Met kerst vieren we de geboorte van Jezus Christus. Dat gebeurt op 25 december, al is die datum niet terug te vinden in de Bijbel. Waarom vallen er twee officiële feestdagen, en hoe is dat zo gegroeid? Dat heeft alles te maken met een lange kerkgeschiedenis, een heilige martelaar en een paar praktische beslissingen van eeuwen geleden.
Wat vieren we eigenlijk met kerst?
Kerst staat voor de geboorte van Jezus van Nazareth, die door christenen wordt beschouwd als de Zoon van God. Het woord “kerst” is afgeleid van “Christus” en via het Middelnederlandse “kerst” gevormd. In veel andere talen zie je vergelijkbare woorden, zoals het Engelse “Christmas” (Christ’s mass, de mis van Christus) en het Duits “Weihnachten” (heilige nachten).
De geboorte van Jezus staat beschreven in de evangeliën van Matteüs en Lucas, maar geen van beide noemt een datum. Het verhaal van de herders op het veld, de kribbe in Bethlehem, de ster en de wijzen uit het Oosten zijn de beelden die bij kerstmis horen. Historici en theologen zijn het er al eeuwen niet over eens wanneer Jezus precies geboren is, maar de kerkelijke traditie koos voor 25 december.
Naast de religieuze betekenis is kerst voor veel mensen ook een familiefeest: samen eten, cadeaus geven, lichten aansteken. Die lagen liggen over elkaar heen. De christelijke viering nam veel elementen over van oudere winterfeesten, en in de loop van de eeuwen kwamen er steeds meer gebruiken bij, van kerstbomen tot kerstkaarten.
Waarom valt kerst op 25 december?
De Bijbel geeft nergens een geboortedatum van Jezus. De vroege kerk vierde Pasen als het voornaamste feest, de opstanding van Christus. Het duurde tot de vierde eeuw voordat een officiële kerstdatum opdook. De oudste vermelding staat in de Chronograaf van 354, een Romeinse kalender die 25 december als de geboortedag van Christus noemt.
Twee theorieën verklaren die keuze:
- De berekeningstheorie: In de vroege kerk leefde het idee dat Jezus’ conceptie en zijn kruisiging op dezelfde datum moesten zijn gevallen: 25 maart. Negen maanden later kom je dan uit op 25 december. Die redenering vond veel navolging in het westerse christendom.
- De heidentheorie: De Romeinse keizer Aurelianus stelde in 274 het feest van Sol Invictus in op 25 december, de “Onoverwonnen Zon”. Lange tijd dacht men dat de kerk die datum bewust overnam om heidenen te kerstenen. Moderne historici nuanceren dat: mogelijk was 25 december als kerstdatum al eerder in gebruik dan Sol Invictus.
Vóór het christendom kenden Germaanse volken het Midwinterfeest (ook wel Joelfeest of Julfest), dat rond de kortste dag van het jaar viel, circa 21 december. Licht en vuur speelden een centrale rol. Elementen van dat feest, zoals het aansteken van kaarsen en het versieren van groenblijvende planten, werden later opgenomen in de kersttraditie. Dat maakt kerst tot een feest met meerdere historische lagen die boven op elkaar zijn gestapeld.
In de Oosterse kerken bestaat trouwens een andere rekenmethode. De Armeense kerk viert de geboorte van Christus op 6 januari, de Russisch-Orthodoxe kerk op 7 januari (door het verschil tussen de Juliaanse en Gregoriaanse kalender). Kerst op 25 december is dus specifiek de westerse traditie.
Hoe is de twaalfdaagse kersttijd teruggebracht tot twee dagen?
In de vroege middeleeuwen duurde de kerstperiode twaalf volle dagen: van 25 december tot en met 6 januari. Die periode had zowel kerkelijke als volksfeestelijke betekenis. Elke dag kende zijn eigen heilige of thema. Na 6 januari, Driekoningen, sloot de kerstcyclus officieel af.
Aan het begin van de negende eeuw besloten synodes in het Frankische Rijk om de officiële kerkelijke kerstdagen te beperken. Niet twaalf, maar vier kerstdagen bleven over als verplicht te vieren feesten. In de eeuwen daarna raakten de derde en vierde kerstdag steeds meer in onbruik. In Nederland schrapte de overheid de derde kerstdag officieel in 1773. Zo bleven uiteindelijk twee kerstdagen over.
Elke van de vier oorspronkelijke kerstdagen had zijn eigen karakter:
| Dag | Datum | Gewijde aan | Status nu |
|---|---|---|---|
| Eerste kerstdag | 25 december | Geboorte van Jezus Christus | Officiële feestdag |
| Tweede kerstdag | 26 december | Sint-Stefanus, eerste martelaar | Officiële feestdag |
| Derde kerstdag | 27 december | Johannes de Evangelist | Geschrapt in 1773 (NL) |
| Vierde kerstdag | 28 december | De Onnozele Kinderen | Verdwenen uit gebruik |
| Nieuwjaarsdag | 1 januari | Besnijdenis van Jezus | Officiële feestdag |
| Driekoningen | 6 januari | Komst van de Wijzen | Kerkelijk, geen wettelijke vrije dag in NL |
Waarom bestaat de tweede kerstdag en wie is Sint-Stefanus?
Tweede kerstdag, 26 december, was van oudsher gewijd aan Sint-Stefanus. Hij staat in de Bijbel, in het Bijbelboek Handelingen, beschreven als een van de eerste diakenen van de vroegchristelijke kerk en als de eerste christen die vanwege zijn geloof om het leven werd gebracht. Stefanus werd gestenigd, waarschijnlijk ergens rond het jaar 36 na Christus in Jeruzalem.
Dat zijn feestdag direct na kerst valt, was geen toeval. De vroege kerk plaatste de herdenkingsdagen van martelaren bewust in de buurt van kerstmis: de geboorte van Christus en de dood van zijn eerste navolger lagen symbolisch dicht bij elkaar. Het ene feest gaat over nieuw leven; het andere over de bereidheid dat leven te geven voor een overtuiging. Die tegenstelling maakte de kerstperiode in de kerkelijke beleving rijker van inhoud.
In de volkscultuur raakte de band met Stefanus in Nederland al eeuwen geleden op de achtergrond. Tweede kerstdag werd meer en meer een dag voor familie, bezoek en ontspanning. De naam “tweede kerstdag” is dan ook wat de meeste mensen kennen, niet de heilige erachter. In landen als Ierland en sommige streken van Engeland staat 26 december juist bekend als de dag waarop men traditioneel kleine giften gaf aan minderbedeelden, een gebruik dat later doorleefde in de Engelse “Boxing Day”.
Wie zich verdiept in de overeenkomsten tussen verschillende godsdiensten ziet dat de koppeling van grote feesten aan heiligengedenkenissen in bijna alle grote religies voorkomt. Het geeft feestperiodes meer laagjes en houdt de herinnering aan bijzondere figuren levend.
Vieren andere landen ook twee kerstdagen?
Nederland is niet het enige land met een tweede kerstdag als officiële vrije dag. In Duitsland is 26 december eveneens een wettelijke feestdag, “Zweiter Weihnachtstag” genaamd. In Groot-Brittannië en landen van het Gemenebest (Australië, Canada, Nieuw-Zeeland) staat de dag bekend als “Boxing Day”. De oorsprong van die naam wordt door historici op twee manieren verklaard: de “almsbox” (armenbus) in de kerk die op deze dag werd geopend, of de gewoonte dat dienstpersoneel op 26 december een doos met giften ontving van hun werkgevers.
Landen die geen tweede kerstdag kennen als feestdag zijn onder meer de Verenigde Staten, Frankrijk en Spanje. Daar geldt alleen 25 december als wettelijke feestdag. In Scandinavische landen (Zweden, Noorwegen, Denemarken) is “Annandag jul” (Tweede Kerstdag) wel een officiële feestdag, net als in Nederland.
Een overzicht:
- Twee kerstdagen (officieel): Nederland, Duitsland, Scandinavische landen, Groot-Brittannië, Australië, Canada
- Alleen eerste kerstdag: Verenigde Staten, Frankrijk, Spanje, Italië (wel Sint-Stefanusdag in sommige regio’s)
- Kerst op een andere datum: Russisch-Orthodox (7 januari), Armeens (6 januari)
Het verschil hangt samen met historische kerkelijke invloed, nationale wetgeving en de mate waarin de Frankische kersttradities zijn blijven hangen. Nederland en Duitsland liggen in het hart van het oude Frankische Rijk, waar die tradities het sterkst geworteld zijn.
Wat zijn de belangrijkste kerstgebruiken en waar komen ze vandaan?
Kerst is het feest met misschien wel de meest uiteenlopende gebruiken ter wereld. Sommige zijn rechtstreeks christelijk van oorsprong, andere gaan terug op veel oudere wintervieringen. Drie concrete voorbeelden:
De kerstboom. Het versieren van groenblijvende takken en bomen in de winter is een oud Germaans en Keltisch gebruik. Groen bleef leven terwijl de rest van de natuur afstierf, een symbool van hoop. De moderne kerstboom zoals we die kennen, een boom binnenshuis die verlicht en versierd wordt, verscheen in de zestiende eeuw in Duitsland. Het gebruik verspreidde zich in de negentiende eeuw over Europa en Noord-Amerika, mede door de populariteit van het Britse koningshuis dat de gewoonte vanuit Duitsland had meegenomen. De geschiedenisliefhebbers onder ons kunnen dit vergelijken met hoe andere symbolen reizen: net zoals hiërogliefen via de oudheid een heel andere betekenis kregen in latere culturen, reizen ook kerst-symbolen mee door de tijd en veranderen ze van kleur.
Kerstkaarten. De eerste commerciële kerstkaart werd in 1843 in Engeland ontworpen door Sir Henry Cole. Vóór die tijd stuurden mensen met kerst handgeschreven brieven of bezoekkaartjes. Na de industrialisatie en de invoering van het goedkope postzegel werden kerstkaarten massaal gedrukt. In Nederland werden ze pas echt populair aan het einde van de negentiende eeuw.
Cadeaus geven. Het geven van geschenken rond de jaarwisseling gaat terug op het Romeinse Saturnalia (midden december) en later de kerststal-traditie van de Drie Wijzen die geschenken brengen. Sinterklaas (5 december) en Kerstman (25 december) zijn in Nederland twee aparte feesttradities. De commercieel opgepepte Kerstman in rode jas is grotendeels een twintigste-eeuwse uitvinding, deels gepopulariseerd door de Amerikaans-Finse Joulupukki-traditie en deels door reclamecampagnes.
Wie de mythologie achter figuren als de Kerstman bestudeert, herkent parallellen met andere cultuurgoden. Mythologie speelt ook nu nog een rol in hoe wij feesten beleven en hoe verhalen over beschermers en geschenken-brengers blijven leven.
Is kerst een religieuze of een culturele feestdag geworden?
Kerst is in Nederland al lang niet meer uitsluitend een christelijke feestdag. Onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek en diverse enquêtes over de afgelopen jaren laat steeds zien dat een meerderheid van de Nederlanders kerst viert zonder daarbij primair religieuze motieven te noemen. Ze vieren het als een familiefeest, een moment van saamhorigheid, lekker eten en cadeaus.
Dat maakt kerst tot een interessant voorbeeld van hoe feesten van betekenis verschuiven. De christelijke laag is er nog steeds, kerkbezoek stijgt rond kerst zelfs bij mensen die het rest van het jaar niet naar de kerk gaan. Maar de seculiere laag is dominant geworden.
Vergelijk dat met hoe historische figuren als Mahatma Gandhi of gebeurtenissen als de Marshallhulp in ons collectieve geheugen leven: de concrete historische context vervaagt en het symbool of de betekenis blijft over. Zo is kerst ook een symbool geworden dat los van zijn oorsprong functioneert.
Tegelijk is er juist nu een hernieuwde interesse in de religieuze wortels van kerst. Kerstverhalen uit de Bijbel, discussies over de historiciteit van de kribbe en de ster van Bethlehem, en de vraag wat Jezus nu eigenlijk echt betekende voor zijn eigen tijd: dat zijn onderwerpen die elk jaar opnieuw opduiken. Voor wie die vragen wil verdiepen is de context van de Romeinse wereld waarin Jezus leefde, een goed startpunt, net als een blik op hoe verschillende godsdiensten omgaan met geboortefiguren en heilige datums.
Veelgestelde vragen
Is kerst echt de verjaardag van Jezus op 25 december?
De Bijbel vermeldt geen geboortedatum van Jezus. De datum 25 december werd in de vierde eeuw kerkelijk vastgesteld, waarschijnlijk gebaseerd op een berekening van negen maanden na 25 maart (de veronderstelde datum van zijn conceptie). Het is een kerkelijke keuze, geen historisch vastgesteld feit. Historici schatten dat Jezus ergens tussen 6 v.Chr. en 4 v.Chr. geboren is, vermoedelijk niet in december maar eerder in het voorjaar of de herfst, gezien de vermelding van herders die buiten overnachtten.
Waarom is tweede kerstdag gewijd aan Sint-Stefanus?
Stefanus was de eerste christelijke martelaar, gestenigd rond 36 na Christus in Jeruzalem. De vroege kerk plaatste zijn herdenkingsdag direct na kerst om de symbolische koppeling te maken: de geboorte van Christus en de dood van zijn eerste navolger hangen samen. Die opzet was bedoeld als een les in de kern van het christendom: niet alleen vreugde, maar ook offer. In Nederland is die religieuze lading van tweede kerstdag grotendeels vervangen door een extra familiedag.
Waarom viert Nederland twee kerstdagen en Frankrijk niet?
Nederland en Duitsland liggen in het hart van het vroegmiddeleeuwse Frankische Rijk, waar de kerk de meerdaagse kersttijd het sterkst heeft verankerd in de samenleving en later in de wetgeving. Frankrijk heeft dezelfde kerkhistorie, maar heeft bij de scheiding van kerk en staat in 1905 (de Loi de séparation) slechts eerste kerstdag als nationale feestdag behouden. Nederland heeft de tweedaagse traditie wettelijk doorgezet.
Heeft kerst echt iets te maken met het heidense Midwinterfeest?
Gedeeltelijk. Germaanse en Keltische volken kenden winterfeesten rond de kortste dag (circa 21 december) met licht, vuur en groen. Elementen zoals kaarsen aansteken, huizen versieren met groen en feesten in de donkerste tijd van het jaar overlappen met latere kerstgebruiken. Of de kerk de datum van 25 december bewust koos om met heidense feesten samen te vallen, is historisch omstreden. De meest recente wetenschappelijke consensus neigt naar een onafhankelijke kerkelijke berekening, waarbij de overeenkomsten met heidense feesten eerder toevallig of later toegevoegd zijn.
Wanneer valt tweede kerstdag in 2026 en is het een vrije dag?
Tweede kerstdag valt in 2026 op zaterdag 26 december. Als officiële wettelijke feestdag staat tweede kerstdag op de lijst van het Burgerlijk Wetboek. Maar Nederland kent geen automatische verplaatsing van feestdagen die in het weekend vallen naar de eerstvolgende maandag. Als je normaal maandag tot vrijdag werkt en je cao geen regeling voor weekendfeestdagen bevat, levert de feestdag in 2026 geen extra vrije werkdag op.
Hoe anders vieren andere landen kerst vergeleken met Nederland?
Groot-Brittannië heeft Boxing Day op 26 december, waarbij de naam teruggaat op de traditie van giften geven aan personeel en armen. In Duitsland is de kerstperiode sterk verbonden met adventsgebruiken en de kerstmarkt. In Scandinavië begint kerst al op 24 december (kerstavond) als het eigenlijke feestmoment. In Zuid-Europa, zoals Spanje, draait het om de Driekoningenstoeten op 6 januari als hoogtepunt van cadeaus geven. Australië en Nieuw-Zeeland vieren kerst in de zomer, met barbecues aan het strand als typisch beeld naast de traditionele kerstgebruiken. In de VS is kerst primarily een familiefeest en nationale vrije dag, zonder tweede kerstdag.
