Kort antwoord: De Dalai Lama is de geestelijk leider van het Tibetaans boeddhisme, een van de vijf hoofdscholen van het boeddhisme. Zijn geloof draait om mededogen, het verlichten van lijden en de leer van Siddhartha Gautama, aangevuld met Tibetaanse tantra-tradities en de rol van gereïncarneerde meesters, de zogenoemde tulku’s.
De huidige Dalai Lama, de 14e in de rij, heet Tenzin Gyatso. Hij werd geboren op 6 juli 1935 in het dorpje Taktser in het noordoosten van Tibet. Zijn geloof is geen privézaak. Het is een complete levensfilosofie die hij wereldwijd uitdraagt via lezingen, boeken en ontmoetingen met staatslieden, wetenschappers en gewone mensen. Maar welk geloof is dat precies?
Het Tibetaans boeddhisme: het geloof van de Dalai Lama
Het boeddhisme is een van de grote wereldreligies, met naar schatting 500 tot 600 miljoen aanhangers wereldwijd. Binnen het boeddhisme bestaan meerdere stromingen. De Dalai Lama behoort tot het Tibetaans boeddhisme, ook wel vajrayana of diamantvoertuig genoemd. Dit is de dominante stroming op het Tibetaanse plateau en in aangrenzende regio’s zoals Bhutan, Nepal en delen van de Himalaya. Het boeddhisme heeft in heel Azië indrukwekkende sporen nagelaten, zoals bij de indrukwekkende Borobudur-tempel in Indonesië, het grootste boeddhistische monument ter wereld.
Het Tibetaans boeddhisme combineert de vroege boeddhistische leer, de mahayana-traditie (het grote voertuig) en Tibetaanse tantrische praktijken. Daardoor is het rijker aan rituelen, symbolen en meditatie-technieken dan bijvoorbeeld het theravada-boeddhisme uit Zuidoost-Azië. Binnen het Tibetaans boeddhisme zijn er vijf hoofdscholen: Nyingma, Kagyu, Sakya, Gelug en Jonang. De Dalai Lama behoort tot de Gelug-school, de jongste van de vijf. Deze school legt nadruk op strenge monastieke discipline, filosofisch studie en tantrische praktijk.
Een opvallend kenmerk van het Tibetaans boeddhisme is het geloof in tulku’s: verlichte meesters die bewust opnieuw geboren worden om anderen te helpen. De Dalai Lama is de bekendste tulku ter wereld. Volgens de Tibetaanse traditie is hij een manifestatie van Avalokiteshvara, de bodhisattva van het mededogen. Na zijn dood wordt er gezocht naar een nieuw kind dat hem belichaamt.
Het Tibetaans boeddhisme verschilt daarmee fundamenteel van het Nederlandse begrip van “religie”. Er is geen almachtige god, geen schepper en geen oordeel na de dood. Het draait om bewustzijn, karma en het streven naar bevrijding uit de lijdenscyclus. Toch zijn er ook raakvlakken met andere geloven, want als je kijkt naar de overeenkomsten tussen verschillende godsdiensten zie je dat mededogen en innerlijke vrede steeds terugkeren.
De vier edele waarheden: de kern van zijn geloof
Elk boeddhisme, inclusief de traditie van de Dalai Lama, is gebouwd op de vier edele waarheden die Siddhartha Gautama formuleerde rond de 5e eeuw voor Christus. De Dalai Lama heeft er een beroemd boek over geschreven en geeft er wereldwijd lezingen over. Deze vier waarheden vormen de ruggengraat van zijn denken:
- Dukkha (lijden bestaat): Alle bestaan kent onvermijdelijk lijden, onbevredigendheid en vergankelijkheid. Ziekte, ouderdom, verlies en dood zijn universeel.
- Samudaya (oorzaak van lijden): Lijden ontstaat door begeerte, hechting en onwetendheid. Wie zich vastklemt aan bezit, status of identiteit, creëert zijn eigen ongeluk.
- Nirodha (opheffing van lijden): Lijden kan worden opgeheven. Door begeerte los te laten, bereik je een staat van bevrijding, nirvana genaamd.
- Magga (het pad): Er bestaat een methode om lijden op te heffen: het achtvoedig pad. Dit is de praktische leidraad voor het dagelijks leven.
- Verbinding met mededogen: In de mahayana-traditie, waaruit het Tibetaans boeddhisme voortkomt, voeg je hieraan toe dat bevrijding pas compleet is als je ook anderen helpt bevrijd te worden. Dit noemen ze bodhicitta, de geest van verlichting.
- Tantrische verdieping: In het vajrayana worden visualisaties, mantra’s en speciale meditatie-technieken ingezet om dit proces te versnellen. Bekende praktijken zijn onder meer de meditatie op Avalokiteshvara en het reciteren van “Om mani padme hum”.
- De rol van de leraar: De Dalai Lama benadrukt steeds dat een authentieke leraar (lama) onmisbaar is om de diepere tantrische leringen door te geven. Zonder vertrouwen in de leraar geen echte beoefening.
In zijn boek “De vier edele waarheden” legt de Dalai Lama deze concepten uit voor een westers publiek, zonder theologisch jargon en met alledaagse voorbeelden. Het boek is ook in het Nederlands vertaald en verkrijgbaar bij de Bibliotheek.
Het achtvoedig pad in de praktijk van de Dalai Lama
Het achtvoedig pad is de concrete invulling van de vierde edele waarheid. De Dalai Lama noemt het regelmatig als de blauwdruk voor een ethisch en bewust leven. Het pad bestaat uit acht elementen die je tegelijkertijd beoefent, niet als trap maar als samenhangend geheel.
| Element | Pali-term | Uitleg |
|---|---|---|
| Juist inzicht | Samma ditthi | Begrijpen hoe de vier edele waarheden werken |
| Juiste intentie | Samma sankappa | Afstand doen van begeerte, kwaadwil en wreedheid |
| Juist spreken | Samma vaca | Eerlijk zijn, niet liegen of roddelen |
| Juist handelen | Samma kammanta | Niet doden, stelen of schadelijk gedrag vertonen |
| Juist levensonderhoud | Samma ajiva | Geen beroep kiezen dat anderen schaadt |
| Juiste inspanning | Samma vayama | Onheilzame gedachten niet laten groeien |
| Juiste aandacht | Samma sati | Bewust aanwezig zijn in het moment (mindfulness) |
| Juiste concentratie | Samma samadhi | Diepe meditatie beoefenen |
De Dalai Lama zelf staat dagelijks vroeg op, rond 3.30 uur, om te mediteren. Hij brengt meerdere uren per dag door met meditatie en gebed. Dit is geen ritueel voor de buitenwereld, maar een persoonlijke beoefening van de elementen “juiste concentratie” en “juiste aandacht” uit het achtvoedig pad.
Mededogen als centraal begrip in zijn leer
Als je de Dalai Lama vraagt wat de essentie van zijn geloof is, antwoordt hij bijna altijd hetzelfde: mededogen. Het Tibetaanse woord is nyingje, het Sanskriet karuna. Mededogen is in zijn leer niet sentimenteel medelijden, maar een actieve wil om het lijden van anderen te verlichten.
Dit mededogen geldt niet alleen voor vrienden of familieleden, maar ook voor vijanden. De Dalai Lama past dit toe op China, dat Tibet in 1950 binnenviel en zijn volk onderdrukt. In publieke verklaringen spreekt hij geen haat uit, maar vraagt hij om dialoog en wederzijds begrip. Voor hem is dit geen politieke strategie maar een religieuze plicht.
In zijn leringen maakt de Dalai Lama onderscheid tussen drie vormen van mededogen. Allereerst is er mededogen dat voortkomt uit hechting, zoals de liefde voor je eigen kind. Dit is waardevol maar begrensd. Dan is er mededogen zonder hechting, dat je uitbreidt naar vreemden. En ten slotte is er groot mededogen (mahakaruna), gericht op alle levende wezens zonder uitzondering. Dit laatste is het ideaal van de bodhisattva, het pad dat de Dalai Lama bewandelt.
Mededogen heeft ook een praktische component in zijn leer. De Dalai Lama stelt dat mensen die mededogen beoefenen niet alleen gelukkiger zijn maar ook gezonder. Hij verwijst daarbij naar neurowetenschappelijk onderzoek, onder meer uit samenwerking met het Mind and Life Institute, waarbij hij decennialang betrokken is geweest. Meditatie-onderzoek toont aan dat langdurige meditatie de activiteit in de prefrontale cortex verhoogt, een hersengebied dat met positieve emoties verbonden is.
De Dalai Lama en de opvolgingskwestie in 2025 en 2026
Een van de meest actuele onderwerpen rondom het geloof van de Dalai Lama is de opvolgingskwestie. Tenzin Gyatso is nu 90 jaar oud (geboren 6 juli 1935). De vraag wie zijn opvolger wordt, is niet puur religieus maar ook politiek geladen.
In de Tibetaanse traditie wordt de nieuwe Dalai Lama na zijn dood gevonden via tekenen, orakels en onderzoek. Een commissie van hoge lama’s zoekt naar een kind dat kenmerken vertoont van de overledene. Volgens de Dalai Lama zal de Gaden Phodrang Trust, een non-profit die hij zelf heeft opgericht, de leiding nemen bij het zoeken naar zijn opvolger.
China claimt echter het recht om de opvolger aan te wijzen, op basis van een keizerlijk besluit uit 1793. De Chinese overheid heeft duidelijk gemaakt dat een nieuwe Dalai Lama alleen erkend kan worden als deze via Beijing aangewezen is. Dit stuit op fel verzet van de Tibetaanse gemeenschap in ballingschap en van internationale mensenrechtenorganisaties.
De Dalai Lama heeft in 2025 verklaard dat zijn opvolger geboren zal worden in de vrije wereld, buiten China. De kwestie heeft diplomatieke gevolgen: India, waar de Dalai Lama in ballingschap woont (in Dharamsala, Himachal Pradesh), staat onder druk van Beijing om geen steun te geven aan het zoekproces buiten China.
Voor de internationale boeddhistische gemeenschap is dit niet alleen een politieke strijd. Het raakt direct aan de geloofskern van het Tibetaans boeddhisme. Als de continuïteit van de tulku-lijn doorkruist wordt, heeft dat gevolgen voor de geestelijke erfopvolging van een vijfhonderd jaar oude traditie.
Drie varianten van het geloof: hoe de Dalai Lama zijn leer aanpast aan zijn publiek
Wie de Dalai Lama een tijdje volgt, merkt dat hij zijn boodschap aanpast aan zijn publiek, zonder de kern te veranderen. Dat levert drie herkenbare varianten op:
Variant 1: De religieuze leer voor boeddhisten. In kloosters en bij formele dharma-onderwijssessies spreekt de Dalai Lama diepgaand over tantrische teksten, de filosofie van Nagarjuna (de leer van de leegte, shunyata) en de Gelug-commentaren van Tsongkhapa, de stichter van zijn school (14e-15e eeuw). Dit is vakinhoud voor gevorderden.
Variant 2: De universele ethiek voor niet-boeddhisten. In gesprekken met wetenschappers, politici en een breed publiek spreekt de Dalai Lama over “seculiere ethiek”. Hij stelt dat mededogen, geduld en eerlijkheid geen religieus eigendom zijn maar menselijke waarden die iedereen kan beoefenen, ongeacht geloof. Zijn boek “Beyond Religion” (2011) is hiervan een voorbeeld.
Variant 3: De interreligieuze dialoog. De Dalai Lama heeft altijd brede interesse getoond in andere religies. Hij heeft meerdere keren gezegd dat mensen die in het christendom, de islam of het jodendom geboren zijn, beter in hun eigen traditie kunnen verdiepen in plaats van van religie te wisselen. Hij benadrukt overeenkomsten: elke grote religie leert mededogen, eerlijkheid en innerlijke vrede. Die gedeelde waarden zie je terug op plekken waar geloven elkaar raken, zoals de stad die je leert kennen als je ontdekt waarom Jeruzalem heilig is voor drie religies. Je kunt ook lezen hoe religieuze begrippen en namen in het algemeen betekenis dragen, vergelijkbaar met hoe je de betekenis van jouw naam kunt onderzoeken als venster op culturele en spirituele tradities.
Deze drie varianten laten zien dat het geloof van de Dalai Lama niet star is. Het past zich aan de context aan, maar de grondtoon blijft altijd dezelfde: mededogen, bewustzijn en de verlossing van lijden.
Karma, reïncarnatie en de Tibetaanse visie op leven en dood
Twee begrippen die centraal staan in het geloof van de Dalai Lama zijn karma en reïncarnatie. Voor westerse mensen klinken deze termen soms vaag of mystiek, maar in het Tibetaans boeddhisme zijn het nauwkeurig omschreven concepten.
Karma betekent letterlijk “actie”. Elke intentionele daad, elk woord en elke gedachte laat een afdruk achter in het bewustzijn. Die afdruk bepaalt mee hoe toekomstige ervaringen eruitzien, zowel in dit leven als in volgende levens. Karma is geen straf van een hogere macht maar een neutraal causaal mechanisme: actie heeft gevolg. De Dalai Lama benadrukt dat karma veranderbaar is. Wie bewust kiest voor positieve daden en mededogen, verandert zijn karmische patronen.
Reïncarnatie (wedergeboorte) is in het boeddhisme anders dan in populaire westerse opvattingen. Er is geen onsterfelijke ziel die van lichaam naar lichaam springt. Wat doorgaat is een continuüm van bewustzijn, vergelijkbaar met een vlam die een nieuwe kaars aansteekt. Er is continuïteit maar geen vaste “kern”.
Het Tibetaans Dodenboek (Bardo Thodol) beschrijft uitgebreid wat er na de dood gebeurt: een reeks bewustzijnstoestanden (bardo’s) die de overledene doormaakt voordat hij of zij opnieuw geboren wordt. De Dalai Lama onderwijst deze tekst als een praktische handleiding: wie de stadia van de dood begrijpt, kan ze ook in meditatie oefenen en zo bewuster sterven.
- Bardo van het leven: het gewone dagelijks bewustzijn
- Bardo van het sterven: het moment van dood tot vlak daarna
- Bardo van dharmata: heldere lichtervaring kort na de dood
- Bardo van wedergeboorte: het zoeken naar een nieuw lichaam
Voor de Dalai Lama zijn dit geen abstracte leringen maar realiteiten die hij door zijn eigen meditatie-beoefening probeert te doorgronden. Hij heeft meermalen gezegd dat hij zijn vorige levens niet helder kan herinneren, maar dat de beoefening hem voorbereidt op een bewuste dood.
Veelgestelde vragen
Welke religie beoefent de Dalai Lama precies?
De Dalai Lama beoefent het Tibetaans boeddhisme, specifiek de Gelug-school. Dit is een van de vijf hoofdscholen van het Tibetaans boeddhisme. De Gelug-school werd gesticht door Tsongkhapa in de 14e-15e eeuw en legt nadruk op monastieke discipline, filosofie en tantrische meditatie. De Dalai Lama is de spiritueel leider van deze traditie en geldt als de belichaming van Avalokiteshvara, de bodhisattva van het mededogen.
Is het geloof van de Dalai Lama hetzelfde als regulier boeddhisme?
Nee, er zijn duidelijke verschillen. Het reguliere boeddhisme (theravada, dominant in Sri Lanka, Thailand en Myanmar) kent geen tantrische praktijken en geen tulku-systeem. Het Tibetaans boeddhisme voegt aan de vroege leer van de Boeddha laag na laag toe: mahayana-filosofie over de leegte, tantrische rituelen, visualisaties en het geloof in gereïncarneerde meesters. Dit maakt het complexer maar ook rijker aan praktische methoden.
Gelooft de Dalai Lama in God?
Nee. Het boeddhisme is in de kern niet-theïstisch: er is geen scheppende god die het universum bestiert. De Dalai Lama gelooft niet in een persoonlijke god die gebeden beantwoordt. Hij erkent wel de waarde van gebed als concentratie-oefening en erkent het belang van religieuze tradities die wél in God geloven. In interreligieuze dialoog zoekt hij naar gedeelde menselijke waarden, niet naar theologische overeenstemming.
Wat bedoelt de Dalai Lama met mededogen?
Mededogen (karuna) is voor de Dalai Lama de wil om het lijden van anderen te verlichten, inclusief dat van vijanden. Het verschilt van gewoon medelijden: mededogen is actief en vraagt inzet. De Dalai Lama koppelt het aan wijsheid: blinde goedbedoeldheid zonder inzicht in oorzaken van lijden is onvoldoende. Mededogen gecombineerd met begrip leidt tot echte hulp, of het nu gaat om persoonlijke relaties of internationale politiek.
Wie wordt de volgende Dalai Lama?
Dat is onbekend. De Dalai Lama heeft in 2025 gezegd dat zijn opvolger in de vrije wereld geboren zal worden, buiten China. De Gaden Phodrang Trust zal het zoekproces leiden. China claimt het recht om de opvolger aan te wijzen, op basis van een keizerlijk decreet uit 1793. Dit leidt tot een politiek conflict: de kans op twee concurrerende Dalai Lama’s (een door Tibet erkende en een door Beijing aangestelde) is reëel.
Kan iemand zonder boeddhistisch geloof iets leren van de Dalai Lama?
Ja, zeker. De Dalai Lama spreekt bewust ook een niet-religieus publiek aan met zijn concept van seculiere ethiek. Hij stelt dat mededogen, eerlijkheid, geduld en innerlijke kalmte universele menselijke waarden zijn die los staan van welk geloof dan ook. Zijn boek “Beyond Religion” en talloze lezingen zijn gericht op mensen van alle achtergronden. Hij moedigt mensen aan om binnen hun eigen traditie of levensbeschouwing te groeien, in plaats van naar het boeddhisme over te stappen.
