Inheemse volken van Noord-Amerika droegen door de eeuwen heen kleding die sterk verschilde per regio, klimaat en stam. Van bizonhuiden op de Great Plains tot geweven katoenen mantels in het Zuidwesten: de kledingcultuur was altijd een directe weerspiegeling van de beschikbare materialen en de levenswijze. Er is geen uniforme “indianenkleding”, want de ongeveer 500 erkende inheemse stammen in Noord-Amerika hadden elk hun eigen tradities.
De beeldvorming in films en carnavalkostuums reduceert inheemse kledingcultuur vaak tot een paar veren en een lendendoek. De werkelijkheid is veel rijker en gevarieerder. Hieronder vind je per regio, periode en functie een gedetailleerd overzicht van wat inheemse volken daadwerkelijk droegen, van de vroegste bewoning tot aan de koloniale periode en de hedendaagse revival.
Materialen en gereedschappen: de basis van alle kledingculturen
Vrijwel alle inheemse kledingculturen in Noord-Amerika begonnen bij de beschikbare grondstoffen. In gebieden waar grote zoogdieren als bizon, hert, eland en karibu leefden, was dierenhuid het primaire materiaal. In het Zuidwesten, waar katoen al duizenden jaren werd verbouwd, domineerde geweven textiel. Langs de kusten speelden vissen en zeezoogdieren soms ook een rol in de kleding.
Het looien van dierenhuid was een arbeidsintensief en verfijnd proces. Na het villen werd het vet van de huid afgeschraapt met botten of stenen werktuigen. Daarna bewerkte men de huid met een mengsel van hersenen, lever en vet van het dier zelf, om de huid soepel te maken. Dit leverde zachte buckskin op: hertenleer dat licht en warm tegelijk was. Ruwere vormen van ongelooide huid werden gebruikt voor zolen, schilden en bepaalde soorten beurs of zak.
Naainaalden waren gemaakt van dunne botten, en draad bestond uit peesvezels die men uit de rugspier of het been van een groot zoogdier trok. Deze peesdraden zijn buitengewoon sterk en rekken mee met het materiaal. Plantenmateriaal als bast van bomen (met name berkenbast), maïsblad en grassen werd gebruikt voor matten, manden en in sommige regio’s voor eenvoudige mantels.
Na het contact met Europeanen in de 16e en 17e eeuw kwamen metalen naalden, wollen lakens, kralen van glas en katoendoek beschikbaar via ruil. Inheemse ambachtslieden adopteerden deze materialen snel en verwerkten ze in een eigen esthetiek.
Kleding op de Great Plains: bizon als ruggengraat
De Plains-stammen, waaronder de Lakota Sioux, de Cheyenne, de Blackfoot en de Comanche, leefden in nauw contact met de enorme bizonkuddes die tot diep in de 19e eeuw over de vlakten trokken. De bizon voorzag in vrijwel alle basisbehoeften: vlees, werktuigen van bot en hoorn, en kleding van huid en wol.
De karakteristieke war shirt van een Plains-krijger was van hertenleer of bizonhuid gemaakt en versierd met fringes (slierten leer), beschildering en sierstukken van stekelvarkenpennen of, later, glazen kralen. De fringes waren niet alleen decoratief: ze hielpen regenwater snel af te voeren. Vrouwen droegen een tunieken jurk die tot aan de knie reikte, ook van hertenleer, vaak versierd met kralenwerk in geometrische patronen.
In de winter droegen zowel mannen als vrouwen zware bizonrobben, met het haar nog aan de binnenkant voor maximale isolatie. Mocassins (laaggedragen, zachtzolen schoenwerk) van hertenleer waren het standaard schoeisel op de vlakten. Noord-Plains mocassins hadden een harde zool voor het ruige terrein, terwijl de zachte-zolenversie in bossen gebruikelijker was.
De befaamde war bonnet, de vedertooi met lange staart van arendsvederen, was niet alledaagse kleding maar een ceremonieel statussymbool. Alleen mannen die bijzondere daden van moed hadden verricht, mochten zo’n tooi dragen. Elke veer stond voor een specifieke prestatie. Dit werd volledig miskend in de westerse populaire cultuur, die de war bonnet als standaard “indiaans” attribuut afbeeldde.
Het Oosten en de boslandbewoners: eland, esdoorn en kralenwerk
De Woodland-stammen van het oosten van Noord-Amerika, waaronder de Iroquois (Haudenosaunee), de Anishinaabe (Ojibwe), de Wampanoag en de Algonkin, leefden in een weelderig boslandschap vol hert, eland en beverrat. Hertenleer en elanden huid waren hier de basisgrondstoffen voor kleding.
Mannen droegen oorspronkelijk een lendendoek van hersenleer en leggings tot aan het been, gecombineerd met mocassins. Bij koud weer kwamen hier een manta of mantel van dierenhuid bij. Vrouwen droegen jurken die van twee stukken dierenhuid in elkaar genaaid werden, soms aangevuld met een legging of riem. De naaikunst was hoogstaand: naden waren nauwelijks zichtbaar en sloten waterdicht.
Wat Woodland-kleding bijzonder maakte, was het uitbundige kralenwerk. De Haudenosaunee stonden bekend om wampum: paarse en witte kralen van schelpen, geregen tot riemen die als communicatiemiddel, geschenk en statussymbool dienden. Op kleding werden bloemige, organische patronen geborduurd, gebaseerd op de natuur om hen heen. Dit contrasteert met de geometrische patronen van de Plains-stammen.
Na de komst van Europese handelaars in de 17e eeuw werd wollen laken snel opgenomen in het kledingrepetoire. Rode en blauwe wollen mantels werden populair, en glazen handelskralen (beads) vervingen geleidelijk de ambachtelijk gemaakte stekelvarkenpennen. De stijl bleef inheems, de materialen werden hybride.
Het Zuidwesten: weven als kunst, van katoen tot wol
In het droge Zuidwesten van Noord-Amerika, het gebied van het huidige Arizona, New Mexico en aangrenzende staten, ontwikkelden de Pueblo-volken (Hopi, Zuni, Acoma) en later de Navajo een volstrekt andere kledingtraditie gebaseerd op weefkunst.
De Anasazi, de voorouders van de Pueblo-volken, weefden al minstens 2000 jaar geleden met katoen. Ze produceerden manta’s: rechthoekige geweven doeken die als jurk gedragen werden, vastgeknoopt of gespeld op de schouder. Mannen droegen gelijkende doeken als rok of kilt, vooral bij ceremonies. Sandalen van yucca-vezel waren het meest gangbare schoeisel, dat duizenden jaren min of meer onveranderd bleef.
De Navajo leerden weven van de Pueblo-volken na de Pueblo Revolt van 1680, waarin de Pueblo-volken de Spanjaarden tijdelijk uit het gebied verdreven. De Navajo ontwikkelden deze techniek tot een ongekend hoog niveau. Na de introductie van schapen door de Spanjaarden in de 16e eeuw schakelden ze over op wol. De beroemde Navajo-deken, met zijn strakke geometrische patronen in rood, zwart, wit en grijs, werd een van de meest herkenbare textieltradities ter wereld.
Vrouwen van de Navajo droegen de biil, een geweven wollen jurk. Mannen droegen een geweven hemd en kilt. In koelere periodes kwamen er geweven mantels bij. Turquoise sieraden, gemaakt van turkoois, koraal en zilver, zijn een integraal onderdeel van de Navajo- en Pueblo-kledingtraditie en worden tot op de dag van vandaag bij ceremoniele kleding gedragen.
Kwartaaloverzicht: kleding per omstandigheid en functie
Inheemse kleding had nooit slechts één functie. Dezelfde basisvormen konden alledaagse werkkleding zijn, maar werden met toevoeging van versieringen omgetoverd tot ceremoniële gewaden. Hieronder een tabel met de meest voorkomende kledingstukken, hun functie en de regio waar ze het vaakst voorkwamen.
| Kledingstuk | Materiaal | Regio | Functie |
|---|---|---|---|
| War shirt (krijgshemd) | Hertenleer, bizonhuid | Great Plains | Ceremonieel, statussymbool |
| Bizonrobe | Bizonhuid (met haar) | Great Plains, Plateau | Wintermantel, slaapkleed |
| Manta | Geweven katoen of wol | Pueblo, Navajo | Dagelijkse jurk, ceremonie |
| Lendendoek | Hertenleer, wollen doek | Oost, Plains, Zuidwesten | Basiskleding mannen (warm seizoen) |
| Leggings | Hertenleer, buffelhuid | Oost, Plains | Beenbescherming, warmte |
| Mocassin (zacht) | Hertenleer | Bos- en vlaktengebieden | Dagelijks schoeisel |
| Mocassin (hard) | Ruwe bizonhuid (zool) + hertenleer | Noord-Plains | Schoeisel op rotsachtig terrein |
| War bonnet | Arendsvederen | Great Plains | Ceremonieel, alleen voor verdiende dragers |
| Yucca-sandaal | Yucca-bladvezels | Zuidwesten | Dagelijks schoeisel, duizenden jaren |
Versieringen en symbolen: meer dan decoratie
Versiering op inheemse kleding was zelden louter esthetisch. Elk motief, elke kleur en elk gebruikte materiaal had betekenis. Dit geldt zowel voor de stekelvarkenpennen-borduurkunst van de Cree en Ojibwe als voor de geschilderde symbolen op de bizonrobes van de Blackfoot.
Stekelvarkenpennen worden al duizenden jaren gebruikt voor versieringen. De pennen worden geweekt in water om ze soepel te maken, gevouwen en ingenaaid of geborduurd op kleding, manden en tassen. De kleuring verliep van nature met plantaardige en minerale verfstoffen: geel van berberisbes, rood van ijzeroxide, zwart van walnotenschaal. Later werden chemische anilineverven uit de Europese handel gebruikt, waarmee fellere kleuren mogelijk werden.
Kralenwerk met glazen kralen, geintroduceerd door Europese handelaars in de 17e eeuw, verving geleidelijk het pijnlijkere en bewerkelijkere stekelvarkenpennenwerk. Het leidde tot een explosie van gedetailleerd, kleurrijk kralenwerk op kleding, mocassins, tassen en gordels. De stijlen bleven sterk regionaal: bloemige patronen in het noordoosten en beeldende, symbolische motieven op de vlakten.
Beschildering van kleding diende ook als communicatie. Op een bizonrobe konden oorlogsdaden, visioenen of afstamming afgebeeld staan, vergelijkbaar met een modern CV maar in beeld. Vrouwen schilderden geometrische patronen op kleding die verbonden waren met hun familieklantradities. Niemand anders mocht hetzelfde patroon kopiëren.
Veren hadden hierbij een eigen hiërarchie. Bij de Lakota vertegenwoordigde een arendsveer met een rode punt een vijand die gedood was. Een gespleten punt stond voor een vijand die verwond was maar ontsnapt. Deze coderingen maakten kleding tot een leesbaar document voor iedereen die de taal kende. Als je meer wilt weten over kleurbetekenissen in andere contexten, lees dan ook welke kleur bij bordeaux past of ontdek hoe kleuren bij elkaar passen in kleding.
Van kolonisatie tot 20e eeuw: dwang en aanpassing
Met de komst van Europese kolonisten veranderde de kledingcultuur van inheemse volken ingrijpend, en niet vrijwillig. Hoewel materialen als wollen laken, glazen kralen en metalen naalden welkom werden, was de politiek van gedwongen assimilatie in de 19e en vroege 20e eeuw verwoestend voor traditionele kledingpraktijken.
In de zogenoemde Indian Boarding Schools, die in de Verenigde Staten en Canada opereerden tussen ruwweg 1860 en 1970, werden kinderen gedwongen hun inheemse kleding in te ruilen voor westerse kleding. Het doel was letterlijk uitgedrukt in het motto van Richard Henry Pratt, oprichter van het Carlisle Indian Industrial School in Pennsylvania: “Kill the Indian in him, and save the man.” Traditionele kleding, talen en ceremonies werden verboden.
Dit leidde ertoe dat kennis over het maken van traditionele kleding voor een groot deel verloren ging. Grootmoeders die wisten hoe je hersenleer looide of stekelvarkenpennen sorteert, mochten die kennis niet doorgeven in een Boarding School-omgeving. Pas in de tweede helft van de 20e eeuw, met de American Indian Movement (AIM) en de Red Power-beweging in de jaren 1960-1970, begon een brede culturele revival.
In de tussentijd, ruwweg van 1880 tot 1960, droeg het overgrote deel van de inheemse bevolking gewoon westerse kleding: jeans, overhemden, jurken van katoendoek. Traditionele kleding bleef alleen bewaard in ceremonies, dansen en inmiddels ook in de powwow-cultuur, die in de 20e eeuw uitgroeide tot een pan-indiaan cultureel evenement waarbij stammen van verschillende achtergronden samenkomen.
Hedendaagse kledingcultuur: revival, mode en identiteit
Vandaag de dag is traditionele inheemse kleding volop in beweging. Aan de ene kant vindt een serieuze culturele revival plaats, waarbij ambachtslieden de oude technieken opnieuw leren: hersenleren looien, stekelvarkenpennen-borduurwerk, het weven van Navajo-dekens op traditionele weefgetouwen. Organisaties en universiteiten in de VS en Canada bieden cursussen aan die deze kennis bewaren.
Aan de andere kant is er een groeiende inheemse modesector. Ontwerpers als Bethany Yellowtail (Crow/Northern Cheyenne), Lesley Hampton (Anishinaabe) en Jamie Okuma (Luiseno/Shoshone-Bannock) combineren inheemse esthetiek met hedendaags modeontwerp. Ze gebruiken traditionele motieven, ambachtstechnieken en symboliek in collecties die op internationale catwalks verschijnen. Deze ontwerpers benadrukken ook uitdrukkelijk dat inheemse mode niet voor anderen is om toe te eigenen zonder context of toestemming.
Het concept van cultural appropriation (culturele toe-eigening) is in dit verband niet triviaal. Wanneer een niet-inheems persoon een war bonnet draagt als carnavalkostuum of festivalaccesoire, negeert diegene dat die tooi een diep spirituele en sociaal verdiende betekenis heeft. Veel inheemse organisaties hebben hierover de afgelopen jaren publiekelijk stelling genomen.
Powwow-kleding (regalia) is een eigen categorie. Deelnemers aan powwow-dansen dragen vaak kleding die ze zelf of in samenwerking met familieleden hebben gemaakt, versierd met honderden uren aan kralenwerk, franje, schelpen, metalen cones en verenwerk. Regalia is privébezit, niet voor aanraking of fotograferen zonder toestemming van de drager. Dit onderscheidt het fundamenteel van een kostuum.
Kleuren en combinaties spelen ook in hedendaagse inheemse mode een rol. Wie geinteresseerd is in hoe kledingkleuren werken, vindt ook interessante achtergrondinformatie in artikelen over welke kleur bij kaki past of over welke kleur bij mosgroen past, twee tinten die ook in traditionele inheemse kleding terugkomen.
Regionale variatie op een rij: zeven tradities vergeleken
Onderstaande lijst geeft je een snel overzicht van zeven kledingstradities uit verschillende regio’s van Noord-Amerika, elk met hun eigen materialen, stijlen en meest herkenbare stukken.
- Great Plains (Lakota, Cheyenne, Blackfoot): Hertenleer war shirts met franje en geschilderde symbolen, bizonrobes voor de winter, war bonnets van arendsvederen als ceremonieel statussymbool, uitbundig kralenwerk op geometrische en symbolische patronen.
- Northeastern Woodlands (Haudenosaunee, Ojibwe, Wampanoag): Elanden- en hertenleer, bloemige kralenpatronen, wampum-gordels van schelpkralen, later wollen lakenmantels in rood en blauw na contact met Europese handelaars.
- Zuidwesten – Pueblo (Hopi, Zuni, Acoma): Geweven katoenen manta’s al 2000 jaar, yucca-sandalen, ceremoniële kilts en sjaals, turquoise sieraden als vast onderdeel van de kledingtraditie.
- Navajo (Dine): Wollen geweven mantels en biil-jurken met strenge geometrische patronen, na de 16e eeuw op schaap gebaseerde wol, zilver-turquoise sieradentraditie.
- Northwest Coast (Tlingit, Haida, Coast Salish): Cederbast als textielmateriaal, Chilkat-dekens geweven van berggeiten wol in blauw-zwart-wit met mythologische figuren, koperen sieraden.
- Arctis (Inuit, Yupik): Zeehondenhuid, rendiervel (caribou), walrus en IJsbeer als materiaal voor parka’s en laarzen. De amauti, een vrouwenparka met grote capuchon voor het dragen van een baby, is een van de meest doordachte kledingontwerpen ter wereld qua functionaliteit.
- Subarctis en Plateau (Cree, Nez Perce, Flathead): Kombinatie van bos- en vlaktenstijlen, uitbundige stekelvarkenpennen-borduurkunst, bizon- en elanden huid, mocassins met hoge schacht voor het besneeuwde terrein.
Inheemse kleding weerspiegelde altijd de omgeving. In een warm en droog klimaat als het Zuidwesten volstond geweven katoen. In de arctische kou was een perfect gesneden zeehondenparka letterlijk een kwestie van overleven. De mate van detaillering en versieringen nam ook toe naarmate een samenleving meer surplus-tijd had, waardoor ambachtsmensen konden specialiseren.
Voor de kleurkeuze in hedendaagse kledingcombinaties, misschien geinspireerd op inheemse kleurtradities, zijn er ook handige gidsen zoals welke kledingkleur bij jou past of meer informatie over welke kleur bij lichtblauw kleding past.
Veelgestelde vragen
Droegen alle indianen veren in hun haar?
Nee, dat is een hardnekkig misverstand. Veren als hoofdtooi waren specifiek voor bepaalde stammen en bepaalde gelegenheden. Op de Great Plains was de war bonnet een ceremonieel statussymbool voor verdienstelijke krijgers. In het Zuidwesten werden veren gebruikt bij rituele dansen maar niet als alledaags sieraad. In de Woodland-culturen waren veren soms onderdeel van haartooi maar lang niet zo uitbundig als de filmversie suggereert. Het grote merendeel van de inheemse bevolking droeg dagelijks geen veren in het haar.
Wat is het verschil tussen buckskin en gewone leren kleding?
Buckskin is hertenleer dat gelooid is met de hersens en het vet van het dier zelf, een techniek die brain tanning heet. Het resultaat is een zacht, lichtgekleurd materiaal dat meegaat met de beweging en goed isoleert. Gewone leren kleding in westerse zin wordt gelooid met looizuren uit boomschors of chemische middelen, wat een harder en minder soepel materiaal geeft. Buckskin heeft een warmere, rokerige geur en een opmerkelijk zachte textuur die niet te vergelijken is met winkelgelooide leather.
Hoe zag alledaagse kleding eruit, los van ceremonies?
Alledaagse kleding was eenvoudig en functioneel. Op de Plains droegen vrouwen een hertenleren jurk tot de knie, mannen een lendendoek met leggings en mocassins. In het Zuidwesten droegen vrouwen een eenvoudige katoenen manta. Versiering was minimal op doordeweekse kleding: kralenwerk en beschildering waren voor feestdagen, ceremonies of bij het ontvangen van gasten. De meeste kleding was bruin-beige van kleur, de naturelle tint van looied hertenleer.
Wanneer begonnen inheemse volken Europese stoffen te gebruiken?
Het eerste systematische contact met Europese textielen dateert van de vroege 16e eeuw, maar de meeste inheemse volken kwamen pas in de 17e en 18e eeuw regelmatig in aanraking met wollen laken en katoendoek via handelsnetten. De Frans-Canadese bonthandel (17e eeuw) zorgde ervoor dat wollen “strouddoek” in rood en blauw wijdverspreid raakte onder Woodland-stammen. In het Zuidwesten kwamen wol en metalen naalden via de Spaanse kolonisten in de 16e en 17e eeuw binnen.
Wat is de betekenis van regalia bij een powwow?
Powwow-regalia is veel meer dan een kostuum. Het is de neerslag van familiegeschiedenis, persoonlijk verdriet en vreugde, en culturele identiteit. Elk stuk regalia is met de hand gemaakt en bevat materialen met persoonlijke betekenis. Het kralenwerk kan honderden uren vertegenwoordigen. Regalia wordt doorgegeven van generatie op generatie of is nieuw gemaakt als eerbetoon aan voorouders. Aanraken of fotograferen zonder expliciete toestemming van de drager is diep respectloos en wordt op powwows actief ontmoedigd.
Is traditionele inheemse kleding nog in gebruik buiten ceremonies?
Steeds meer. De culturele revival van de afgelopen decennia heeft ervoor gezorgd dat ambachtstechnieken als hersenlooien, kralenwerk en Navajo-weven actief worden onderwezen op reservaten, bij culturele centra en via online cursussen. Inheemse modeontwerpers als Bethany Yellowtail en Jamie Okuma tonen traditionele kleding op internationale podia. Jongere generaties dragen bewust traditionele stukken als onderdeel van culturele trots, ook in het dagelijks leven, niet alleen bij ceremonies.
