Spataderen geven klachten zoals een zwaar, vermoeid gevoel in de benen, pijn, jeuk en ’s nachts krampen. Niet iedereen met zichtbare spataderen heeft last van klachten, maar als de klachten er zijn, worden ze doorgaans erger als je lang staat of zit. Hoe de klachten zich ontwikkelen hangt sterk af van het stadium van de veneuze insufficientie.
De klachten volgen een herkenbaar patroon: van nauwelijks merkbaar in het vroege stadium tot ernstige huidproblemen en wonden in een laat stadium. Door dit verloop te kennen, kun je op tijd ingrijpen.
Fase 1: beginnende klachten, nauwelijks zichtbaar
In de eerste fase zijn de spataderen soms nog niet goed zichtbaar met het blote oog, maar voel je al wel iets. Het gaat dan om lichte vermoeidheid in de benen aan het einde van de dag, een zeurend of zwaar gevoel in de kuiten en licht gezwollen enkels ’s avonds. Veel mensen schrijven dit toe aan druk werk of veel staan, terwijl de aderen al minder goed functioneren.
De oorzaak ligt in kleppen in de aders die niet meer goed sluiten. Bloed dat eigenlijk omhoog zou moeten stromen naar het hart, zakt terug. Dat leidt tot drukopbouw in de aderen, wat je voelt als een drukkend of zwaar gevoel. Dikwijls zijn dit soort klachten het ergst bij warm weer of na een dag waarop je weinig hebt bewogen.
Wat je in deze fase kunt doen: regelmatig bewegen, je benen omhoog leggen tijdens het ontspannen, en koude douches of wisseldouches op de benen nemen. Steunkousen (klasse 1 of 2) helpen al merkbaar. Neem je klachten serieus, ook als ze mild lijken. Vroeg ingrijpen voorkomt verergering.
Fase 2: zichtbare spataderen met duidelijke klachten
In deze fase zijn de spataderen goed zichtbaar: blauwpaarse, kronkelende aderen steken uit onder de huid, vooral aan de binnenzijde van de onderbenen of knieholte. De klachten in deze fase zijn duidelijker en consequenter aanwezig.
Typische klachten in fase 2 zijn:
- Zwaar en moe aanvoelende benen, ook na een rustige dag
- Branderig of tintelend gevoel langs de spataderen
- Jeuk op de huid boven de aders
- Nachtelijke krampen in de kuiten
- Onrustige benen, moeilijk een comfortabele slaaphouding vinden
- Enkels en onderbenen die ’s avonds opzwellen (oedeem)
De zwelling (oedeem) die in deze fase optreedt, wordt veroorzaakt door verhoogde druk in de aderen. Vocht lekt uit de aderwand de omliggende weefsels in. Overdag loopt dit vocht op; ’s ochtends na het opstaan is het vaak vanzelf gezakt. Dit komt doordat je horizontaal lag en de zwaartekracht het vocht heeft helpen afvoeren.
Het is aan te raden om in fase 2 een huisarts te raadplegen. De huisarts kan beoordelen of doorverwijzing naar een chirurg of dermatoloog zinvol is. Behandeling is nu nog relatief eenvoudig: sclerotherapie (inspuiting met een vloeistof of schuim om de ader te laten samenkleven) werkt goed voor kleine tot middelgrote spataderen.
Fase 3: huidveranderingen en verhoogd risico
Als spataderen jarenlang onbehandeld blijven of behandeling niet aanslaat, kunnen er huidveranderingen optreden. Dit is een duidelijk signaal dat de veneuze insufficientie (slechte werking van de aderafvoer) vergevorderd is. De huid reageert op de chronisch verhoogde druk en de slechte doorbloeding.
Huidveranderingen die in deze fase voorkomen:
- Bruine verkleuringen (pigmentatie) op het onderbeen, vaak rond de enkel
- Eczeem op of naast de spataderen (stuwingseczeem)
- Verharding van huid en onderliggend vetweefsel (lipodermatosclerose)
- Witte vlekken met kleine rode puntjes (atrofie blanche)
- Huid die dun, kwetsbaar en glanzend aanvoelt
In deze fase bestaat er een verhoogd risico op een trombose (bloedstolsel) in de oppervlakkige ader, ook wel oppervlakkige tromboflebitis genoemd. Dit geeft pijn, roodheid en een harde streng langs de ader. Raadpleeg bij deze symptomen snel een arts. Oppervlakkige tromboflebitis is niet hetzelfde als een diepe veneuze trombose, maar moet wel worden beoordeeld.
Klachten bij spataderen in de gezondheidscontext overlappen soms met andere aandoeningen. Zo kan een verhoogd LDH-waarde duiden op andere circulatieproblemen: lees meer op hoe hoog mag de LDH-waarde zijn.
Fase 4: open been en ernstige complicaties
Het meest gevreesde gevolg van langdurige, onbehandelde spataderen is het ulcus cruris venosum, ook wel “open been” genoemd. Dit is een wond die zich niet spontaan sluit, meestal aan de binnenzijde van het onderbeen net boven de enkel. Een open been is erg pijnlijk, kan infecties veroorzaken en heeft een grote impact op de kwaliteit van leven.
Een open been ontstaat doordat de chronisch verhoogde druk in de aders de huid zo beschadigt dat bij een kleine verwonding (of soms vanzelf) de huid opengaat. De wond geneest niet omdat de bloedcirculatie ter plaatse ernstig verstoord is. Behandeling vereist compressietherapie, wondverzorging en vrijwel altijd een ingreep aan de spataderen zelf.
Naast een open been zijn er andere ernstige complicaties mogelijk:
- Bloeding uit een spatader, die spontaan of na een kleine stoot kan optreden
- Diepe veneuze trombose (hoewel dit vaker samenhangt met risicofactoren als immobilisatie of erfelijkheid)
- Chronische pijn die de mobiliteit beperkt
Kom je in een situatie met een plotselinge pijnlijke, dikke, rode plek in de kuit? Zoek dan snel medische hulp. Diepe veneuze trombose kan gevaarlijk zijn als het stolsel losraakt. Wie al aandachtspunten heeft rondom bloedwaarden, kan hier meer lezen: te veel witte bloedcellen: oorzaken en behandeling.
Vergelijking: klachten per fase op een rij
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de klachten en kenmerken per fase van spataderen. Hiermee kun je inschatten in welk stadium je zit en wat er van behandeling kan worden verwacht.
| Fase | Wat je ziet | Wat je voelt | Risico | Aanbevolen actie |
|---|---|---|---|---|
| Fase 1 | Nauwelijks zichtbaar, soms kleine spataadertjes (spider veins) | Zwaar gevoel, vermoeid, lichte zwelling | Laag | Bewegen, steunkousen klasse 1 |
| Fase 2 | Zichtbare blauwpaarse kronkelende aderen | Pijn, jeuk, krampen, oedeem | Matig | Huisarts raadplegen, evt. sclerotherapie |
| Fase 3 | Bruine pigmentatie, eczeem, verharding | Aanhoudende pijn, huid gevoelig | Hoog | Verwijzing vaatchirurg of dermatoloog |
| Fase 4a | Genezen of bijna gesloten wonden | Intermitterende pijn | Hoog | Actieve behandeling en compressie |
| Fase 4b | Open been (ulcus cruris) | Pijn, branderig, wond loopt | Zeer hoog | Spoedeisend naar arts of dermatoloog |
| Alle fasen | Wisselend | ’s Avonds altijd erger dan ’s ochtends | Afh. van fase | Benen omhoog, weinig lang staan/zitten |
Risicogroepen: wie krijgt eerder klachten?
Spataderen komen voor bij zo’n 25 tot 30 procent van de volwassenen in Nederland. Vrouwen zijn vaker aangedaan dan mannen, al krijgen mannen ook regelmatig spataderen. Factoren die de kans op klachten vergroten zijn een combinatie van erfelijkheid, leefstijl en fysieke omstandigheden.
Erfelijkheid speelt een grote rol. Als een van je ouders spataderen had, is de kans dat je ze ook ontwikkelt aanzienlijk groter. Dit geldt voor de aanleg voor zwakke aderkleppen. Aan erfelijkheid kun je weinig doen, maar aan leefstijlfactoren des te meer.
Andere factoren die bijdragen aan klachten:
- Langdurig staan of zitten (kantoormedewerkers, kappers, leraren)
- Overgewicht: extra druk op de aderen in het bekken en de benen
- Zwangerschap: hormonale veranderingen verslappen de aderwanden, en de groeiende baarmoeder verhoogt de druk op de bekkenaderen
- Leeftijd: kleppen worden van nature minder elastisch na je 40e
- Weinig bewegen: de spierpompwerking in de kuiten helpt bloed omhoog pompen; zit je veel stil, dan werkt die pomp minder goed
Klachten die lijken op die van spataderen kunnen ook wijzen op andere circulatieproblemen. Zo overlappen sommige klachten met die bij laag ferritine, waarbij vermoeidheid en een zwaar gevoel in de benen ook voorkomen. Een bloedtest via de huisarts kan dit onderscheid helder maken.
Behandeling: van thuistips tot ingreep
Behandeling van spataderen is afhankelijk van de ernst van de klachten en de fase. Niet altijd is een ingreep nodig. Bij milde klachten kan een combinatie van leefstijlmaatregelen en compressie al veel verschil maken.
Stap-voor-stap aanpak, van eenvoudig naar ingrijpend:
- Bewegen: dagelijks minimaal 30 minuten wandelen of fietsen activeert de kuitspierpomp, die het bloed omhoog stuwt.
- Compressiekousen: steunkousen klasse 2 (aangemeten door de apotheek of een orthopedist) verlagen de druk in de oppervlakkige aderen en verminderen zwelling en pijn.
- Benen hooghouden: leg je benen ’s avonds op een kussen of voetenbankje, bij voorkeur boven harthoogte.
- Gewicht reguleren: afvallen bij overgewicht vermindert de druk op het veneuze systeem in de benen.
- Sclerotherapie (vloeistof): bij kleine spataderen spuit de arts een stof in die de ader laat samenkleven en verdwijnen. Ambulante behandeling, meestal meerdere sessies nodig.
- Schuimsclerotherapie: bij grotere spataderen wordt schuim ingespoten. Dit is effectiever voor bredere aderen dan vloeibare sclerosering.
- Endoveneuze thermische ablatie (laser of radiofrequentie): de hoofdader (vena saphena) wordt van binnenuit dichtgeschroeid met hitte. Minimaal invasief, hoog succespercentage.
- Flebectomie: de dermatoloog of chirurg verwijdert spataderen via kleine prikgaatjes met een haakje. Ambulant of dagchirurgie.
- Crossectomie met strippen: de klassieke operatieve methode waarbij de klapader in de lies wordt afgekoppeld en de spataderstreng wordt verwijderd. Wordt minder vaak ingezet nu minimaal invasieve technieken beschikbaar zijn.
De keuze voor behandeling wordt gemaakt op basis van duplex-echografie, waarbij de chirurg of dermatoloog de exacte locatie en ernst van de aderproblematiek in kaart brengt. Zonder beeldvorming is het onmogelijk om te zeggen welke techniek het beste past.
Mensen met spataderen die ook problemen hebben met het bewegingsapparaat, zoals een versleten heup, kunnen soms moeite hebben om goed te bewegen. Dat verergert de klachten door de verminderde spierpompwerking. Meer over bewegingsproblemen en pijnklachten in het been en de heup lees je bij klachten bij een versleten heup.
Preventie en dagelijkse tips
Voorkomen is beter dan behandelen. Dat klinkt als een cliche, maar bij spataderen klopt het. Als je de risicofactoren kent en je gedrag aanpast, kun je de ontwikkeling van klachten vertragen of soms volledig voorkomen. Dat geldt ook als je al lichte spataderen hebt: goede gewoontes houden het bij de lichte klachten.
Praktische dagelijkse maatregelen:
- Vermijd lang op een plek staan of zitten. Zet om het half uur een paar minuten staptoefen: hef je hakken op en laat ze zakken (kuitheffen). Dit pompt bloed actief omhoog.
- Draag geen strakke kleding rondom de liezen of knieen: dit belemmert de bloedstroom.
- Kies voor platte schoenen of lage hakken. Hoge hakken remmen de kuitspierpomp af.
- Heb je een zittend beroep? Gebruik een voetensteun en stel je stoel zo in dat je knieen een hoek van 90 graden maken. Sta regelmatig op.
- Vermijd extreme warmte (sauna, heel heet bad): warmte verwijdt de aderen en verergert de klachten tijdelijk.
- Koudwater of wisseldouches op de benen stimuleren de aderen om samen te trekken.
- Eet vezels en drink voldoende water. Constipatie verhoogt de druk in het buik- en bekkengebied, wat doorwerkt op de beenaderen.
Voor mensen die al bloedwaarden in de gaten moeten houden in verband met circulatiegerelateerde klachten, kan ook inzicht in bloedwaarden bij reuma relevant zijn. Sommige reumatische aandoeningen beïnvloeden ook de conditie van bloedvaten.
Veelgestelde vragen
Zijn spataderen gevaarlijk?
Spataderen zijn op zichzelf zelden direct gevaarlijk, maar onbehandeld kunnen ze in de loop van jaren leiden tot ernstige complicaties. Denk aan een open been (ulcus cruris venosum), oppervlakkige tromboflebitis (bloedstolsel in een spatader) of zeldzaam bloeding. Bij klachten is het verstandig een arts te raadplegen om erger te voorkomen. Vroegtijdige behandeling verkleint de kans op complicaties aanzienlijk.
Waarom worden de klachten erger bij warm weer?
Bij warmte zetten de aderen uit, waardoor bloed nog makkelijker terugzakt in de benen. Dat verhoogt de druk in de aders en geeft meer oedeem, een zwaarder gevoel en meer pijn. Dit is ook de reden dat klachten in de zomer of na een warm bad erger zijn. Koude compressen of een koele douche helpen de klachten tijdelijk te verlichten door de aderen samen te trekken.
Kan ik spataderen voorkomen als mijn ouders ze ook hadden?
Erfelijkheid vergroot de kans op spataderen, maar het is geen zeker lot. Door regelmatig te bewegen, op gewicht te blijven, compressiekousen te dragen bij risicosituaties (langdurig staan, zwangerschap, lange vluchten) en je benen regelmatig te strekken, kun je de ontwikkeling van klachten vertragen of de ernst beperken. Vroeg beginnen met preventie is effectiever dan later behandelen.
Wanneer moet ik naar de huisarts met spataderen?
Ga naar de huisarts als je last hebt van aanhoudende pijn of zwelling in de benen, als je huidveranderingen ziet zoals bruine vlekken, eczeem of verharding, als er een plotselinge rode pijnlijke streng langs een ader ontstaat (tromboflebitis) of als je een wond op het onderbeen hebt die niet geneest. Ook bij twijfel is een bezoek zinvol: de huisarts kan doorverwijzen naar de juiste specialist.
Worden spataderen vergoed door de zorgverzekering?
Behandeling van spataderen valt alleen onder de basisverzekering als er sprake is van medische noodzaak, zoals ernstige klachten, huidcomplicaties of een open been. Behandeling puur om cosmetische redenen (je vindt ze lelijk maar hebt geen klachten) wordt niet vergoed. De verzekeraar bepaalt dit op basis van de diagnose van de specialist. Controleer je polisvoorwaarden of vraag je huisarts om advies over de indicatie.
Helpen spataderen vanzelf over als ik veel beweeg?
Bewegen verlicht de klachten en vertraagt de verergering, maar eenmaal aanwezige spataderen herstellen niet vanzelf door bewegen alleen. De kapotte kleppen in de aderen kunnen hun functie niet terugkrijgen zonder behandeling. Wat bewegen wel doet: de kuitspierpomp activeren, de bloedsomloop verbeteren en de kans op verdere achteruitgang verkleinen. Bij al gevormde spataderen met klachten is aanvullende behandeling bijna altijd nodig voor blijvend resultaat.
