De Grote Kaukasus scheidt de Zwarte Zee van de Kaspische Zee. Dit gebergte strekt zich uit over ruim 1.200 kilometer, van het schiereiland Taman aan de Zwarte Zee in het noordwesten tot het schiereiland Apsjeron aan de Kaspische Zee in het zuidoosten. De bergketen vormt daarmee een van de meest markante natuurlijke grenzen op het grensvlak van Europa en Azië.
Wie op een kaart kijkt, ziet het meteen: twee grote zeegebieden, van elkaar gescheiden door een compacte maar hoge bergmuur. Die muur is het Kaukasusgebergte, en de top ervan, de Elbroes, reikt tot 5.642 meter. Dat maakt de Elbroes de hoogste berg van Europa, hoger dan de Mont Blanc in de Alpen.
De Grote Kaukasus: de echte scheidslijn
De Grote Kaukasus is de centrale ruggengraat van het Kaukasusgebied. De hoofdkam loopt in een boogvorm van het noordwesten naar het zuidoosten en fungeert tegelijkertijd als waterscheiding: regen en smeltwater aan de noordzijde stromen richting de Zwarte Zee, terwijl water aan de zuidzijde naar de Kaspische Zee afvloeit. Het is dus niet alleen een klimatologische grens, maar ook een hydrologische.
De keten telt meer dan tien pieken boven de 5.000 meter. Naast de Elbroes (5.642 m) zijn dat onder andere de Sjkhara (5.193 m) op de grens van Rusland en Georgië, de Koebi-tau (5.153 m) en de Dykh-tau (5.205 m). Al deze pieken liggen langs de hoofdkam, die ook de staatsgrens vormt tussen enerzijds Rusland en anderzijds Georgië en Azerbeidzjan.
De Grote Kaukasus heeft een breedte van 30 tot 180 kilometer, afhankelijk van de locatie. In het westen, richting de Zwarte Zee, worden de bergen lager en breeder; in het midden zitten de hoogste toppen geconcentreerd. In het oosten loopt het gebergte uit in lagere heuvels die overgaan in de Apsjeron-vlakte bij Bakoe.
Het gebergte is gevormd door het botsen van de Arabische en de Euraziatische tektonische plaat, een proces dat zo’n 25 tot 30 miljoen jaar geleden begon en nog steeds voortduurt. De Kaukasus geldt daarmee als een jong gebergte, vergelijkbaar met de Alpen en de Himalaya. Aardbevingen zijn in de regio dan ook geen uitzondering.
De Kleine Kaukasus: een parallel gebergte in het zuiden
Naast de Grote Kaukasus bestaat er ook een Kleine Kaukasus, die ruwweg 100 kilometer zuidelijker loopt. De Kleine Kaukasus is echter geen doorlopende kam, maar bestaat uit meerdere losse berggroepen die samen een boog vormen door Georgië, Armenië en Azerbeidzjan. De hoogste piek in de Kleine Kaukasus is de Aragats (ook wel Alagöz) in Armenië, met een hoogte van 4.090 meter.
De Kleine Kaukasus scheidt de twee zeeën niet rechtstreeks. Die rol is voorbehouden aan de Grote Kaukasus. Toch is de Kleine Kaukasus geografisch en politiek van groot belang, want het gebergte vormt de ruggengraat van Armenië en bepaalt mede het klimaat en de waterafvoer in het zuiden van de regio. Tussen de Grote en Kleine Kaukasus liggen de laaggelegen vlakten van Georgië en Azerbeidzjan, waardoorheen rivieren als de Kura en de Rioni stromen.
Een belangrijk verschil met de Grote Kaukasus is de geologie. Waar de Grote Kaukasus bestaat uit graniet en metamorf gesteente, bevat de Kleine Kaukasus veel vulkanisch gesteente, inclusief extinctieve vulkanen en lavavlakten. De Aragats zelf is een slapende vulkaan met vier toppen en een caldera.
De Elbroes: hoogste punt van Europa
De Elbroes verdient een eigen bespreking. De berg is een stratovulkaan, gebouwd uit afwisselende lagen lava en as, en herbergt 22 gletsjers die samen een oppervlak van ruim 140 vierkante kilometer bedekken. De vulkaan heeft twee toppen: de westelijke top (5.642 m) en de oostelijke top (5.621 m). De vulkaan is al zo’n 2.000 jaar inactief, maar wordt geologisch gezien niet als volledig uitgedoofd beschouwd.
Of de Elbroes nu echt de hoogste berg van Europa is, hangt af van de definitie van de grens tussen Europa en Azië. Sommige geografen plaatsen die grens langs de rivier de Oeral en beschouwen de Kaukasus als geheel Aziatisch. Anderen trekken de grens over de waterscheiding van de Grote Kaukasus, waardoor de Elbroes aan de Europese kant valt. De meeste hedendaagse atlassen en geografische instituten volgen deze tweede definitie, waarmee de Elbroes de hoogste berg van Europa is.
Voor bergbeklimmers is de Elbroes een geliefde bestemming. De normale route via de zuidzijde heeft geen technische obstakels, maar de hoogte, het plotselinge weer en de koude maken de tocht zwaar. Jaarlijks proberen duizenden klimmers de top te bereiken; een klein deel van hen slaagt er ook werkelijk in.
Wat je wel en niet moet denken over de Kaukasus als scheidslijn
Er bestaan nogal wat misverstanden over de Kaukasus. De onderstaande tabel zet de feiten recht en legt uit wat je beter kunt onthouden of juist loslaten.
| Wel doen / weten | Niet doen / niet aannemen |
|---|---|
| De Grote Kaukasus als scheidslijn zien tussen Zwarte Zee en Kaspische Zee | Denken dat de Kleine Kaukasus de twee zeeën scheidt |
| De Elbroes (5.642 m) als hoogste berg van Europa benoemen | De Mont Blanc als hoogste berg van Europa noemen (alleen als de Kaukasus buiten Europa valt) |
| Onderscheid maken tussen Grote en Kleine Kaukasus | Denken dat het één aaneengesloten gebergte is |
| Weten dat de grens Rusland/Georgië langs de hoofdkam loopt | Denken dat de Kaukasus volledig in Rusland ligt |
| Beseffen dat de Kaukasus een tektonisch jong gebergte is | De Kaukasus vergelijken met vlakkere, oude erosiegebergten zoals de Ardennen |
| Weten dat de Elbroes een slapende vulkaan is | Aannemen dat de berg volledig uitgedoofd en inactief is |
| Erkennen dat er meerdere definities zijn voor de grens Europa-Azië | Denken dat er één vaste, universeel erkende grens bestaat |
| De Kaukasus zien als water- en klimaatscheiding | Alleen de politieke grensfunctie als relevant beschouwen |
Landen en politiek: wie woont er aan welke kant?
De Grote Kaukasus loopt als een wig tussen meerdere landen. Aan de noordzijde van de hoofdkam ligt Rusland, met republieken als Kabardië-Balkarië, Noord-Ossetië, Tsjetsjenië, Ingoesjetië en Dagestan. Aan de zuidzijde bevinden zich Georgië en Azerbeidzjan. Armenië ligt verderop in het zuiden, ten zuiden van de Kleine Kaukasus.
De regio heeft een complexe politieke geschiedenis. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werden Georgië, Azerbeidzjan en Armenië onafhankelijke staten. Sindsdien zijn er meerdere gewapende conflicten geweest, waaronder de Georgisch-Abchazische en Georgisch-Zuid-Ossetische conflicten en de langdurige strijd om Nagorno-Karabach tussen Armenië en Azerbeidzjan. De bergketen is daarmee niet alleen een fysieke grens, maar ook een grens tussen invloedssferen en culturen.
Georgië heeft met de twee steden Tbilisi (de hoofdstad) en Koetaisi zijn economisch en cultureel centrum aan de zuidflank van de Grote Kaukasus. Azerbeidzjan heeft Bakoe, de grootste stad aan de Kaspische Zee, als hoofdstad. Deze ligging aan de Kaspische Zee heeft Azerbeidzjan altijd verbonden met de olie-industrie: het Bakoe-veld behoort tot de oudste ter wereld en was al eind 19e eeuw in productie.
Klimaat en natuur aan weerszijden van de berg
De Grote Kaukasus heeft een grote invloed op het klimaat aan weerszijden. Aan de westzijde, richting de Zwarte Zee, vangen de bergen vochtige lucht op vanuit de Zwarte Zee, wat leidt tot een natte, subtropische kust in Georgië (de regio Adzjarië, met de kustplaats Batumi). Batumi telt gemiddeld meer dan 2.500 millimeter neerslag per jaar, een van de hoogste niveaus in de hele voormalige Sovjet-Unie.
Aan de oostkant, richting de Kaspische Zee, is het klimaat droger en continentaler. De bergen houden het vocht tegen, waardoor de vlakten van Azerbeidzjan in de schaduw van de neerslag liggen. Dicht bij Bakoe is het klimaat semidroog, met minder dan 200 millimeter regen per jaar. Dat is een enorm verschil met Batumi, slechts 500 kilometer verderop.
De flora en fauna zijn navenant divers. Op de natte westzijde groeien subtropische wouden met varkenskastaanje, linde en beuk. Op de drogere oost- en noordflanken overheersen steppevegetatie en naaldbossen. Hogerop in het gebergte komen alpiene graslanden, rotsvelden en gletsjers voor. De Kaukasus is daarmee een van de rijkste biodiversiteitsregio’s in Europa en West-Azië, met honderden endemische plantensoorten die nergens anders ter wereld voorkomen.
Wilde dieren die in de Kaukasus voorkomen, zijn onder andere de Kaukasische tur (een wild geitenachtig dier), de Kaukasische bruine beer, wolven, lynxen en de zeldzame luipaard. In enkele beschermde gebieden, zoals het Tusheti-nationaalpark in Georgië, zijn de populaties van deze dieren stabieler dan in de omringende gebieden.
Drie concrete varianten: hoe de scheiding er in de praktijk uitziet
De Grote Kaukasus is niet overal even hoog of even breed. Drie zones laten goed zien hoe de scheiding tussen de twee zeeën er concreet uitziet.
De westelijke Kaukasus (richting de Zwarte Zee)
In het westen worden de bergen lager. Vlak bij de Zwarte Zee liggen de lagere uitlopers van de Kaukasus bijna bij zeeniveau. Hier is de barrière het zwakst, maar de kust zelf blijft een duidelijke scheiding vormen. Het Sochi-berggebied in Rusland, dat ook het Olympische skigebied herbergt dat gebruikt werd voor de Winterspelen van 2014, ligt in dit westelijke deel. De bergen gaan hier over in de Zwarte Zeekust zonder een echte vlakte ertussen.
De centrale Kaukasus (het hoogste gedeelte)
In het midden zitten de hoogste pieken, inclusief de Elbroes. Dit deel van de Kaukasus is het breedst en het meest ontoegankelijk. Er zijn maar weinig doorgangen, en de bekendste is de Darjalkloof, een nauwe bergpas op de grens van Rusland en Georgië die al in de oudheid gebruikt werd. De Georgische Heerweg, de huidige route door de kloof, is de enige landweg die Rusland en Georgië verbindt over de hoofdkam. In de winter is de pas regelmatig gesloten vanwege sneeuw en lawines.
De oostelijke Kaukasus (richting de Kaspische Zee)
Naar het oosten toe worden de bergen smaller en lager. In Dagestan en Azerbeidzjan lopen de uitlopers van de Kaukasus geleidelijk uit in heuvels en uiteindelijk in de vlakten langs de Kaspische Zee. De scheiding is hier minder spectaculair, maar nog altijd duidelijk. De stad Derbent in Dagestan (Rusland) ligt op een smal strookje land tussen de Kaukasusuitlopers en de Kaspische Zee: een strategische poort die al in de 6e eeuw gebruikt werd als doorgang tussen Noord en Zuid.
Als je wil begrijpen hoe de Kaspische Zee zelf eruitziet, lees dan ook eens hoe een tsunami ontstaat en wat de oorzaken zijn, want ook de Kaspische regio is niet immuun voor zeebevingen en watergolven. Voor meer weetjes over bijzondere plekken en symbolen, is het verhaal van de sfinx in Egypte een interessante vergelijking met andere iconische geografische bezienswaardigheden. Wie meer wil weten over hoe de natuur werkt, kan ook lezen waarom een plant koolstofdioxide nodig heeft om te groeien, een proces dat in de rijke wouden van de Kaukasus op grote schaal plaatsvindt.
De Kaukasus in historisch perspectief
De Kaukasus is al duizenden jaren een kruispunt van beschavingen. De route tussen de Zwarte Zee en de Kaspische Zee is van oudsher een verbinding tussen de Middellandse Zee en Centraal-Azië. Handelaren, legers en nomaden trokken door de Kaukasuspassen, en elke grote macht in de regio probeerde de bergpassen te beheersen.
De Perzen bouwden al in de 6e eeuw voor Christus forten in de Darjalkloof. Later kwamen de Arabieren, de Mongolen en de Osmanen, en in de 18e en 19e eeuw nam Rusland de regio stap voor stap in. De Kaukasische oorlogen van de 19e eeuw, waarbij Rusland decennialang streed om de regio te onderwerpen, zijn een van de langste en bloedigste koloniale veroveringscampagnes in de Europese geschiedenis. Pas in 1864 was de Russische verovering van de Kaukasus voltooid.
Het culturele erfgoed van de Kaukasusvolkeren is buitengewoon divers. In Georgië, een van de oudste christelijke landen ter wereld, staan kloosters en kerken die teruggaan tot de 4e eeuw na Christus. In Azerbeidzjan herinnert de Oude Stad van Bakoe, opgenomen op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO, aan de middeleeuwse handelsroutes die via de Kaspische Zee liepen. Armenië heeft de Tatev-kloosterkerk en de Haghpat-kerk, eveneens op de UNESCO-lijst. De drie landen hebben elk hun eigen alfabet en taal, en die linguïstische rijkdom weerspiegelt de isolatie die de bergen over eeuwen hebben geboden.
Ook in de mythologie speelt de Kaukasus een rol. In de Griekse mythologie werd Prometheus, de titan die het vuur stal van de goden, geketend aan een rots in de Kaukasus. Elke dag at een adelaar zijn lever op, die ’s nachts steeds aangroeide. De keuze voor de Kaukasus als strafplaats is veelbetekenend: het was voor de Grieken de rand van de bewoonde wereld, een plek zo ver en zo hoog dat er geen ontsnapping mogelijk was. Je kunt ook lezen over andere grote mythologische figuren zoals Hermes, de boodschapper van de goden.
Voor wie geïnteresseerd is in hoe kennis wordt doorgegeven over tijdperken heen, is het interessant om te lezen wat hiërogliefen zijn en waarom ze belangrijk zijn: net zoals de Kaukasusvolkeren hun eigen schriften en talen ontwikkelden, deden andere beschavingen dat elders in de wereld.
Veelgestelde vragen
Welke bergen scheiden precies de Zwarte Zee van de Kaspische Zee?
De Grote Kaukasus vormt de directe scheidslijn. Dit gebergte strekt zich over 1.200 kilometer uit van het schiereiland Taman aan de Zwarte Zee tot het schiereiland Apsjeron aan de Kaspische Zee. De Kleine Kaukasus loopt zuidelijker en speelt geen directe rol als scheidslijn tussen de twee zeeën. De Grote Kaukasus is tegelijkertijd een waterscheiding: water stroomt aan de ene kant naar de Zwarte Zee en aan de andere kant naar de Kaspische Zee.
Wat is de hoogste berg in de Kaukasus?
De hoogste berg is de Elbroes, met een hoogte van 5.642 meter. De Elbroes is een slapende stratovulkaan met twee toppen en ligt in de Russische republiek Kabardië-Balkarië, vlak bij de grens met Georgië. De berg wordt door de meeste geografen en atlassen beschouwd als de hoogste berg van Europa, hoger dan de Mont Blanc (4.808 m) in de Alpen. Op en rondom de Elbroes liggen 22 gletsjers met een totaal oppervlak van ruim 140 vierkante kilometer.
Horen de Kaukasus bij Europa of bij Azië?
Dat hangt af van de definitie. Als je de grens tussen Europa en Azië trekt langs de waterscheiding van de Grote Kaukasus, dan valt de noordzijde (inclusief de Elbroes) in Europa en de zuidzijde in Azië. Sommige geografen trekken de grens langs de rivier de Oeral en beschouwen de Kaukasus als geheel Aziatisch. Er is geen universeel erkende grens, maar de meeste hedendaagse atlassen en geografische instituten gaan uit van de waterscheiding op de hoofdkam.
Welke landen liggen in de Kaukasusregio?
De kernlanden van de Kaukasusregio zijn Georgië, Azerbeidzjan en Armenië in het zuiden, en Rusland in het noorden. Aan de Russische kant liggen meerdere autonome republieken langs de bergketen, waaronder Kabardië-Balkarië, Tsjetsjenië, Ingoesjetië, Dagestan en Noord-Ossetië. De drie zuidelijke staten werden in 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, onafhankelijk. Ze staan ook wel bekend als de Zuid-Kaukasus of Transkaukasië.
Hoe lang is het Kaukasusgebergte?
De Grote Kaukasus strekt zich uit over een lengte van ongeveer 1.200 kilometer, van de kust van de Zwarte Zee in het noordwesten tot de kust van de Kaspische Zee in het zuidoosten. De breedte varieert sterk: van zo’n 30 kilometer in smalle secties tot meer dan 180 kilometer in de breedste gedeelten. Dat maakt het gebergte smaller dan de Alpen maar veel langer, en de pieken zijn gemiddeld hoger.
Waarom is de Kaukasus geografisch zo bijzonder?
De Kaukasus is bijzonder om meerdere redenen. Het gebergte scheidt twee grote zeegebieden van elkaar, markeert de grens tussen Europa en Azië, fungeert als klimaatscheiding tussen een natte westzijde en een droge oostzijde, en herbergt een uitzonderlijke biodiversiteit met honderden endemische planten- en diersoorten. Bovendien is het een tektonisch actief gebied dat nog steeds in beweging is, en heeft het een rijke en complexe menselijke geschiedenis van duizenden jaren. Voor wie geïnteresseerd is in grote geopolitieke verbanden, is het ook interessant om te lezen welke landen bij de NAVO horen, want de Kaukasusregio speelt ook een rol in moderne veiligheidsdiscussies.
