De Oktoberrevolutie van 1917 was de staatsgreep waarmee de bolsjewieken onder leiding van Vladimir Lenin de macht grepen in Rusland. Het gevolg voor de Eerste Wereldoorlog was direct en ingrijpend: Rusland trok zich terug uit het conflict, sloot een afzonderlijke vrede met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, en verloor daarbij enorme gebieden. De revolutie veranderde niet alleen Rusland voorgoed, maar verschoof ook de krachtsverhoudingen in de oorlog.
Wat ging er aan de Oktoberrevolutie vooraf?
Om de Oktoberrevolutie te begrijpen, moet je terug naar het begin van de twintigste eeuw. Rusland was in 1914 een enorm keizerrijk onder leiding van tsaar Nicolaas II, maar de sociale ongelijkheid was extreem. Boeren leefden in armoede, industriearbeiders werkten onder erbarmelijke omstandigheden en het parlement, de Doema, had nauwelijks echte invloed op het beleid.
De Eerste Wereldoorlog maakte alles erger. Rusland leed zware militaire verliezen: naar schatting sneuvelden er tussen 1914 en 1917 meer dan 1,7 miljoen Russische soldaten. De bevoorrading van het leger haperde structureel, en aan het thuisfront ontstonden voedseltekorten en inflatie. De oorlogsmoeheid groeide snel, ook onder het leger zelf.
In februari 1917 brak de Februarirevolutie uit. Op 23 februari (oude Russische kalender; 8 maart westerse kalender) trokken vrouwen in Petrograd de straat op voor brood en vrede. Binnen enkele dagen staakten 150.000 tot 200.000 mensen en sloten soldaten zich aan bij de demonstranten in plaats van op hen te schieten. Nicolaas II trad af op 15 maart 1917. Een Voorlopige Regering nam de macht over, maar zette de oorlog voort.
Dat was een fatale fout. De bevolking wilde vrede, maar de Voorlopige Regering onder leiding van Alexander Kerenski bleef vechten. De bolsjewieken speelden handig in op die onvrede. Hun slogan was simpel: brood, vrede en land.
Wie waren de bolsjewieken en wat wilde Lenin?
De bolsjewieken waren een marxistische politieke partij die geloofde in een revolutie door en voor de arbeidersklasse. Ze waren een afsplitsing van de socialistische beweging in Rusland, en onderscheidden zich door hun strakke partijdiscipline en hun overtuiging dat een kleine, goed georganiseerde groep de revolutie kon leiden.
Vladimir Lenin was hun leider, maar hij verbleef al jaren in ballingschap in West-Europa. In april 1917 smokkelten de Duitsers hem in een verzegelde treinwagon terug naar Rusland. De Duitsers hadden er alle belang bij dat Rusland in chaos zou raken en uit de oorlog zou stappen. Lenin arriveerde op het Finlandstation in Petrograd en lanceerde meteen zijn zogenoemde Aprilstellingen: weg met de Voorlopige Regering, weg met de oorlog, macht aan de Sovjet (de arbeiders- en soldatenraad).
Naast Lenin speelde Leon Trotski een sleutelrol. Trotski organiseerde de Rode Garde, de gewapende arm van de bolsjewieken, en leidde de praktische uitvoering van de staatsgreep. Andere prominente figuren waren Lev Kamenev en Grigori Zinoviev, hoewel zij aanvankelijk twijfelden over de timing van de opstand.
De bolsjewieken wonnen terrein doordat de Voorlopige Regering zwakte toonde. Een mislukte opstand door generaal Kornilov in augustus 1917 beschadigde het gezag van Kerenski verder. De bolsjewieken herwapenden zichzelf met wapens die ze hadden gekregen om Kornilov te stoppen, en keerden die wapens vervolgens om.
Hoe verliep de Oktoberrevolutie van 25 oktober 1917?
De Oktoberrevolutie was geen bloedige volksopstand, maar een relatief snel en georganiseerd militair overval op strategische punten. In de nacht van 24 op 25 oktober 1917 (naar de westerse kalender 6 op 7 november) bezetten eenheden van de Rode Garde en pro-bolsjewistische matrozen telegraafkantoren, bruggen, spoorwegstations en andere sleutelposities in Petrograd.
Het Winterpaleis, zetel van de Voorlopige Regering, werd omsingeld. De ministers werden gearresteerd. Kerenski wist te ontkomen en vluchtte het land uit. De overgang van macht ging verrassend snel en met weinig bloedvergieten, in elk geval in de hoofdstad. In Moskou duurde de strijd langer: daar vochten pro-regeringstroepen nog bijna een week door.
Op 26 oktober kondigde het Congres van Sovjet-Afgevaardigden aan dat de macht was overgenomen door de Sovjet van Volkscommissarissen, geleid door Lenin. Een van de eerste decreten betrof de vrede: Rusland riep alle oorlogvoerende landen op tot een onmiddellijk staakt-het-vuren zonder annexaties of herstelbetalingen. Dat aanbod werd door de Westerse geallieerden genegeerd, maar de Centrale Mogendheden reageerden positief.
Wat was het directe effect op de oorlogssituatie aan het oostfront?
Het oostfront stond in 1917 al zwaar onder druk. Het Russische leger was uitgeput en slecht aangevoerd. Massale deserties kwamen voor. Soldaten verlieten het front gewoon en gingen naar huis. De Oktoberrevolutie versnelde dit proces: de nieuwe bolsjewistische leiding had geen enkel belang bij voortgezette deelname aan wat zij een “imperialistische oorlog” noemden.
Op 15 december 1917 werd een wapenstilstand gesloten in de Wit-Russische stad Brest-Litovsk. Vredesonderhandelingen begonnen op 22 december 1917. Leon Trotski werd aangesteld als hoofd van de Russische delegatie. Hij probeerde te manoeuvreren: enerzijds wilde hij geen vrede accepteren op de harde Duitse voorwaarden, anderzijds kon hij de oorlog militair niet voortzetten. Zijn strategie: “geen oorlog, geen vrede”, waarmee hij weigerde te tekenen maar ook geen oorlogsverklaring uitvaardigde.
De Duitsers accepteerden dat niet en vielen in februari 1918 verder op. Het Russische leger kon geen weerstand bieden. Lenin dwong zijn partijgenoten een akkoord te aanvaarden. Op 3 maart 1918 werd het Verdrag van Brest-Litovsk ondertekend. Rusland verliet de Eerste Wereldoorlog formeel.
Wat hield het Verdrag van Brest-Litovsk in?
De voorwaarden van het Verdrag van Brest-Litovsk waren extreem zwaar voor Rusland. De tabel hieronder geeft een overzicht van wat Rusland afstond:
| Categorie | Percentage verlies | Toelichting |
|---|---|---|
| Bevolking | 34% | Circa 55 miljoen mensen kwamen onder vreemde heerschappij |
| Landbouwgrond | 32% | Vruchtbare gebieden in Oekraïne en Wit-Rusland |
| Industrieondernemingen | 54% | Groot deel van de zware industrie ging verloren |
| Kolenmijnen | 89% | Nagenoeg de gehele kolensector verdween |
| Gebieden afgestaan | diverse regio’s | Finland, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Oekraïne, Wit-Rusland (gedeeltelijk), Transcaucasië |
| Herstelbetalingen | 6 miljard goudmark | Enorme financiële straf bovenop de gebiedsverliezen |
De Duitsers konden na dit verdrag enorme troepenmachten van het oostfront naar het westen verplaatsen. In totaal gingen zo’n 40 tot 50 divisies naar het westfront, waarmee Duitsland tijdelijk een numeriek overwicht probeerde te creëren voordat de Amerikaanse troepen in groten getale zouden arriveren.
Het Verdrag van Brest-Litovsk werd overigens nietig verklaard op 11 november 1918, de dag dat Duitsland de wapenstilstand aan het westfront tekende. De Geallieerden eisten dat Duitsland het verdrag zou annuleren. Rusland probeerde daarna een deel van zijn verloren gebieden terug te krijgen, met wisselend succes.
Hoe veranderde de Oktoberrevolutie de krachtsverhoudingen in de Eerste Wereldoorlog?
De uittreding van Rusland had twee tegengestelde effecten op de loop van de oorlog. Enerzijds gaf het Duitsland tijdelijk een kans om het westfront te versterken. Anderzijds was de timing voor Duitsland uiteindelijk niet gunstig genoeg.
In het voorjaar van 1918 lanceerde het Duitse leger de grote Lente-offensieven op het westfront, ook wel bekend als de Kaiserschlacht (Keizergevecht). Tussen maart en juli 1918 voerden de Duitsers vijf grote aanvallen uit. De frontlinies verschoven aanzienlijk, en de geallieerden leden zware verliezen. De aanvallen slaagden er echter niet in de beslissende doorbraak te forceren.
Tegelijkertijd landden steeds meer Amerikaanse soldaten in Europa. De VS waren in april 1917 de oorlog ingegaan. Eind 1918 stonden er meer dan een miljoen Amerikaanse soldaten aan het westfront, met meer op komst. Duitsland kon het verlies aan het oostfront niet compenseren met de winst van Brest-Litovsk.
De vergelijking hieronder laat zien hoe de uittreding van Rusland de situatie veranderde voor de belangrijkste partijen:
- Duitsland: vrijgekomen divisies van het oostfront, maar te weinig tijd om het voordeel om te zetten in een beslissende overwinning
- Oostenrijk-Hongarije: tijdelijk minder druk aan de Galicische grens, maar intern al in verval door nationale spanningen
- Groot-Brittannië en Frankrijk: verlies van een bondgenoot in het oosten, maar snel gecompenseerd door de VS
- Italië: geen directe verandering, maar de druk van Duitsland op het westfront leidde indirect tot de gevechten bij Vittorio Veneto in 1918
- VS: de Russische revolutie maakte de Amerikaanse propaganda eenvoudiger: democratie versus autocratie was nu een eenduidiger verhaal
De Oktoberrevolutie luidde ook het einde in van de Russische keizerlijke invloedssfeer in de Balkan en het Nabije Oosten. Geheime verdragen die de Russische tsarenregering had gesloten over de verdeling van het Osmaanse Rijk werden door de bolsjewieken publiekelijk bekendgemaakt, tot grote verlegenheid van de westerse geallieerden.
Voor meer context over de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog, lees ook welke landen de geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog. En als je meer wilt weten over hoe de naoorlogse herbouw van Europa verliep, dan is het artikel over het doel van de Marshallhulp interessant leesmateriaal.
Welke langetermijngevolgen had de Oktoberrevolutie voor Rusland en de wereld?
De directe gevolgen voor de oorlog waren ingrijpend, maar de langetermijngevolgen voor Rusland en de rest van de wereld waren nog groter. De bolsjewieken installeerden een communistisch regime dat de Sovjet-Unie zou worden: een staat die tot 1991 zou bestaan en de wereldpolitiek decennialang zou domineren.
Rusland beleefde na de Oktoberrevolutie een verschrikkelijke burgeroorlog die duurde van 1918 tot 1922. De Rode Legers van de bolsjewieken vochten tegen de Witte Legers van anti-communistische krachten, ondersteund door buitenlandse troepen uit onder meer Groot-Brittannië, Frankrijk, Japan en de VS. Miljoenen mensen stierven, door gevechten, hongersnoden en epidemieën zoals de tyfus en de Spaanse griep.
De revolutie had ook een ideologisch effect ver buiten Rusland. In veel Europese landen groeiden communistische partijen. In Duitsland, Hongarije en Beieren braken kort revolutionaire onlusten uit. De angst voor een communistische omwenteling droeg bij aan de politieke polarisering van de jaren twintig en dertig, met de opkomst van fascisme en nationaal-socialisme als reactie daarop. In die zin had de Oktoberrevolutie een directe lijn naar de Tweede Wereldoorlog.
De internationale verhoudingen na 1918 werden mede gevormd door de wantrouwige relatie tussen de westerse democratieën en het nieuwe Sovjet-Rusland. Op de vredesconferentie van Parijs in 1919 was Rusland niet vertegenwoordigd. De westerse mogendheden negeerden de nieuwe Sovjet-staat zoveel mogelijk, een houding die het communistische wantrouwen jegens het westen versterkte. Dit wantrouwen was nog decennia later voelbaar in de Koude Oorlog.
De Oktoberrevolutie is ook een sleutelevent voor wie de twintigste eeuw wil begrijpen in bredere context. Net zoals figuren als Anne Frank of Mahatma Gandhi symbool staan voor grotere krachten in de geschiedenis van de twintigste eeuw, was de Russische Revolutie een keerpunt dat nieuwe ideologieën en conflicten in gang zette die de wereld tot op de dag van vandaag tekenen. En net als bij historische vondsten zoals de Steen van Rosetta of kunstwerken als de Venus van Milo geldt ook hier: de betekenis van een historische gebeurtenis groeit vaak nog decennia nadat ze heeft plaatsgevonden.
Veelgestelde vragen
Waarom wordt de revolutie de “Oktoberrevolutie” genoemd als ze in november plaatsvond?
Rusland gebruikte in 1917 nog de Juliaanse kalender, die 13 dagen achterliep op de westerse Gregoriaanse kalender. Volgens de Russische kalender vond de revolutie op 25 oktober 1917 plaats. Naar de westerse kalender was dat 7 november. De naam “Oktoberrevolutie” is dus gebaseerd op de Russische datering. Na de revolutie schakelde Rusland alsnog over op de Gregoriaanse kalender, op 1 februari 1918.
Wat was het verschil tussen de Februarirevolutie en de Oktoberrevolutie?
De Februarirevolutie van 1917 was een brede volksopstand die leidde tot de val van tsaar Nicolaas II en de instelling van een Voorlopige Regering. De Oktoberrevolutie was een gerichte staatsgreep door de bolsjewieken, die die Voorlopige Regering op hun beurt omverwierpen. De februarirevolutie was spontaan; de oktoberrevolutie was gepland en geleid door een kleine, goed georganiseerde partij.
Waarom wilden de Duitsers dat Lenin terugkeerde naar Rusland?
De Duitsers berekenden dat Lenin, als leider van de bolsjewieken met hun antioorlogsboodschap, Rusland kon destabiliseren en ertoe kon brengen zich terug te trekken uit de Eerste Wereldoorlog. Als Rusland uit de strijd viel, konden de Duitsers hun troepen van het oostfront naar het westen verplaatsen. Die berekening klopte: Lenin keerde terug in april 1917 in een verzegelde treinwagon via Duitsland, en minder dan een jaar later tekende Rusland de vrede van Brest-Litovsk.
Hoe zwaar waren de voorwaarden van het Verdrag van Brest-Litovsk voor Rusland?
Extreem zwaar. Rusland verloor 34 procent van zijn bevolking, 32 procent van zijn landbouwgrond, 54 procent van zijn industrie en 89 procent van zijn kolenmijnen. Bovendien moest het 6 miljard goudmark aan herstelbetalingen betalen. Gebieden zoals Finland, de Baltische staten, Polen, Oekraïne en delen van de Kaukasus kwamen onder Duits of lokaal bestuur. Het verdrag werd nietig verklaard toen Duitsland op 11 november 1918 capituleerde.
Hadden de geallieerden een alternatief kunnen bieden om Rusland in de oorlog te houden?
Dat is een klassieke historische “wat als”-vraag. De geallieerden stuurden materieel en stelden militaire missies in, maar konden de fundamentele problemen van het Russische leger niet oplossen: slechte leiding, gebrek aan voedsel en munitie, en de ineenstorting van het moreel. De Februarirevolutie bood kortstondig hoop, maar de Voorlopige Regering van Kerenski verloor al snel het vertrouwen door de oorlog voort te zetten. Of meer westerse hulp het tij had kunnen keren, is onzeker. De bolsjewieken hadden een politiek voordeel dat met geld en wapens moeilijk te compenseren was.
Hoe beïnvloedde de Oktoberrevolutie de vredesonderhandelingen na de Eerste Wereldoorlog?
Rusland was niet vertegenwoordigd bij de Vredesconferentie van Parijs in 1919 en had dus geen inbreng in de vredesverdragen van Versailles, Saint-Germain en de andere akkoorden. De nieuwe Sovjet-staat werd door de westerse geallieerden genegeerd en geisoleerd. Tegelijkertijd maakten de bolsjewieken geheime tsaristische verdragen over de verdeling van het Osmaanse Rijk openbaar, wat diplomatieke spanning veroorzaakte. De uitsluiting van Rusland droeg bij aan een internationaal systeem dat van meet af aan fragiel was.
