Wat was de rol van Anubis in de Egyptische religie?

Kort antwoord: Anubis was de god van de balseming, de bewaker van grafplaatsen en de begeleider van zielen in het hiernamaals. Hij woog het hart van de overledene tegen de veer van Maat en bepaalde zo het lot van de ziel. Priesters droegen zijn masker tijdens mummificatie om letterlijk zijn rol op aarde te vervullen.

De naam Anubis is de Griekse versie van het Egyptische Anpu of Inpu. Hij hoorde al bij de vroegste Egyptische godsdienst, zeker vanaf het Oude Rijk (circa 2686-2181 v.Chr.), en bleef millennia lang een van de meest afgebeelde goden in tomben, sarcofagen en papyrusrollen. Zijn verering strekte zich uiteindelijk zelfs uit tot het Grieks-Romeinse Egypte, rond het begin van onze tijdrekening.

Wie was Anubis en hoe zag hij eruit?

Anubis wordt in vrijwel alle Egyptische afbeeldingen getoond als een man met de kop van een jakhals, of als een volledig zwarte jakhals die liggend over een sarcofaag waakt. De keuze voor de jakhals was niet willekeurig. Jakhalzen en wilde honden zwierven rond over begraafplaatsen aan de rand van de woestijn, waar ze lichamen opgroeven en opaten. Door deze dieren aan een god te koppelen, gaven de Egyptenaren hem symbolisch macht over verval en dood, maar ook over bescherming: Anubis hield de jakhalzen op afstand van de gewijde graven.

Zijn vacht en kop waren altijd zwart afgebeeld, terwijl echte jakhalzen doorgaans goudbruin of grijs zijn. Die kleurkeuze was bewust: zwart staat in de Egyptische symboliek voor vruchtbaarheid, wedergeboorte en de donkere aarde van de Nijl. Zwart verwees dus niet alleen naar de dood, maar ook naar de belofte van nieuw leven. Dat dubbele idee liep als een rode draad door de rol van Anubis heen.

Naast de jakhalsvorm verschijnt Anubis soms ook als man met een zwarte huid, gekleed in wit linnen, de kleur van zwachtels en begrafenisrituelen. In het pantheon van Egyptische goden stond hij samen met godinnen als Bastet aan het hoofd van de verering rondom leven, dood en bescherming.

Zijn hoofdattributen zijn het was-scepter (symbool van macht) en de ankh (symbool van leven). Die combinatie illustreert zijn tweezijdige natuur: hij heerst over de overgang van leven naar dood, maar tegelijk over de doorgang naar eeuwig bestaan.

De mythologische afkomst van Anubis

Over de afkomst van Anubis bestaan meerdere versies, die door eeuwen heen naast elkaar bestonden. In de vroegste teksten gold hij als de zoon van Ra, de zonnegod, of als een zelfstandige oergod zonder duidelijke ouders. Later, toen de Osirismythe de centrale positie innam in de Egyptische religie, verschoof zijn afstamming.

Volgens de bekendste mythologische versie was Anubis de zoon van Osiris en Nephthys. Dat was een pikante constructie: Nephthys was de echtgenote van Seth, de broer en vijand van Osiris. Zij had een verhouding met Osiris gehad en Anubis uit die verbintenis ter wereld gebracht. Bang voor de woede van Seth liet zij het kind achter, waarna Isis, de vrouw van Osiris, het kind vond en adopteerde.

Later, toen Seth Osiris vermoordde en zijn lichaamsdelen verspreidde over Egypte, hielp Anubis zijn moeder Isis met het verzamelen en balseming van het lichaam van Osiris. Zo werd Anubis de uitvinder van de mummificatie, een rol die hem voor altijd bond aan het ritueel van balsemen.

Deze mythe verklaart ook waarom Anubis Osiris nooit verving als heerser van het dodenrijk. Anubis was de begeleider en bewaker, Osiris de rechter en koning. De twee goden vulden elkaar aan in plaats van te concurreren. Vergelijkbaar met hoe Shiva in de hindoereligie zowel vernietiging als wedergeboorte belichaamt, verbond Anubis de dood met de mogelijkheid van eeuwig leven.

Anubis als god van de balseming en mummificatie

De belangrijkste praktische taak van Anubis was de balseming. Mummificatie was in het oude Egypte geen louter medische procedure; het was een heilig ritueel met strikte regels, speciale priesters en een vaste volgorde van handelingen. Anubis gold als de uitvinder en beschermheer van dat hele proces.

Priesters die de mummificatie uitvoerden, droegen een masker van Anubis. Ze handelelden letterlijk namens de god. De voornaamste priester van Anubis droeg de titel Hery-seshta, vrij vertaald: “hij die toezicht houdt op de geheimen”. Die geheimen verwezen naar de technische kennis van balseming, maar ook naar de religieuze riten die daarbijhoorden.

Tijdens het balsemsproces speelde Anubis een rol bij elke stap:

1. Het reinigen van het lichaam met natriumcarbonaat (natron) en palmolie.
2. Het verwijderen van de organen (maag, darmen, longen, lever) en bewaren in canope-potten.
3. Het behandelen van het hart, dat als enig orgaan in het lichaam bleef, want het hart zou later gewogen worden.
4. Het drogen van het lichaam in natron gedurende veertig dagen.
5. Het inwikkelen in fijn linnen, waarbij bij elke laag amuletten werden gelegd.
6. Het uitspreken van beschermende bezweringen uit het Dodenboek.
7. Het plaatsen van het gemummificeerde lichaam in de sarcofaag onder toezicht van de priester-als-Anubis.

Die zeven stappen werden met religieuze nauwkeurigheid uitgevoerd. Een fout betekende dat de ziel niet veilig naar het hiernamaals kon reizen. Anubis garandeerde de correctheid van het hele ritueel.

De weging van het hart: het oordeel over de dode

Het bekendste moment waarop Anubis optrad, was de weging van het hart, ook wel Psychostasie of Wegen van het Hart genoemd. Dit ritueel staat uitvoerig beschreven in het Egyptische Dodenboek, een verzameling teksten en spreuken die de overledene meegegeven werd in het graf.

Na de dood reisde de ziel naar de Hal van de Twee Waarheden, de rechtszaal van het hiernamaals. In het midden van die hal stond een enorme weegschaal. Anubis plaatste aan de ene kant van de weegschaal het hart van de overledene. Aan de andere kant lag de veer van Maat, de godin van waarheid, gerechtigheid en kosmische orde. Die veer was zo licht als een zucht, maar woog zwaar van betekenis.

De god Thoth, beheerder van wijsheid en schrift, noteerde de uitkomst. Osiris, als rechter van het dodenrijk, keek toe. En Ammit, het hybride monster met de kop van een krokodil, de rug van een luipaard en de poten van een nijlpaard, wachtte naast de weegschaal. Ammit was de “verslindster van de zielen”.

Drie uitkomsten waren mogelijk:

• Hart even zwaar als de veer: de ziel was rein en mocht door naar het eeuwige Veld van Riet (Aaru), het Egyptische paradijs.
• Hart lichter dan de veer: een zeldzame, ideale uitkomst; de ziel mocht onmiddellijk bij Osiris verblijven.
• Hart zwaarder dan de veer: het hart was belast met zonden. Ammit verslond de ziel, die daarna voor altijd ophield te bestaan, de zogeheten “tweede dood”.

Voor de Egyptenaren was de tweede dood erger dan de dood zelf. Het totale verdwijnen van de ziel was het absolute einde. Vandaar dat men al zijn leven lang probeerde “rechtvaardig” te leven in de zin van Maat: eerlijk, vredelievend en in harmonie met de goddelijke orde. De weging van het hart was het moment van ultieme afrekening.

Anubis stond bij die weegschaal niet als een koele uitvoerder, maar als een begeleider die de overledene letterlijk bij de hand nam, een rol die ook terugkomt in de spirituele betekenis van veren in rituelen wereldwijd.

Anubis als bewaker van grafplaatsen en tomben

Naast zijn rol in de balseming en het oordeel over de doden was Anubis ook de actieve bewaker van graven en begraafplaatsen. Dat was zijn oudste en meest concrete functie. Al in de vroegste grafkamers van het Oude Rijk verschijnt zijn naam en afbeelding op muren en grafgiften.

Liggende Anubisbeelden, vaak van hout of steen, werden op sarcofagen geplaatst of bij de ingang van grafkamers neergezet als waakhonden van de eeuwigheid. Ze moesten grafrovers en boze geesten op afstand houden. In de Vallei der Koningen bij Luxor zijn tientallen van zulke beelden gevonden, soms nog in originele positie.

Een beroemd voorbeeld is het vergulde houten Anubisbeeld dat gevonden werd in de tombe van Tutankhamun (KV62), ontdekt door Howard Carter in 1922. Dat beeld lag op een vergulde kist, bewapend met de symbolen van zijn macht, en had al meer dan 3.000 jaar over de schatten van de farao gewaakt. Het is nu te zien in het Egyptisch Museum in Caïro.

Grafschriften riepen Anubis aan als eerste beschermer van de dode. Een van de meest voorkomende formules op grafstenen en sarcofagen begint met: hetep di nesu Anpu, wat betekent “een offer dat de koning geeft aan Anubis”. Die formulering bevestigt zijn status als centrale god in de dodencultus.

In tempels die gewijd waren aan Anubis, zoals die bij Saqqara en Abydos, werd jaarlijks geofferd. Jakhalzenfiguren van brons, linnen, hout en faience werden als votief achtergelaten. Opgravingen bij Saqqara leverden honderdduizenden gemummificeerde jakhalzen op, offers aan Anubis vanuit heel Egypte.

Overzicht: de rollen van Anubis in de Egyptische religie

Anubis bekleedde in de loop van de Egyptische geschiedenis meerdere, deels overlappende functies. De onderstaande tabel geeft een overzicht van zijn belangrijkste rollen, de bijbehorende context en het tijdperk waarin die rol het sterkst naar voren trad.

Rol	Beschrijving	Periode / Context
God van de doden	Heerser over het dodenrijk vóór Osiris die die positie overnam	Vroeg-dynastiek / Oud Rijk (3100-2181 v.Chr.)
God van de balseming	Uitvinder en beschermheer van mummificatie; priesters droegen zijn masker	Oud Rijk tot Grieks-Romeinse periode
Bewaker van graven	Beschermer van grafplaatsen tegen rovende mensen en geesten	Gehele Egyptische geschiedenis
Begeleider van zielen	Geleide de ziel van de overledene naar de Hal der Twee Waarheden	Midden en Nieuw Rijk (2055-1070 v.Chr.)
Wegend van het hart	Plaatste het hart op de weegschaal naast de veer van Maat	Nieuw Rijk en later (Dodenboek)
Beschermer van balsemers	Patroon van de priesterklasse die mummificatie uitvoerde	Oud Rijk tot Laat-periode
Ontvanger van offers	Grafsteenformule hetep di nesu Anpu als standaard dodenwens	Oud Rijk tot Ptolemeïsch tijdperk

Anubis in vergelijking met andere dodengoden

Anubis stond niet alleen in het Egyptische dodenpantheon. Zijn rol veranderde naarmate andere goden aan belang wonnen, en hij deelde zijn taken met meerdere collegae. Dat geeft een goed beeld van hoe complex en gelaagd de Egyptische religie was.

Osiris was de grote rechter van het hiernamaals. Waar Anubis de technische en rituele begeleider was, vervulde Osiris de koninklijke en juridische functie. Osiris zat voor als rechter, Anubis stond bij de weegschaal. In het Oude Rijk was Anubis aanvankelijk de voornaamste dodengod, maar tijdens het Midden Rijk won Osiris terrein en nam de hoofdrol in het hiernamaals over. Anubis behield zijn unieke taak als begeleider en balsemer.

Thoth was de schrijver van het oordeel. Na de weging noteerde hij het resultaat op zijn schrijftablet. Hij en Anubis werkten nauw samen in het oordeel over de doden, zonder dat ze elkaars taken uitwisselden.

Seth, de god van chaos en woestijn, was de antagonist in de mythe. Hij vermoordde Osiris en dwong Anubis en Isis tot actie. De spanning tussen Seth en Osiris vormt het narratieve raamwerk waarbinnen Anubis zijn centrale mythologische rol vervult.

In de Grieks-Romeinse periode, na de verovering van Egypte door Alexander de Grote in 332 v.Chr., verschijnt de synkretische god Hermanubis: een samensmelting van Anubis en Hermes, de Griekse geleider van zielen (psychopompos). Dat bewees hoe universeel en herkenbaar de functie van Anubis was: ook in een andere cultuur herkenden mensen de gids naar het hiernamaals. Net zoals de Noorse god Thor zijn functie behield terwijl andere pantheons hem integreerden, bleef Anubis relevant door zijn duidelijk afgebakende taken.

Vergelijk dat ook met de manier waarop de Vikingen hun eigen visie op het hiernamaals hadden, of hoe het christendom in het Romeinse Rijk elementen opnam van oudere godsdiensten. Religieuze functies als “begeleider van doden” en “oordeel na de dood” duiken in bijna elke cultuur op, zij het in verschillende vormen.

Het voortleven van Anubis: van oudheid tot heden

Het aanzien van Anubis eindigde niet met het verdwijnen van de oude Egyptische godsdienst. Zijn iconografie, de zwarte jakhalskop, de weegschaal en de mummificatiescene, bleef actief in de Grieks-Romeinse wereld en beïnvloedde de vroege christelijke beeldvorming over engelen als geleiders van zielen.

In de Middeleeuwen werd Anubis vergeten in West-Europa, maar herleefde zijn mythe opnieuw tijdens de Egyptomanie van de late 18de en 19de eeuw, toen Napoleon zijn expeditie naar Egypte onderbrak met een massale wetenschappelijke verkenning (1798-1799). Sindsdien is Anubis een vast element in westerse populaire cultuur.

In de twintigste en eenentwintigste eeuw verschijnt Anubis in films, games, stripverhalen en tatoeages als het symbool bij uitstek voor dood, bescherming en rechtvaardigheid. De figure speelt een rol in populaire games als Smite en Age of Mythology, en verschijnt in films als Gods of Egypt (2016). In 2025 was Anubis-iconografie een van de populairste egyptologische motieven in digitale kunst en pop-cultuurontwerp.

Archeologisch gezien blijft Anubis een actief onderzoeksonderwerp. De opgravingen bij Saqqara leverden tussen 2019 en 2024 opnieuw gemummificeerde dieren op, waaronder tientallen honden en jakhalzen die als offers voor Anubis waren neergelegd. Die vondsten bevestigden hoe diepgeworteld zijn verering was in het dagelijks leven van gewone Egyptenaren, niet alleen in de koninklijke context van farao’s en tempels.

Zijn rol heeft iets universeel herkenbaars. De vraag of een leven rechtvaardig geleefd is, en het idee dat er na de dood een vorm van oordeel volgt, keert terug in vrijwel elke grote religie. De vijf zuilen van de islam omvatten een dergelijk besef van verantwoording, net zoals de Tien Geboden in het christendom een moreel kader bieden voor het leven dat later beoordeeld wordt. Anubis was drie millennia geleden al de concrete verbeelding van dat idee.

Veelgestelde vragen

Was Anubis de god van de dood of van de onderwereld?

Anubis was oorspronkelijk de god van de doden en het dodenrijk, maar die rol verschoof in de loop van de tijd naar Osiris. Anubis behield zijn unieke functies als bewaker van grafplaatsen, beschermheer van balsemers en begeleider van zielen. Hij was dus minder de heerser van de onderwereld dan de poortwachter en begeleider bij de overgang van leven naar hiernamaals.

Waarom had Anubis een jakhalskop?

Jakhalzen en wilde honden zwierven rond bij begraafplaatsen en groeven soms lichamen op. Door die dieren een goddelijke gedaante te geven en te koppelen aan Anubis, maakten de Egyptenaren hem tot de beschermer die precies die jakhalzen op afstand hield. De zwarte kleur van zijn kop verwees niet naar het vacht van een echte jakhals, maar naar de Nijlaarde en de wedergeboorte.

Wat was de weging van het hart precies?

Na de dood werd de ziel naar de Hal van de Twee Waarheden gebracht. Anubis plaatste het hart van de overledene op een weegschaal en legde daar de veer van Maat tegenover. Een even zwaar hart betekende een rechtvaardig leven en toegang tot het paradijs (Aaru). Was het hart zwaarder, belast door zonden, dan verslond het monster Ammit de ziel en was het bestaan van die persoon voorgoed voorbij.

Hoe vereerden gewone Egyptenaren Anubis?

Gewone Egyptenaren lieten votief-offerings achter in zijn tempels, soms kleine bronzen of faiencefiguren van jakhalzen. Ze lieten op grafstenen de formule hetep di nesu Anpu inkerven als bede voor bescherming van de dode. Balsemers riepen hem aan bij elke stap van de mummificatie. In steden met een begraafplaats nabij de woestijn, zoals Saqqara en Abydos, waren tempels voor Anubis te vinden met eigen priesters.

Wat is het verband tussen Anubis en de godin Maat?

Maat was de personificatie van waarheid, rechtvaardigheid en kosmische orde. Haar veer diende als het absolute meetinstrument bij de weging van het hart. Anubis voerde de weging uit, maar hij deed dat met het symbool van Maat. Zonder Maat had Anubis geen maatstaf; zonder Anubis kon Maat haar maatstaf niet toepassen. Ze zijn functioneel onlosmakelijk verbonden in het Egyptische oordeel over de doden.

Werd Anubis ook buiten Egypte vereerd?

Ja, zeker. Tijdens de Grieks-Romeinse periode, na de verovering van Egypte door Alexander de Grote in 332 v.Chr., werd Anubis samengevoegd met de Griekse godheid Hermes tot de synkretische god Hermanubis. Die gecombineerde godheid werd vereerd in heel het Romeinse Rijk, tot ver in Europa. Zijn beelden zijn gevonden in Italië, Spanje en Gallië. Daarmee was hij een van de weinige Egyptische goden die echt internationaal doorbraken.