Gevolgen van te veel chromosomen: trisomie uitgelegd

Timo van Loon

Geupdate op:

Wat zijn de gevolgen van te veel chromosomen?
Je leest dit artikel in 6 minuten

Laatst bijgewerkt: 21 mei 2026

Chromosomen zijn de dragers van erfelijke informatie in elke cel van ons lichaam. Normaal gesproken heeft een mens 46 chromosomen, verdeeld in 23 paren. Wanneer er door een fout bij de celdeling een extra chromosoom aanwezig is, spreekt men van een trisomie. De gevolgen van te veel chromosomen zijn sterk afhankelijk van welk chromosoom het betreft, en kunnen variëren van lichte kenmerken tot ernstige, levensbedreigende aandoeningen. In dit artikel lees je alles over de oorzaken, de verschillende vormen en wat een extra chromosoom in de praktijk betekent voor de gezondheid en het dagelijks leven.

Hoe ontstaan chromosomale afwijkingen?

Bij de vorming van eicellen en zaadcellen worden chromosomen normaal gesproken netjes verdeeld, zodat elke geslachtscel precies 23 chromosomen bevat. Wanneer dit verdelingsproces mis gaat, spreekt men van non-disjunctie: twee chromosomen gaan bij elkaar in plaats van elk naar een aparte cel. Na bevruchting bevat de embryo dan 47 in plaats van 46 chromosomen.

Non-disjunctie tijdens de celdeling

Non-disjunctie kan optreden tijdens de meiose, het celdelingsproces waarbij geslachtscellen worden gevormd. Het kan ook optreden tijdens de vroege mitotische delingen na de bevruchting. In dat laatste geval ontstaat een mozaïekpatroon: sommige cellen hebben 46 chromosomen, andere 47. Mensen met een mozaïekvorm hebben doorgaans minder uitgesproken kenmerken dan mensen waarbij alle cellen een extra chromosoom bevatten.

Leeftijd van de moeder als risicofactor

De kans op chromosomale afwijkingen neemt toe met de leeftijd van de moeder. Bij vrouwen ouder dan 35 jaar is het risico op trisomie 21 (het syndroom van Down) aanzienlijk hoger dan bij jongere vrouwen. Dit heeft te maken met de kwaliteit van de eicellen, die gedurende het leven van een vrouw langzaam achteruitgaat. Toch kunnen trisomieën op elke leeftijd voorkomen, ook bij jonge moeders.

Erfelijkheid of toevallige fout?

De meeste gevallen van trisomie zijn niet erfelijk in de traditionele zin: ze ontstaan door een toevallige fout bij de celdeling en kunnen bij ieder stel voorkomen. In zeldzame gevallen, zoals bij bepaalde vormen van translocatietrisomie, kan er wel sprake zijn van een verhoogd familiair risico. Genetisch onderzoek kan hierover duidelijkheid geven.

Trisomie 21: het syndroom van Down

Het syndroom van Down, ook wel trisomie 21 genoemd, is de meest voorkomende vorm van chromosomale trisomie. Wereldwijd wordt bij ongeveer 1 op de 800 geboortes een kind met Down-syndroom geboren. Het extra chromosoom 21 beïnvloedt de lichamelijke en verstandelijke ontwikkeling op meerdere manieren.

Lichamelijke kenmerken

Kinderen met het syndroom van Down hebben vaak herkenbare uiterlijke kenmerken, waaronder een plat gezichtsprofiel, amandelvormige ogen met een kleine huidplooi aan de binnenhoek, een kleinere schedel en een lagere spierspanning (hypotonie). De handen zijn vaak breed met een enkele dwarsplooi in de handpalm. Niet alle kinderen hebben dezelfde kenmerken in gelijke mate.

Gezondheidsproblemen

Naast de uiterlijke kenmerken gaat het syndroom van Down vaak gepaard met medische aandoeningen. De meest voorkomende zijn:

  • Aangeboren hartafwijkingen – bij ongeveer 40 tot 50% van de kinderen aanwezig
  • Gehoorproblemen – door frequente middenoorontstekingen of structurele afwijkingen
  • Oogproblemen – zoals strabismus (schelen) of verminderd gezichtsvermogen
  • Maag- en darmproblemen – waaronder de ziekte van Hirschsprung of darmatresie
  • Schildklierproblemen – hypothyreoïdie komt vaker voor
  • Verhoogd risico op leukemie en andere aandoeningen van het immuunsysteem
  • Dementie op jongere leeftijd – veel mensen met Down-syndroom ontwikkelen de ziekte van Alzheimer al vóór het 50e levensjaar

Verstandelijke ontwikkeling en zelfstandigheid

Mensen met het syndroom van Down hebben een verstandelijke beperking die kan variëren van licht tot matig. De meeste kinderen kunnen gewoon naar school gaan, leren lezen en schrijven, en groeien op tot volwassenen die deelnemen aan de samenleving. Velen wonen zelfstandig met enige begeleiding. De gemiddelde levensverwachting is de afgelopen decennia sterk gestegen en ligt nu op 50 tot 60 jaar.

Trisomie 18: het syndroom van Edwards

Het syndroom van Edwards, of trisomie 18, is een ernstige chromosomale aandoening waarbij een extra chromosoom 18 aanwezig is. Het komt voor bij ongeveer 1 op de 3000 zwangerschappen, maar veel zwangerschappen eindigen spontaan in een miskraam.

Symptomen en kenmerken

Kinderen met trisomie 18 hebben doorgaans een laag geboortegewicht en vertoonden al voor de geboorte een groeiachterstand. Karakteristieke kenmerken zijn een kleine schedel (microcefalie), overlappende vingers in een gebalde vuist, en afwijkingen aan de voeten. Vrijwel altijd zijn er ernstige hartafwijkingen aanwezig, samen met afwijkingen aan de nieren, de longen en het spijsverteringsstelsel.

Levenskansen en begeleiding

De prognose bij trisomie 18 is helaas ernstig: ongeveer 50% van de kinderen overleeft de eerste week niet. Slechts 10% bereikt de leeftijd van 1 jaar. De weinige kinderen die langer leven, hebben intensieve medische begeleiding nodig. Ouders worden begeleid door specialisten in de neonatologie en palliatieve zorg. Raadpleeg altijd een arts of genetisch adviseur voor persoonlijk advies.

Trisomie 13: het syndroom van Patau

Het syndroom van Patau, of trisomie 13, is een zeldzame en ernstige chromosomale aandoening. Het komt voor bij circa 1 op de 5000 tot 12.000 geboortes. Net als bij trisomie 18 zijn de gevolgen voor de gezondheid zeer ingrijpend.

Kenmerken en complicaties

Kinderen met trisomie 13 hebben vaak ernstige hersenafwijkingen, waaronder holoprosencefalie, waarbij de hersenen zich niet volledig in twee helften splitsen. Andere kenmerken zijn schisis (gespleten lip en gehemelte), oogafwijkingen (cyclopia of kleine ogen), extra vingers of tenen (polydactylie), en hartafwijkingen. De nieren en andere organen kunnen ook afwijkend ontwikkeld zijn.

Levensverwachting

De levensverwachting bij trisomie 13 is zeer beperkt. De meeste kinderen overlijden binnen de eerste levensmaanden. Een kleine groep, met name kinderen met een mozaïekvorm, kan langer leven. Intensieve medische zorg en begeleiding van het gezin zijn essentieel. Neem bij vragen altijd contact op met een medisch specialist.

Geslachtschromosoom-trisomieën

Naast trisomieën van de autosomen (chromosomen 1 tot 22) kunnen er ook extra geslachtschromosomen aanwezig zijn. De meest bekende zijn het Klinefelter-syndroom (XXY bij mannen) en het Triple-X-syndroom (XXX bij vrouwen). Een extra Y-chromosoom (XYY) is ook mogelijk.

Klinefelter-syndroom (XXY)

Mannen met het Klinefelter-syndroom hebben twee X-chromosomen en één Y-chromosoom. Dit leidt tot een verminderde aanmaak van testosteron, waardoor de mannelijke geslachtskenmerken minder uitgesproken zijn. Veel mannen zijn onvruchtbaar en hebben een iets grotere lichaamsbouw met smallere schouders en bredere heupen. De verstandelijke ontwikkeling is meestal normaal, al kunnen er leer- en spraakproblemen voorkomen. Klinefelter wordt vaak laat of pas bij vruchtbaarheidsonderzoek ontdekt.

Triple-X-syndroom (XXX)

Vrouwen met drie X-chromosomen zijn doorgaans groter dan gemiddeld en kunnen een lichte achterstand in de taal- en motorische ontwikkeling hebben. De meeste vrouwen met Triple-X leiden een normaal leven en zijn vruchtbaar. Het syndroom wordt vaak per toeval ontdekt tijdens genetisch onderzoek om een andere reden.

XYY-syndroom

Mannen met een extra Y-chromosoom zijn vaak wat langer dan gemiddeld. De meeste mannen met dit syndroom merken er weinig van; ze zijn vruchtbaar en leven normaal. Er kan sprake zijn van lichte leerproblemen of aandachtsmoeilijkheden, maar de verschillen met de algemene bevolking zijn klein.

Hoe worden chromosomale afwijkingen ontdekt?

Chromosomale afwijkingen kunnen tijdens de zwangerschap of na de geboorte worden vastgesteld via verschillende vormen van onderzoek.

Prenatale screening

Tijdens de zwangerschap kan via de NIPT (Niet-Invasieve Prenatale Test) het DNA van de foetus in het bloed van de moeder worden onderzocht op chromosomale afwijkingen. Deze test is betrouwbaar voor trisomie 21, 18 en 13, en voor geslachtschromosoom-afwijkingen. De NIPT is in Nederland beschikbaar voor alle zwangere vrouwen en wordt aangeboden vanuit de reguliere verloskundige zorg. Bij een afwijkende uitslag volgt altijd een invasieve test (vlokkentest of vruchtwaterpunctie) voor bevestiging.

Diagnostiek na de geboorte

Wanneer een chromosomale afwijking na de geboorte vermoed wordt op basis van uiterlijke kenmerken of gezondheidsproblemen, kan een chromosomenonderzoek (karyogram) uitsluitsel geven. Hierbij wordt bloed afgenomen en worden de chromosomen onder de microscoop in kaart gebracht. Tegenwoordig zijn ook geavanceerdere technieken beschikbaar, zoals de array-CGH, waarmee kleine chromosomale veranderingen kunnen worden opgespoord.

Behandeling en begeleiding

Er bestaat geen behandeling die een chromosomale afwijking ongedaan maakt. De begeleiding is gericht op het ondersteunen van de persoon en het gezin, en op het behandelen van specifieke medische problemen.

Medische zorg op maat

Afhankelijk van de aandoening worden kinderen en volwassenen begeleid door een multidisciplinair team van specialisten, waaronder kinderartsen, cardiologen, logopedisten, fysiotherapeuten en orthopedagogen. Vroege interventie, zoals logopedie en fysiotherapie, kan de ontwikkeling positief beinvloeden.

Ondersteuning voor gezinnen

Ouders van kinderen met een chromosomale afwijking kunnen een beroep doen op diverse organisaties voor informatie en lotgenotencontact. In Nederland zijn er specifieke patiëntenverenigingen voor Down-syndroom, Klinefelter en andere aandoeningen. Een genetisch adviseur kan het gezin begeleiden bij vragen over erfelijkheid en toekomstige zwangerschappen.

Veelgestelde vragen

Kan een kind met te veel chromosomen een normaal leven leiden?

Dat hangt sterk af van welk chromosoom extra aanwezig is. Mensen met het Klinefelter-syndroom of Triple-X leiden vaak een vrijwel normaal leven. Mensen met het syndroom van Down groeien op tot volwassenen die aan de samenleving deelnemen, al hebben de meesten enige ondersteuning nodig. Bij trisomie 13 en 18 is de prognose helaas veel ernstiger.

Is een chromosomale afwijking altijd erfelijk?

Nee, de meeste trisomieën ontstaan door een toevallige fout bij de celdeling en zijn niet erfelijk in de traditionele zin. In zeldzame gevallen, bij bepaalde vormen van translocatie, is er wel een verhoogd familiair risico. Genetisch onderzoek kan dit vaststellen.

Hoe groot is de kans op een kind met een chromosomale afwijking?

De kans varieert per leeftijd van de moeder en per type afwijking. Bij trisomie 21 is het risico voor vrouwen van 35 jaar ongeveer 1 op 400, en voor vrouwen van 40 jaar ongeveer 1 op 100. Bij jongere vrouwen is het risico kleiner, maar nooit nul.

Wat is het verschil tussen trisomie en mozaïek-trisomie?

Bij een volledige trisomie hebben alle cellen in het lichaam een extra chromosoom. Bij een mozaïek-trisomie hebben alleen sommige cellen het extra chromosoom. Mensen met een mozaïekvorm hebben meestal minder uitgesproken kenmerken en een milder verloop van de aandoening.

Kan NIPT alle chromosomale afwijkingen aantonen?

De NIPT is betrouwbaar voor de meest voorkomende trisomieën (21, 18, 13) en voor geslachtschromosoom-afwijkingen. Kleinere chromosomale veranderingen of zeldzamere afwijkingen kunnen niet altijd worden opgepikt. Bij twijfel bespreekt de arts welk aanvullend onderzoek zinvol is.

Waar kan ik terecht voor meer informatie of begeleiding?

Voor medische vragen is de huisarts of kinderarts de eerste aangewezen persoon. Voor erfelijkheidsadvies verwijst de arts naar een klinisch geneticus. Organisaties zoals de Downpoli van universitaire ziekenhuizen, de Down Syndroom Nederland-vereniging en de VKGN (Vereniging Klinische Genetica Nederland) bieden verdere informatie en ondersteuning.

VL
Redactie Veel.nlOnze redactie schrijft informatieve artikelen over uiteenlopende onderwerpen.

Geef een reactie