Leukemie is een vorm van bloedkanker waarbij de aanmaak van bloedcellen in het beenmerg ernstig verstoord raakt. Bij de diagnose speelt bloedonderzoek een centrale rol: bepaalde bloedwaarden kunnen een eerste aanwijzing geven dat er iets mis is. Dit artikel legt uit welke bloedwaarden bij leukemie worden gemeten, wat afwijkende waarden betekenen, en hoe artsen op basis van meerdere onderzoeken tot een diagnose komen. Raadpleeg bij klachten of zorgen altijd een arts; dit artikel is informatief en vervangt geen medisch consult.
Wat is leukemie?
Leukemie is kanker van het bloed en het beenmerg. Bij leukemie worden er abnormale witte bloedcellen aangemaakt die zich onstuimig delen en de normale productie van gezonde bloedcellen verstoren. Er zijn vier hoofdvormen van leukemie, die worden ingedeeld op basis van het type bloedcel dat is aangetast en de snelheid van de ziekteontwikkeling.
De vier hoofdsoorten leukemie
- Acute myeloïde leukemie (AML): ontstaat snel, binnen dagen tot weken, en is levensbedreigend zonder behandeling. Komt vooral voor bij volwassenen.
- Acute lymfatische leukemie (ALL): ook een snelle ontwikkeling. Komt relatief vaker voor bij kinderen, maar treft ook volwassenen.
- Chronische myeloïde leukemie (CML): ontwikkelt zich langzaam, soms over maanden tot jaren. Wordt vaak toevallig ontdekt.
- Chronische lymfatische leukemie (CLL): de meest voorkomende leukemievorm bij volwassenen, vooral bij ouderen. Heeft vaak een relatief gunstig beloop.
Hoe ontstaat leukemie?
In het beenmerg worden continu nieuwe bloedcellen aangemaakt: rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes. Bij leukemie raken stamcellen in het beenmerg beschadigd door genetische mutaties. Die beschadigde cellen delen zich ongecontroleerd en verdringen de normale bloedcellen. De exacte oorzaak is niet altijd duidelijk, maar bekende risicofactoren zijn blootstelling aan straling, bepaalde chemische stoffen en erfelijke aanleg.
Bloedonderzoek als eerste stap
De huisarts vraagt bij klachten zoals langdurige vermoeidheid, herhaalde infecties, blauwe plekken of bloedingen een bloedonderzoek aan. Dit is een volledig bloedbeeld, ook wel CBC (Complete Blood Count) genoemd. Dit onderzoek meet de aantallen en kenmerken van alle bloedcellen en geeft een eerste beeld van de gezondheid van het bloed.
Afwijkende waarden in het bloedbeeld zijn geen bewijs van leukemie op zichzelf, maar ze zijn aanleiding voor nader onderzoek door een internist of hematoloog. Leukemie wordt nooit op basis van bloedonderzoek alleen vastgesteld; daarvoor zijn aanvullende onderzoeken zoals een beenmergpunctie noodzakelijk.
Hoe verloopt de verwijzing?
Als de huisarts op basis van klachten en bloedwaarden een vermoeden heeft van een bloedaandoening, verwijst hij de patiënt door naar een internist of hematoloog. Die bespreekt de uitslagen, doet aanvullend lichamelijk onderzoek, en bepaalt welke vervolgstappen nodig zijn. In spoedsituaties, zoals bij vermoeden van acute leukemie, kan dit zeer snel gaan.
Witte bloedcellen: de meest opvallende indicator
Witte bloedcellen (leukocyten) zijn de cellen van het immuunsysteem. Ze beschermen het lichaam tegen infecties. Een normale waarde ligt tussen de 4.000 en 10.000 cellen per microliter bloed.
Verhoogde witte bloedcellen bij leukemie
Bij leukemie kunnen de witte bloedcellen sterk verhoogd zijn, soms tot boven de 100.000 per microliter. Dit noemen artsen leukocytose. Bij CLL en CML zijn sterk verhoogde witte bloedcelcijfers een van de eerste signalen die opvallen bij routine-bloedonderzoek. De verhoogde cellen zijn echter abnormaal en functioneren niet goed als immuuncellen.
Verlaagde witte bloedcellen
Bij sommige vormen van leukemie, met name bij acute vormen zoals AML en ALL, kunnen witte bloedcellen juist verlaagd zijn. Dit heet leukopenie. De reden is dat het beenmerg zo vol zit met abnormale cellen dat de productie van normale witte bloedcellen stagneert. Dit leidt tot een verzwakt immuunsysteem en verhoogde vatbaarheid voor infecties, wat zich uit in hardnekkige koorts of steeds terugkerende infecties.
Blasten in het bloed
Een belangrijke aanwijzing voor acute leukemie is de aanwezigheid van blasten in het bloed. Blasten zijn onrijpe voorlopercellen die normaal gesproken in het beenmerg blijven en niet in het bloed voorkomen. Als de hematoloog blasten aantreft in een bloeduitstrijk, is dit een ernstig teken dat nader onderzoek vereist.
Rode bloedcellen en hemoglobine
Rode bloedcellen (erytrocyten) transporteren zuurstof door het lichaam. Hemoglobine is het eiwit in de rode bloedcellen dat zuurstof bindt. Normale waarden voor hemoglobine zijn:
- Vrouwen: 12 tot 16 gram per deciliter
- Mannen: 13,5 tot 17,5 gram per deciliter
Bloedarmoede bij leukemie
Bij leukemie verdringen abnormale cellen in het beenmerg de normale productie van rode bloedcellen. Dit leidt tot anemie (bloedarmoede): te weinig rode bloedcellen en een te laag hemoglobinegehalte. Klachten zijn extreme vermoeidheid, bleekheid, duizeligheid en kortademigheid bij inspanning. Bij acute leukemie kan de anemie snel en ernstig zijn; bij chronische vormen ontwikkelt ze zich geleidelijker.
Bloedplaatjes: trombocytopenie als alarmsignaal
Bloedplaatjes (trombocyten) zorgen voor de bloedstolling. Een normale waarde ligt tussen de 150.000 en 450.000 bloedplaatjes per microliter. Bij leukemie is het aantal bloedplaatjes vaak sterk verlaagd, een toestand die trombocytopenie wordt genoemd.
Gevolgen van een laag bloedplaatjesaantal
Door te weinig bloedplaatjes stolt het bloed minder goed. Patiënten krijgen last van:
- Makkelijk blauwe plekken, ook zonder aanleiding
- Langdurig nabloeden bij kleine wondjes
- Bloedend tandvlees of bloedneuzen
- Kleine rode puntbloedingen in de huid (petechieën)
- In ernstige gevallen: interne bloedingen
Trombocytopenie bij een verder gezonde volwassene, zeker in combinatie met andere afwijkende bloedwaarden, is een dringende reden om aanvullend onderzoek te laten doen.
Aanvullende bloedtesten bij vermoeden van leukemie
Naast het standaard bloedbeeld worden bij vermoeden van leukemie aanvullende laboratoriumonderzoeken gedaan. Deze geven meer informatie over het type en de ernst van de aandoening.
Bloeduitstrijk
Bij een bloeduitstrijk wordt een druppel bloed uitgestreken op een glasplaatje en onder de microscoop bekeken. De hematoloog kan zo de vorm, grootte en rijpheid van de bloedcellen beoordelen. Aanwezigheid van blasten of andere afwijkende cellen is zichtbaar in de uitstrijk.
LDH en urinezuur
Lactaatdehydrogenase (LDH) is een enzym dat vrijkomt als cellen beschadigd zijn of snel afbreken. Bij leukemie, en met name bij actieve ziekte of behandeling, is LDH vaak sterk verhoogd. Ook het urinezuur kan stijgen als gevolg van de hoge celafbraak. Dit zijn geen specifieke leukemie-indicatoren, maar ze helpen de activiteit van de ziekte te beoordelen.
Flowcytometrie
Flowcytometrie is een gespecialiseerde laboratoriumtest waarbij cellen worden gelabeld met antilichamen die reageren op specifieke eiwitten op het celoppervlak. Zo kan het type leukemiecel nauwkeurig worden bepaald: myeoloid of lymfatisch, acuut of chronisch. Deze test is onmisbaar voor de definitieve diagnose en voor het bepalen van de behandeling.
Beenmergpunctie: de definitieve diagnose
Bloedonderzoek geeft aanwijzingen, maar de definitieve diagnose van leukemie wordt gesteld op basis van een beenmergpunctie. Hierbij wordt met een holle naald beenmerg afgenomen uit het bekken (crista iliaca) of het borstbeen. De patiënt krijgt plaatselijke verdoving; het inbrengen van de naald voelt onaangenaam, maar duurt slechts enkele seconden.
Wat wordt onderzocht in het beenmerg?
Het afgenomen beenmerg wordt op meerdere manieren onderzocht:
- Morfologie: beoordeling van de cellen onder de microscoop
- Flowcytometrie: typering van de leukemiecellen
- Cytogenetica: onderzoek naar chromosoomafwijkingen, zoals de Philadelphia-chromosoomafwijking bij CML
- Moleculaire diagnostiek: detectie van specifieke genmutaties die de prognose en behandelkeuze bepalen
Op basis van alle uitslagen stelt de hematoloog de definitieve diagnose en bepaalt de meest geschikte behandeling.
Symptomen die aanleiding geven tot bloedonderzoek
Leukemie geeft niet altijd direct herkenbare klachten, maar er zijn symptomen waarbij het verstandig is een arts te raadplegen. Heb je meerdere van de volgende klachten tegelijk, bespreek dit dan met je huisarts:
- Extreme, onverklaarde vermoeidheid die niet overgaat
- Herhaalde infecties of langdurige koorts
- Makkelijk blauwe plekken of bloedingen
- Gezwollen lymfeklieren in hals, oksels of liezen
- Onverklaard gewichtsverlies
- Pijn of een vol gevoel in de buik (door vergrote milt of lever)
- Nachtzweten
- Bleekheid of kortademigheid
Bij CLL en CML kunnen klachten jarenlang ontbreken en wordt de aandoening soms toevallig ontdekt bij een bloedonderzoek voor een ander doel.
Veelgestelde vragen
Welke bloedwaarden zijn bij leukemie het meest afwijkend?
De meest opvallende afwijkingen zijn een sterk verhoogd of verlaagd aantal witte bloedcellen, een laag hemoglobinegehalte door bloedarmoede, en een laag aantal bloedplaatjes (trombocytopenie). De combinatie van deze drie afwijkingen wordt pancytopenie genoemd en is een belangrijke aanleiding voor nader onderzoek.
Kan ik zelf mijn bloedwaarden interpreteren?
Bloedwaarden lezen is complex en vraagt om medische kennis en context. Afwijkende waarden kunnen veel oorzaken hebben, waarvan leukemie er slechts een is. Laat bloedwaarden altijd interpreteren door een arts, die ook kijkt naar je klachten, leeftijd en andere factoren.
Is een verhoogd aantal witte bloedcellen altijd een teken van leukemie?
Nee. Verhoogde witte bloedcellen (leukocytose) kunnen ook het gevolg zijn van een infectie, ontsteking, stress of bepaalde medicijnen. Een verhoogde waarde is aanleiding voor nader onderzoek, maar geen bewijs van leukemie op zichzelf.
Hoe snel wordt leukemie vastgesteld na bloedonderzoek?
Bij acute leukemie kan de diagnose binnen enkele dagen worden gesteld na verwijzing, omdat dit een spoedsituatie is. Bij chronische vormen kan het diagnostische traject langer duren. De snelheid hangt af van de ernst van de afwijkingen en de beschikbaarheid van aanvullende tests.
Is leukemie te genezen?
De prognose verschilt sterk per type. CLL heeft bij veel patiënten een langdurig mild beloop waarbij behandeling soms jaren uitgesteld kan worden. AML en ALL vereisen intensieve chemotherapie en soms een stamceltransplantatie; genezing is bij een deel van de patiënten mogelijk. Raadpleeg een hematoloog voor informatie over de specifieke situatie en behandelopties.
Waar kan ik terecht voor meer informatie of ondersteuning?
Betrouwbare informatie en ondersteuning is te vinden via Hematon (hematon.nl), de patiëntenorganisatie voor bloed- en lymfeklierkanker, en via Kanker.nl. Voor psychosociale ondersteuning of gesprekken over een diagnose kun je ook terecht bij je behandelend team in het ziekenhuis.
