelijk de stad binnenmarcheerden.
De nationalistische strijd op de Balkan staat niet los van andere historische bewegingen. Mahatma Gandhi streed in dezelfde periode voor onafhankelijkheid van India, maar met geweldloze middelen. Een heel ander soort nationalisme, met heel andere methoden.
De erfenis: van Balkanoorlogen naar de rest van de twintigste eeuw
De Balkanoorlogen van 1912-1913 zijn geen geïsoleerde episodes in de geschiedenis. Ze zijn de schakel tussen de langzame neergang van het Ottomaanse Rijk in de negentiende eeuw en de grote Europese catastrofes van de twintigste eeuw.
Ze toonden voor het eerst op grote schaal aan wat nationalisme gecombineerd met territoriale honger en zwakke internationale instellingen aanricht. De Volkerenbond, die na de Eerste Wereldoorlog werd opgericht, was mede een reactie op het falen van de grote mogendheden om de Balkanbrand van 1912-1913 te blussen. Dat de grote mogendheden wel diplomatiek meespeelden maar niet krachtig genoeg ingrepen, was een les die maar gedeeltelijk werd geleerd.
Op de Balkan zelf bleven de grenzen en de bevolkingssamenstelling die de Balkanoorlogen vaststelden grotendeels intact totdat het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig van de twintigste eeuw opnieuw golven van etnisch geweld losmaakte. De namen van steden als Sarajevo, Pristina en Skopje zijn symbolen van een regio die door zijn complexe mix van volkeren, religies en nationale projecten tot op de dag van vandaag kwetsbaar is voor conflict.
De vergelijking met andere historische conflicten is soms verhelderend. Julius Caesar voerde zijn campagnes ook in een wereld van concurrerende machtsblokken, maar het nationalisme dat de Balkanoorlogen veroorzaakte is een uitdrukkelijk modern fenomeen, geboren in de negentiende eeuw. De Marshallhulp na de Tweede Wereldoorlog was mede bedoeld om te voorkomen dat de economische misère die van zulke conflicten het gevolg is opnieuw een voedingsbodem voor extremisme zou worden.
Veelgestelde vragen
Wanneer vonden de Balkanoorlogen precies plaats?
De Eerste Balkanoorlog begon op 8 oktober 1912 toen Montenegro de aanval opende op het Ottomaanse Rijk, kort gevolgd door Servië, Bulgarije en Griekenland. De Eerste Balkanoorlog eindigde met de Vrede van Londen op 30 mei 1913. De Tweede Balkanoorlog begon op 28 juni 1913, toen Bulgarije zijn voormalige bondgenoten aanviel, en eindigde met de Vrede van Boekarest op 10 augustus 1913.
Welke landen vochten in de Eerste Balkanoorlog?
De Balkanbond, bestaande uit Servië, Bulgarije, Griekenland en Montenegro, vocht gezamenlijk tegen het Ottomaanse Rijk. De samenwerking was opmerkelijk omdat deze vier landen elk hun eigen nationale belangen hadden en na de overwinning al snel ruzie kregen over de verdeling van de veroverde gebieden. Rusland had de totstandkoming van de Balkanbond actief gestimuleerd.
Wat was de directe aanleiding voor de Balkanoorlogen?
De directe aanleiding was de militaire zwakte van het Ottomaanse Rijk, die zichtbaar was geworden door het verlies van Libië aan Italië in de oorlog van 1911-1912. De vier Balkanlanden zagen een unieke kans om de resterende Europese bezittingen van het Ottomaanse Rijk te veroveren voordat de grote mogendheden konden ingrijpen. Op de achtergrond lagen decennia van nationalistische opbouw en rivaliteit.
Waarom brak de Tweede Balkanoorlog uit?
De Tweede Balkanoorlog brak uit doordat Bulgarije ontevreden was met de verdeling van Macedonië na de Eerste Balkanoorlog. Bulgarije had de zwaarste gevechten geleverd maar moest meer dan verwacht afstaan aan Servië, dat door Oostenrijk-Hongarije de toegang tot de Adriatische Zee was ontzegd en compensatie vroeg in Macedonië. Op 28 juni 1913 viel Bulgarije zijn voormalige bondgenoten Servië en Griekenland aan, maar verloor nadat ook Roemenië en het Ottomaanse Rijk zich mengden in het conflict.
Hoe hingen de Balkanoorlogen samen met de Eerste Wereldoorlog?
De Balkanoorlogen maakten Servië groter en ambitieuzer, terwijl ze Oostenrijk-Hongarije diep bezorgd maakten over Servische expansie richting de Zuid-Slavische gebieden van het keizerrijk. Die spanning culmineerde in de aanslag op aartshertog Frans Ferdinand in Sarajevo op 28 juni 1914 en was de directe aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog. Bulgarije sloot zich in 1915 aan bij de Centrale Mogendheden, mede door rancune over zijn verlies in de Tweede Balkanoorlog.
Welke gebieden veranderden van eigenaar door de Balkanoorlogen?
Het Ottomaanse Rijk verloor bijna al zijn Europese grondgebied: Macedonië (verdeeld tussen Servië, Griekenland en Bulgarije), Albanië (onafhankelijk), Thracië (grotendeels naar Bulgarije), Kreta (naar Griekenland) en de meeste Egeïsche eilanden. Servië verdubbelde zijn oppervlak. Griekenland verwierf Thessaloniki en het zuiden van Macedonië. Roemenië verkreeg het gebied Dobroedsja van Bulgarije na de Tweede Balkanoorlog. Bulgarije won in de Eerste maar verloor in de Tweede Balkanoorlog een groot deel van zijn winst.
