Hoog in de Andes, op een bergkam op 2.430 meter hoogte, ligt een van de meest indrukwekkende bouwwerken ter wereld: Machu Picchu. De citadel trekt jaarlijks miljoenen bezoekers en roept bij iedereen dezelfde vraag op: wie bouwde dit, en hoe? Het antwoord leidt recht naar de Inca’s, het machtigste rijk van pre-Columbiaans Zuid-Amerika. In dit artikel verkennen we de beschaving achter Machu Picchu, de bouw, het gebruik en het mysterie van de verlating.
De Inca’s: het rijk dat Machu Picchu voortbracht
De Inca’s vormden een van de grootste en best georganiseerde beschavingen die het Amerikaanse continent ooit heeft gekend. Op het hoogtepunt van hun macht, omstreeks 1500, strekte hun rijk, het Tawantinsuyu of Vierdelenrijk, zich uit over meer dan 4.000 kilometer van het huidige Colombia in het noorden tot Chili en Argentinië in het zuiden.
Oorsprong en expansie
De Inca’s begonnen als een relatief kleine stam in de regio rond Cusco, in het huidige Peru. Rond 1400 begonnen zij hun gebieden systematisch uit te breiden, aanvankelijk door militaire veroveringen en later ook door diplomatieke middelen. Volken die zich overgaven aan het Incareich werden opgenomen in de bestuurlijke structuur en mochten hun eigen cultuur voor een groot deel behouden, mits ze de Incataal Quechua leerden en belasting in de vorm van arbeid betaalden.
De keizer: Sapa Inca
Aan het hoofd van het Incarijk stond de Sapa Inca, de opperkoning die als de zoon van Inti, de zonnegod, werd beschouwd. Zijn macht was absoluut en zijn persoon heilig. De keizers werden na hun dood niet begraven in de gebruikelijke zin: hun mummies werden bewaard en bleven politieke kracht uitoefenen in ceremonies en staatszaken. Dit systeem, de zogenoemde gespleten erfenis, betekende dat elke nieuwe keizer zijn eigen inkomsten en landgoederen moest verwerven – een drijfveer die mogelijk leidde tot de bouw van koninklijke residenties zoals Machu Picchu.
Wie liet Machu Picchu bouwen?
De bouw van Machu Picchu wordt vrijwel algemeen toegeschreven aan Pachacuti Inca Yupanqui, de negende keizer van het Incarijk, die regeerde van 1438 tot 1471. Pachacuti geldt als de grootste bouwer en strateeg in de Incageschiedenis – onder zijn bewind werd Cusco herbouwd en begon de grootschalige expansie van het rijk.
Koolstofdatering wijst op vroegere bouw
Lange tijd werd aangenomen dat de bouw van Machu Picchu omstreeks 1450 begon. Recente koolstofdatering van menselijke resten op de site wijst echter uit dat de werkzaamheden al rond 1420 aanvingen, zo’n twintig jaar eerder dan eerder gedacht. Dit past bij het begin van Pachacuti’s loopbaan als militaire leider, nog voordat hij formeel tot keizer werd uitgeroepen.
De rol van Tupac Inca Yupanqui
Na Pachacuti nam zijn zoon Tupac Inca Yupanqui (1472-1493) de macht over. Waarschijnlijk zijn ook onder zijn bewind bouwwerkzaamheden aan Machu Picchu voortgezet of afgerond. De citadel was een langlopend bouwproject dat generaties van arbeiders vroeg.
Hoe werd Machu Picchu gebouwd?
De bouw van Machu Picchu is een technisch wonder, vooral als je bedenkt dat de Inca’s geen gebruik maakten van het wiel, geen ijzeren gereedschappen hadden en geen schriftelijke ingenieursplannen kenden. Toch slaagden zij erin om een complete stad op een steile bergkam te bouwen die eeuwen van aardbevingen en extreme weersomstandigheden heeft overleefd.
De Ashlar-techniek
Het meest opvallende aan het metselwerk van Machu Picchu is dat er geen cement of mortel werd gebruikt. De Inca’s paste de techniek toe die archeologen Ashlar noemen: stenen werden met extreme precisie gekapt en op elkaar gestapeld zodat ze perfect in elkaar pasten, zelfs bij complexe hoeken. De voegen zijn zo nauw dat er geen mes tussen past. Dit systeem bleek ook seismisch zeer effectief: bij aardbevingen trillen de stenen mee en zakken daarna terug op hun plek, in plaats van te breken of te vallen.
Arbeid als belasting: de mita
De Inca’s gebruikten geen geldeconomie. In plaats daarvan betaalden onderdanen belasting in de vorm van mita: verplichte arbeid voor de staat. Duizenden arbeiders, de meeste van hen gewone boeren in hun verplichte arbeidsdienst, sjouwden rotsblokken van nabijgelegen steengroeven naar de bouwplaats en hakten die ter plekke in vorm. Schattingen lopen uiteen van enkele duizenden tot tienduizenden werkers in totaal over de hele bouwperiode.
Waterbeheer en landbouwterrassen
Naast de stenen gebouwen is ook het waterbeheer van Machu Picchu indrukwekkend. Een netwerk van kanalen, fonteinen en afvoersystemen zorgde voor schoon drinkwater en irrigatie. De talrijke terrassen die de hellingen bedekken dienden als landbouwgrond om de bewoners van voedsel te voorzien en als bescherming tegen aardverschuivingen.
Wat was de functie van Machu Picchu?
Wetenschappers zijn het er grotendeels over eens dat Machu Picchu meerdere functies combineerde. Het was tegelijkertijd een koninklijk landgoed, een religieus centrum en een bestuurlijk knooppunt.
Koninklijk retreateoord
De meest geaccepteerde theorie is dat Machu Picchu fungeerde als privé-landgoed van keizer Pachacuti. In de zomers trokken de Sapa Inca en zijn gevolg zich hier terug, weg van de drukte van Cusco. De site bood comfort en luxe, maar lag ook op een strategisch punt vanwaar routes door de bergen konden worden gecontroleerd.
Religieuze betekenis
Machu Picchu was ook een spiritueel centrum. De Intihuatana, letterlijk de “Hitching Post of the Sun”, is een gebeeldhouwde rotsknop die is uitgelijnd met de zon bij de zonnewende. Op de dag van de winterzonnewende valt de schaduw precies op de steen, wat voor de Inca’s een heilig moment was. De Tempel van de Zon heeft ramen die zijn georiënteerd op de opkomst van de zon bij de winter- en zomerzonnewende. Dergelijke architectonische precisie toont aan hoe diep religie en astronomie in het dagelijks leven waren verweven.
Administratief centrum
Naast zijn rol als koninklijk en religieus centrum was Machu Picchu ook een provinciale bestuurshoofdstad. Wegen verbonden de citadel met het bredere Inkawegennet, het Qhapaq Ñan. Handelsgoederen, boodschappers en legertroepen reisden via dit netwerk door het hele rijk. Machu Picchu lag op een kruispunt van routes richting het Amazonegebied en de kuststreken.
Wie woonde er in Machu Picchu?
Machu Picchu was niet bevolkt door gewone Incaburgers. Schattingen wijzen uit dat er op het hoogtepunt zo’n 750 mensen tegelijk woonden, waarvan de meerderheid bestond uit dienstpersoneel, priesters, priestessen en ambachtslieden.
De Acllacuna: uitverkorenen
Een bijzondere groep bewoners waren de Acllacuna, de “uitverkorenen”. Dit waren vrouwen die op jonge leeftijd waren geselecteerd vanwege hun schoonheid of intelligentie en opgeleid werden in religieuze dienst en weefkunst. Zij produceerden fijne stoffen en chicha, een gefermenteerde maïsdrank die bij ceremonies werd gebruikt. Skeletonderzoek wijst uit dat een opvallend hoog percentage van de begraven personen in Machu Picchu vrouw was.
Arbeiders en ambachtslieden
Naast de religieuze elite waren er ook ambachtslieden en arbeiders aanwezig, voornamelijk tijdens bouwperiodes. Zij kwamen uit verschillende delen van het rijk en werden beloond met voedsel, kleding en andere goederen in het kader van het Incasysteem van wederzijdse verplichtingen.
De verlating en herontdekking
Het lot van Machu Picchu na de Spaanse verovering is omhuld in raadsels. Omdat de Spanjaarden de stad nooit hebben gevonden, is zij vrijwel intact gebleven.
Waarom werd Machu Picchu verlaten?
Rond het midden van de 16e eeuw, nadat de Spanjaarden Peru hadden veroverd en het Incarijk hadden verslagen, werd Machu Picchu verlaten. De exacte reden is onduidelijk. Vermoedelijk speelden meerdere factoren een rol: epidemieën van Europese ziektes waaraan de bevolking geen weerstand had, het wegvallen van het keizerlijk systeem dat de site draaiende hield, en het gevaar van Spaanse plundertochten. Omdat Machu Picchu niet langs de grote Spaanse routes lag, werd het nooit ontdekt of beschreven in Spaanse kronieken.
Hiram Bingham en de herontdekking in 1911
De wereld buiten Peru werd pas in 1911 op de hoogte gesteld van het bestaan van Machu Picchu. De Amerikaanse historicus en avonturier Hiram Bingham III werd door een lokale boer naar de site geleid en publiceerde zijn bevindingen in het National Geographic Magazine. Zijn ontdekking trok wereldwijde aandacht en zette de wetenschappelijke studie van de Inca’s op de kaart. Bingham bracht ook artefacten mee naar Yale University, die na een lange juridische strijd uiteindelijk in 2012 zijn teruggegeven aan Peru.
Machu Picchu als werelderfgoed
Vandaag de dag is Machu Picchu een van de best bewaarde voorbeelden van Incararchitectuur en -planning ter wereld. In 1983 werd de citadel opgenomen op de lijst van UNESCO-werelderfgoederen, en in 2007 werd ze door wereldwijd publieksstemmen gekozen als een van de Zeven Nieuwe Wereldwonderen.
Toerisme en behoud
De populariteit van Machu Picchu brengt uitdagingen met zich mee. Jaarlijks bezoeken meer dan een miljoen toeristen de site, wat druk legt op de infrastructuur en het behoud van de gebouwen en terrassen. De Peruaanse overheid heeft het aantal dagelijkse bezoekers beperkt en verplichte gidsen ingesteld om de site te beschermen. Bezoekers moeten tegenwoordig een ticket boeken voor een specifiek tijdslot.
Lopend onderzoek
Wetenschappers blijven nieuwe ontdekkingen doen aan en rond Machu Picchu. Koolstofanalyses geven steeds preciezere dateringen, en lidar-technologie, waarbij laserstralen via vliegtuigen worden ingezet om vegetatie door te dringen, heeft nieuwe structuren blootgelegd in het omliggende junglegebied. Machu Picchu blijft een actieve archeologische onderzoekslocatie.
Veelgestelde vragen
Welke beschaving bouwde Machu Picchu?
Machu Picchu werd gebouwd door de Inca’s, het machtigste rijk van pre-Columbiaans Zuid-Amerika. De citadel werd waarschijnlijk aangelegd in opdracht van keizer Pachacuti Inca Yupanqui, die regeerde van 1438 tot 1471. Recente koolstofdatering suggereert dat de bouw al rond 1420 begon.
Waarom bouwden de Inca’s Machu Picchu?
Machu Picchu diende vermoedelijk als koninklijk landgoed, religieus centrum en bestuurlijk knooppunt. Het was een retreateoord voor de Sapa Inca en zijn gevolg, maar ook een plek voor religieuze ceremonies rondom zon, sterren en seizoenen.
Hoe oud is Machu Picchu?
Op basis van de meest recente koolstofdatering begon de bouw van Machu Picchu rond 1420. De stad was vermoedelijk enkele decennia in gebruik voordat ze halverwege de 16e eeuw werd verlaten, na de Spaanse verovering van het Incarijk.
Hoe hebben de Inca’s Machu Picchu gebouwd zonder modern gereedschap?
De Inca’s maakten gebruik van de Ashlar-techniek: stenen werden met grote precisie gekapt en gestapeld zonder mortel. Arbeid werd geleverd via het mita-systeem, een vorm van verplichte belastingarbeid. Duizenden werkers sleepten rotsblokken over de bergpaden naar de bouwplaats.
Waarom is Machu Picchu zo goed bewaard gebleven?
Omdat de Spanjaarden Machu Picchu nooit hebben ontdekt, is de stad nooit geplunderd of gesloopt. De afgelegen ligging in de Andes en de dichte vegetatie die de ruïnes bedekte, beschermden de site gedurende eeuwen van vergetelheid.
Hoe kom je bij Machu Picchu?
De meest gebruikelijke route loopt via Cusco naar Aguas Calientes (ook wel Machu Picchu Pueblo genoemd), vanwaar een bus de bergweg naar de citadel rijdt. Avonturiers kunnen ook de beroemde Inca Trail lopen, een meerdaagse trektocht door het Andeslandschap. Tickets voor de site moeten ruim van tevoren worden geboekt, omdat het dagelijkse aantal bezoekers is begrensd.
