Een oorontsteking is een veelvoorkomende aandoening die zowel kinderen als volwassenen kan treffen. In veel gevallen gaat een oorontsteking vanzelf over zonder antibiotica, maar soms is een behandeling met antibiotica noodzakelijk. Welk middel de huisarts dan voorschrijft, hangt af van het type oorontsteking, de leeftijd van de patiënt en de ernst van de klachten. Dit artikel geeft een zakelijk, informatief overzicht op basis van de geldende Nederlandse richtlijnen (NHG, 2024). Raadpleeg altijd een arts voor een persoonlijk advies en diagnose.
Soorten oorontsteking
Niet elke oorontsteking is hetzelfde. Er zijn drie hoofdtypen, elk met een eigen oorzaak, verloop en behandeling. Het onderscheid is van belang omdat het type mede bepaalt of antibiotica nodig zijn.
Acute middenoorontsteking (otitis media acuta)
De acute middenoorontsteking is de meest voorkomende vorm bij jonge kinderen. De middenoorholte achter het trommelvlies raakt ontstoken, vaak als gevolg van een virale bovenste luchtweginfectie zoals een verkoudheid. Bacteriën die normaal in de neus-keelholte leven, kunnen zich dan via de buis van Eustachius naar het middenoor verplaatsen. De meest voorkomende veroorzakers zijn Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae en Moraxella catarrhalis. Klachten zijn oorpijn, koorts en soms een loopoor.
Otitis externa (buitenste oorkanaalontsteking)
Een ontsteking van het uitwendige gehoorkanaal wordt otitis externa genoemd. Deze vorm komt vaker voor bij volwassenen en bij mensen die regelmatig zwemmen (zwemmersoor). De oorzaak is meestal bacterieel, vaak Pseudomonas aeruginosa of Staphylococcus aureus. Klachten zijn jeuk, pijn bij aanraken van het oor en soms afscheiding. Behandeling verloopt doorgaans via oordruppels, niet via orale antibiotica.
Chronische middenoorontsteking
Bij een chronische middenoorontsteking is er een langdurige ontsteking van het middenoor, vaak in combinatie met een perforatie van het trommelvlies en aanhoudend oorvloed. Behandeling is specialistisch en valt buiten de reguliere huisartsenzorg.
Wanneer zijn antibiotica nodig?
De NHG-Standaard voor otitis media acuta bij kinderen (herziene versie 2024) adviseert in eerste instantie een afwachtend beleid met goede pijnstilling. De meeste middenoorontstekingen genezen binnen enkele dagen vanzelf. Antibiotica worden niet standaard voorgeschreven, maar zijn wel aangewezen in bepaalde gevallen.
Directe indicaties voor antibiotica
Een arts schrijft direct antibiotica voor wanneer sprake is van:
- Kinderen jonger dan zes maanden
- Ernstige algemene ziekteverschijnselen zoals hoge koorts boven 39 graden, sufheid of slecht drinken
- Een loopoor (otorroe) dat langer dan enkele dagen aanhoudt
- Kinderen met een verhoogd risico op complicaties, zoals kinderen met een immuunstoornis, aangeboren gehoorverlies of een schisis
- Vermoeden van een mastoïditis (ontsteking van het botje achter het oor)
Antibiotica na drie dagen afwachten
Als bij een kind ouder dan zes maanden de klachten na drie dagen niet verbeteren of juist verergeren, adviseert de huisarts alsnog een antibioticakuur. Dit geldt ook als er binnen twaalf maanden al een tweede acute middenoorontsteking optreedt. Pijnstilling met paracetamol blijft altijd de eerste stap, ook naast antibiotica.
Eerste keuze antibioticum: amoxicilline
Wanneer een antibioticum geïndiceerd is bij een acute middenoorontsteking, is amoxicilline de eerste keuze volgens de Nederlandse richtlijnen. Amoxicilline is een breedspectrumantibioticum uit de penicillinegroep dat effectief werkt tegen de meest voorkomende bacteriën die middenoorontstekingen veroorzaken.
Dosering bij kinderen
De standaard dosering voor kinderen is 40 mg per kilogram lichaamsgewicht per dag, verdeeld over drie giften, gedurende zeven dagen. Deze dosering is in 2024 door het NHG herzien en verhoogd ten opzichte van eerdere standaarden, omdat hogere doses beter werkzaam zijn bij de meest resistente bacteriestammen van Streptococcus pneumoniae. De apotheek berekent de exacte dosering op basis van het gewicht van het kind.
Dosering bij volwassenen
Bij volwassenen met een acute middenoorontsteking, een minder frequent voorkomende situatie, geldt een dosering van circa 750 mg amoxicilline elke acht uur gedurende vijf tot tien dagen, afhankelijk van de ernst. De huisarts stelt de exacte kuur vast op basis van de situatie van de individuele patiënt.
Kuurlengte
Het is essentieel de volledige antibioticakuur af te maken, ook als de klachten eerder verdwijnen. Stoppen te vroeg kan ertoe leiden dat niet alle bacteriën gedood zijn, wat kan bijdragen aan resistentievorming.
Alternatieven bij penicillineallergie
Sommige patiënten zijn allergisch voor penicilline of amoxicilline. In dat geval schrijft de arts een alternatief antibioticum voor. Het is belangrijk onderscheid te maken tussen een echte allergie (met huidreacties, anafylaxie) en bijwerkingen zoals maagklachten, want dat zijn geen allergieën.
Azithromycine of claritromycine
Bij een bewezen penicillineallergie kan de arts kiezen voor een macrolide zoals azithromycine of claritromycine. Deze middelen werken anders dan penicillines maar zijn effectief bij middenoorontstekingen. Ze worden minder gebruikt als eerste keuze vanwege een iets hogere kans op resistentie bij bepaalde bacteriën.
Co-trimoxazol of cefalosporinen
In sommige situaties, bijvoorbeeld bij een specifieke bacteriestam of resistentiepatroon, kiest de arts voor een cefalosporine of co-trimoxazol. Deze middelen worden zelden als eerste stap ingezet maar zijn beschikbaar als tweede keuze. Bespreek altijd met de behandelend arts welk middel het meest geschikt is in jouw situatie.
Oordruppels met antibiotica
Bij een otitis externa, een ontsteking van het uitwendige gehoorkanaal, zijn lokale antibiotica-oordruppels de voorkeurskeuze boven orale antibiotica. De druppels brengen het medicament direct op de plek van de ontsteking, wat sneller werkt en minder belastend is voor het hele lichaam.
Ofloxacine-oordruppels
Ofloxacine is een chinolon-antibioticum dat als oordruppel beschikbaar is. Het wordt voorgeschreven bij bacteriële infecties van het uitwendige gehoorkanaal en, bij een perforatie van het trommelvlies, ook bij middenoorontstekingen. Ofloxacine-druppels zijn ook veilig te gebruiken wanneer het trommelvlies beschadigd is, wat niet voor alle oordruppels geldt.
Combinatiedruppels met corticosteroïden
Bij ernstige ontsteking schrijft de arts soms combinatiedruppels voor met zowel een antibioticum als een corticosteroïd. Het corticosteroïd vermindert de zwelling en pijn, terwijl het antibioticum de infectie aanpakt. Dit type druppels wordt alleen op doktersrecept verstrekt.
Antibiotica bij kinderen met trommelvliesbuisjes
Kinderen die trommelvliesbuisjes hebben geplaatst gekregen, reageren anders op een middenoorontsteking. Wanneer er door de buisjes een loopoor optreedt, is behandeling met topicale antibiotica-oordruppels met corticosteroïden de eerste keuze, in plaats van orale antibiotica. Orale antibiotica geven bij deze groep minder voordeel en meer bijwerkingen.
Praktische tips bij oordruppels voor kinderen
Verwarm de druppels op lichaamstemperatuur door de flacon even in de hand te houden. Laat het kind op de zij liggen met het zieke oor naar boven. Druppel het voorgeschreven aantal druppels in en houd het kind enkele minuten stil zodat het medicament goed inwerkt. Druk daarna zacht op het klapje van de oorschelp om de druppels beter te verspreiden.
Resistentie en verantwoord gebruik van antibiotica
Antibiotica zijn waardevolle geneesmiddelen, maar ze werken alleen als ze verantwoord gebruikt worden. Onnodig gebruik van antibiotica draagt bij aan de groei van resistente bacteriën. Dat is een ernstig volksgezondheidsprobleem dat de effectiviteit van antibiotica voor iedereen bedreigt.
Gebruik antibiotica nooit op eigen initiatief
Start nooit zelf een antibioticakuur op basis van restjes medicijnen uit de kast. Een arts stelt de diagnose en bepaalt of antibiotica nodig zijn. Gebruik van een verkeerd antibioticum of een te korte kuur kan de infectie onvolledig behandelen en resistentie bevorderen.
Meld bijwerkingen aan de arts
Bijwerkingen van amoxicilline zijn onder meer diarree, misselijkheid en huiduitslag. Een plotselinge huiduitslag of zwelling na inname kan een allergische reactie zijn. Neem in dat geval direct contact op met de huisarts of, bij ernstige klachten, de spoedeisende hulp.
Veelgestelde vragen
Welk antibioticum schrijft de huisarts het vaakst voor bij oorontsteking?
Amoxicilline is de eerste keuze bij een acute middenoorontsteking, zowel bij kinderen als bij volwassenen. Dit middel is effectief, goed verdragen en beschikbaar in een vloeibare vorm voor kinderen. De arts bepaalt of het middel passend is op basis van de leeftijd, het gewicht en de medische voorgeschiedenis van de patiënt.
Hoe snel werkt amoxicilline bij oorontsteking?
De meeste patiënten merken binnen 24 tot 48 uur verbetering na het starten van amoxicilline. Koorts neemt doorgaans als eerste af. Oorpijn kan nog een paar dagen aanhouden. Verbeteren de klachten na 48 uur niet, neem dan contact op met de huisarts.
Is een oorontsteking besmettelijk?
Een oorontsteking zelf is niet besmettelijk. Wel kan de verkoudheid of virusinfectie die tot de oorontsteking heeft geleid, worden overgedragen op anderen. Goede handhygiene helpt verspreiding van verkoudheidsvirussen te beperken.
Mijn kind heeft al vaker een oorontsteking gehad. Moet het nu altijd antibiotica?
Niet per se. Herhaaldelijk terugkerende oorontstekingen zijn een reden voor overleg met de huisarts en eventueel een doorverwijzing naar een KNO-arts. Bij meer dan drie episodes per jaar of zes episodes in twee jaar kan plaatsing van trommelvliesbuisjes worden overwogen. Antibiotica worden bij elk nieuw geval opnieuw beoordeeld en niet automatisch voorgeschreven.
Kan ik ook zonder recept iets doen bij oorontsteking?
Pijnstilling met paracetamol kan zonder recept worden gebruikt en verlicht de pijn en koorts. Ibuprofen is ook een optie maar niet geschikt voor kinderen onder de drie maanden. Antibiotica zijn altijd receptplichtig en dienen door een arts te worden voorgeschreven na diagnose. Zelfmedicatie met antibiotica wordt sterk afgeraden.
Hoe lang duurt een oorontsteking gemiddeld?
De meeste acute middenoorontstekingen genezen binnen zeven tot tien dagen. Pijn en koorts verdwijnen doorgaans binnen drie tot vier dagen. Een loopoor dat door een gescheurd trommelvlies ontstaat, kan enkele weken aanhouden maar geneest in de meeste gevallen vanzelf. Blijven klachten langer dan twee weken bestaan, dan is een consult bij de huisarts aangewezen.
