Kort antwoord: De Centrale Mogendheden in de Eerste Wereldoorlog bestonden uit vier landen: het Duitse Keizerrijk, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en het Koninkrijk Bulgarije. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije waren de initiatiefnemers van dit bondgenootschap; het Ottomaanse Rijk sloot zich in november 1914 aan en Bulgarije in oktober 1915.
De naam “Centrale Mogendheden” verwijst naar de geografische ligging: deze landen bevonden zich in het hart van Europa en het Midden-Oosten, omringd door de geallieerde landen aan meerdere kanten. Aan de westkant lagen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, aan de oostkant Rusland. Die omsluitende positie bepaalde in grote mate de militaire strategie van de Centralen gedurende de hele oorlog.
De vier landen van de Centrale Mogendheden
Elk van de vier landen had zijn eigen redenen om toe te treden tot het bondgenootschap. Hieronder volgt per lid een overzicht van de achtergrond, de bijdrage en de rol tijdens de oorlog van 1914 tot 1918.
| Land | Toetreding | Bevolking (ca. 1914) | Voornaamste front | Wapenstilstand |
|---|---|---|---|---|
| Duits Keizerrijk | Augustus 1914 (oprichter) | 65 miljoen | West- en Oostfront | 11 november 1918 |
| Oostenrijk-Hongarije | Augustus 1914 (oprichter) | 51 miljoen | Oostfront, Balkan, Italië | 3 november 1918 |
| Ottomaans Rijk | November 1914 | ca. 21 miljoen | Midden-Oosten, Kaukasus | 30 oktober 1918 |
| Koninkrijk Bulgarije | Oktober 1915 | ca. 4,5 miljoen | Balkanfront, Macedonië | 29 september 1918 |
Merk op dat Bulgarije als eerste een wapenstilstand tekende, al in september 1918, en dus feitelijk de eerste dominosteen was die viel. Het Ottomaanse Rijk volgde in oktober en Oostenrijk-Hongarije in november, terwijl Duitsland als laatste capituleerde op 11 november 1918.
Het Duits Keizerrijk: de militaire ruggengraat
Duitsland was veruit de sterkste militaire macht binnen het bondgenootschap. Bij het uitbreken van de oorlog beschikte het keizerrijk over een van de best georganiseerde legers ter wereld, met een sterkte van circa 4,5 miljoen man na mobilisatie. De algemene staf onder leiding van Helmuth von Moltke de Jonge en later Erich von Falkenhayn en Paul von Hindenburg stuurde de gezamenlijke oorlogsinspanning grotendeels aan.
Het strategische plan dat Duitsland aanvankelijk volgde, stond bekend als het Schlieffenplan. De bedoeling was Frankrijk razendsnel te verslaan via een omtrekkende beweging door neutrale landen zoals België, om vervolgens alle kracht te richten op Rusland in het oosten. Die aanpak mislukte: bij de Marne in september 1914 stuitten de Duitsers op hevig geallieerd verzet en brak de loopgravenoorlog uit.
Aan het Oostfront behaalde Duitsland grotere successen. De slag bij Tannenberg in augustus 1914 resulteerde in een vernietigende nederlaag voor het Russische leger: circa 92.000 Russische soldaten werden gevangen genomen. Later wist Duitsland samen met Oostenrijk-Hongarije grote gebieden in Russisch Polen, de Baltische staten en Oekraïne te veroveren. Het Verdrag van Brest-Litovsk in maart 1918 bezegelde de Russische capitulatie. Duitsland verloor de oorlog uiteindelijk niet door militaire overmacht van de vijand, maar door uitputting: een zeeblokkade, een instortende economie en opkomende sociale onrust thuis maakten de verdere strijd onmogelijk.
De rol van Duitsland bij de oorlogsoorzaken was complex. Het land steunde Oostenrijk-Hongarije na de moord op Franz Ferdinand met de zogeheten “blanco cheque”: een vrijwel onvoorwaardelijke toezegging van steun, die de escalatie naar een Europese en uiteindelijk wereldoorlog versnelde.
Oostenrijk-Hongarije: de aanleiding tot de oorlog
Oostenrijk-Hongarije was formeel de veroorzaker van de oorlog. Na de moord op de Habsburgse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo op 28 juni 1914 stuurde Wenen een ultiem ultimatum naar Servië, waarvan de eisen zo ver gingen dat afwijzing vrijwel onvermijdelijk was. Servië aanvaardde bijna alle punten, maar Oostenrijk-Hongarije verklaarde toch de oorlog op 28 juli 1914. Binnen enkele weken was heel Europa in het conflict verwikkeld door het netwerk van allianties.
De dubbelmonarchie omvatte een enorm en divers grondgebied: het huidige Oostenrijk, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, grote delen van Polen, Kroatië, Slovenië, Bosnië en stukken van Roemenië en Italië. Juist die etnische diversiteit maakte het rijk kwetsbaar. Het leger streed op meerdere fronten tegelijk: tegen Rusland in Galicië, tegen Servië op de Balkan en later ook tegen Italië aan het Isonzofront.
De militaire prestaties van Oostenrijk-Hongarije waren wisselend. In Servië boekte het keizerrijk aanvankelijk geen doorbraken; Belgrado viel pas in december 1914 en werd al snel weer verloren. Aan het Oostfront leed het zware verliezen tijdens het Brusilov-offensief van 1916, waarbij de Russische generaal Aleksej Brusilov in enkele maanden meer dan 400.000 Oostenrijks-Hongaarse soldaten uitschakelde. Oostenrijk-Hongarije bleef de gehele oorlog sterk afhankelijk van Duitse militaire en economische steun.
Als je meer wilt weten over de directe aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog, sluit dit nauw aan bij de bredere context van de twintigste-eeuwse Europese geschiedenis.
Het Ottomaanse Rijk: een verzwakt maar strategisch bondgenoot
Het Ottomaanse Rijk trad in november 1914 toe tot de Centrale Mogendheden, enkele maanden na het begin van de oorlog. De motivatie was een combinatie van opportunisme en angst: het rijk was in verval en hoopte via dit bondgenootschap territoria te herwinnen die het tijdens de Balkanoorlogen van 1912-1913 had verloren, en zich te beschermen tegen Russische expansiedrang in de Kaukasus en het Midden-Oosten.
Strategisch was de toetreding van het Ottomaanse Rijk waardevol voor de Centralen. Het sloot de Dardanellen voor de geallieerden, waardoor Rusland afgesneden werd van aanvoer via de Zwarte Zee. Dit dwong de geallieerden tot de mislukte Gallipoli-campagne van 1915, waarbij Britse, Australische, Nieuw-Zeelandse en Franse troepen probeerden een doorbraak te forceren. De campagne kostte de aanvallers circa 250.000 man aan verliezen.
Het Ottomaanse Rijk vocht op meerdere fronten. In de Kaukasus streed het tegen Rusland, in Mesopotamië (het huidige Irak) en Palestina tegen Britse troepen, en in Arabië tegen de door de Britten gesteunde Arabische Opstand. Beroemde figuren als T.E. Lawrence, ook bekend als “Lawrence of Arabia”, speelden een rol in het ondermijnen van het Ottomaanse gezag in Arabische gebieden.
De oorlogsperiode viel samen met de Armeense genocide van 1915, waarbij honderduizenden Armeniërs werden omgebracht of op dodenmarschen gedreven. Dit was een van de grootste humanitaire rampen van de twintigste eeuw. Het Ottomaanse Rijk tekende op 30 oktober 1918 een wapenstilstand aan boord van het Britse schip HMS Agamemnon in de haven van Mudros.
Bulgarije: de vierde en laatste toetredende
Bulgarije was aanvankelijk neutraal toen de oorlog uitbrak. Zowel de Geallieerden als de Centrale Mogendheden deden hun best om het land aan hun kant te krijgen. Uiteindelijk koos Sofia in september/oktober 1915 voor de Centralen, met als voornaamste reden de belofte van territoriale winst in Macedonië en Thracië, gebieden die Bulgarije aan Servië en Griekenland had moeten afstaan na de Tweede Balkanoorlog van 1913.
De toetreding van Bulgarije had direct militair effect. Het Bulgaarse leger aanviel Servië in oktober 1915, tegelijkertijd met een Duits-Oostenrijks offensief vanuit het noorden. Servië was niet opgewassen tegen deze tweezijdige aanval en werd overrompeld. Het Servische leger moest een rampzalige winterterugtocht maken over de bergen naar Albanië, waarbij tienduizenden soldaten omkwamen. Alleen via Griekenland kon een restant van het Servische leger worden geevacueerd naar het eiland Korfoe.
Bulgarije bezette vervolgens grote delen van Servisch en Grieks Macedonië. Churchills schatting dat Bulgarije 300.000 soldaten zou leveren, bleek te laag: in 1918 stonden er circa 800.000 Bulgaarse soldaten onder de wapens, wat neerkwam op zo’n 40 procent van de mannelijke bevolking. Na de doorbraak bij het Saloniki-front in september 1918, waarbij geallieerde troepen een grootschalig offensief lanceerden, brak het Bulgaarse front en tekende het land als eerste van de Centrale Mogendheden een wapenstilstand op 29 september 1918.
Vergelijk dit met de andere zijde: meer over welke landen de geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog lees je in dat artikel.
De wortels van het bondgenootschap: het Drievoudig Verbond
De samenwerking tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije had diepe historische wortels. In 1879 sloten de twee rijken het Tweebond, een verdedigingsverdrag. In 1882 trad Italië toe, waardoor het Drievoudig Verbond (ook wel Triple Alliance) ontstond. Dit was echter niet hetzelfde als de Centrale Mogendheden: Italië bleef bij het uitbreken van de oorlog neutraal met een beroep op de defensieve aard van het verbond, en stapte in 1915 zelfs over naar de geallieerde zijde.
Het bondgenootschap stond tegenover de Triple Entente, bestaande uit Frankrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk. Die twee blokken hadden de Europese politiek al jaren in een gespannen machtsevenwicht gehouden. Elk incident kon de lont aan het kruitvat steken, en dat is precies wat er in 1914 gebeurde. De moord op Frans Ferdinand was de vonk, maar de structuur van de allianties maakte de escalatie zo snel en zo totaal.
De geografische positie van de Centrale Mogendheden maakte een oorlog op twee fronten onontkoombaar. Duitsland probeerde dit probleem op te lossen door eerst het westen en daarna het oosten te verslaan, maar slaagde er niet in snel genoeg te handelen. De gevolgen voor het moderne Duitsland, dat na de oorlog ingrijpend werd hervormd, zijn tot op de dag van vandaag voelbaar.
Einde van de Centrale Mogendheden en de vredesverdragen
De Centrale Mogendheden verloren de oorlog in 1918. De ontbinding verliep in etappes en ging gepaard met interne revoluties en het uiteenvallen van rijken.
- Bulgarije tekende op 29 september 1918 de wapenstilstand van Thessaloniki, ook wel de Wapenstilstand van Saloniki genoemd. Het land verloor grondgebied aan zijn buren en moest herstelbetalingen doen.
- Het Ottomaanse Rijk tekende op 30 oktober 1918 de wapenstilstand van Mudros. De geallieerden bezetten Istanbul en verdeelden het rijk in invloedssferen. Uiteindelijk leidde dit tot het Verdrag van Sèvres in 1920 en, na de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog, het Verdrag van Lausanne in 1923 en de oprichting van de moderne Republiek Turkije.
- Oostenrijk-Hongarije tekende op 3 november 1918 een wapenstilstand. Nog voor de inkt droog was, viel het rijk uiteen langs nationale lijnen. Uit het keizerrijk ontstonden de nieuwe staten Oostenrijk, Hongarije, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië. Grondgebied ging ook naar Roemenië, Polen en Italië. Het Verdrag van Saint-Germain (1919) en het Verdrag van Trianon (1920) legden de grenzen vast.
- Duitsland tekende op 11 november 1918 een wapenstilstand. Het Verdrag van Versailles in juni 1919 legde zware straffen op: territoriale verliezen, ontwapening, herstelbetalingen en de “schuldclausule” die Duitsland aanwees als de schuldige partij. Veel historici zien de vernederende voorwaarden van Versailles als een van de voedingsbodems voor het opkomende nationaalsocialisme en de Tweede Wereldoorlog.
Het einde van de Centrale Mogendheden herdefineerde de kaart van Europa en het Midden-Oosten ingrijpend. Nieuwe naties verschenen, oude keizerrijken verdwenen, en de politieke spanningen die bleven bestaan, legden de basis voor de volgende grote wereldconflicten. De Marshallhulp na de Tweede Wereldoorlog was mede een reactie op de fouten die bij de vredesopbouw na 1918 werden gemaakt.
Vergelijking met de geallieerde zijde
Ter verduidelijking: de Geallieerden (ook wel de Entente-mogendheden) bestonden aanvankelijk uit het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Rusland. Later sloten zich aan: Italië (1915), Roemenië (1916), de Verenigde Staten (1917), Griekenland (1917) en tientallen andere landen. De geallieerde coalitie was daarmee aanzienlijk groter dan de Centrale Mogendheden.
| Centrale Mogendheden | Voornaamste Geallieerden |
|---|---|
| Duits Keizerrijk | Verenigd Koninkrijk |
| Oostenrijk-Hongarije | Frankrijk |
| Ottomaans Rijk | Rusland (tot 1917) |
| Koninkrijk Bulgarije | Italië (vanaf 1915) |
| Verenigde Staten (vanaf 1917) | |
| Servië, Roemenië, Griekenland |
Het numerieke en economische overwicht van de geallieerden werd steeds groter naarmate de oorlog vorderde, vooral na de toetreding van de Verenigde Staten in april 1917. De geallieerden konden ook beschikken over de koloniale mankracht uit het Britse en Franse imperium: soldaten uit India, Australie, Nieuw-Zeeland, Canada, Senegal en Marokko vochten aan geallieerde zijde. De Centrale Mogendheden hadden geen vergelijkbare koloniale reserves.
Net als bij de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog speelde de industriele capaciteit een bepalende rol. De geallieerden in WO II bouwden voort op soortgelijke coalities en lessen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel landen behoorden tot de Centrale Mogendheden?
De Centrale Mogendheden bestonden uit vier landen: het Duits Keizerrijk, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en het Koninkrijk Bulgarije. Soms wordt ook Italië genoemd, maar dat land bleef bij het uitbreken van de oorlog neutraal en koos in 1915 voor de geallieerde zijde, ondanks zijn eerdere bondgenootschap met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in het Drievoudig Verbond.
Waarom heten ze de Centrale Mogendheden?
De naam verwijst naar de geografische ligging van de betrokken landen. Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en later ook Bulgarije lagen in het centrum van Europa, omringd door vijandelijke landen aan meerdere kanten. Ze werden ingenomen tussen de geallieerden in het westen, noorden en oosten, wat hun positie al in de naam weerspiegelde. Het Ottomaanse Rijk lag strategisch aan de zuidoostelijke flank van dit centrale blok.
Wanneer trad Bulgarije toe tot de Centrale Mogendheden?
Bulgarije sloot zich in september/oktober 1915 aan bij de Centrale Mogendheden, ruim een jaar na het begin van de oorlog. Het land ondertekende op 6 september 1915 een geheim verdrag met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije en verklaarde in oktober 1915 de oorlog aan Servië. De voornaamste drijfveer was de belofte van territoriale winst in Macedonië en Thracië, gebieden die Bulgarije na de Tweede Balkanoorlog van 1913 had moeten afstaan.
Waarom verloren de Centrale Mogendheden de Eerste Wereldoorlog?
De Centrale Mogendheden verloren door een combinatie van factoren: een langdurige economische zeeblokkade door de Britse marine sneed de aanvoer van grondstoffen en voedsel af. Het front op meerdere kanten tegelijk verdedigen kostte enorm veel mankracht en middelen. De toetreding van de Verenigde Staten in 1917 bracht verse troepen en materiaal voor de geallieerden. Intern leidde de uitputting tot revoluties: in Rusland (1917), Oostenrijk-Hongarije en Duitsland (1918). Dat maakte verder vechten politiek onmogelijk.
Wat gebeurde er met de Centrale Mogendheden na de oorlog?
Na de oorlog werden alle vier de Centrale Mogendheden zwaar gestraft via vredesverdragen. Het Duits Keizerrijk werd het Verdrag van Versailles opgelegd, inclusief zware herstelbetalingen en territoriale verliezen. Oostenrijk-Hongarije viel uiteen in meerdere nieuwe staten. Het Ottomaanse Rijk werd eerst verdeeld en transformeerde uiteindelijk in 1923 in de Republiek Turkije. Bulgarije verloor grondgebied aan zijn buren via het Verdrag van Neuilly in 1919.
Had Italië ook bij de Centrale Mogendheden kunnen horen?
Italië was voor de oorlog lid van het Drievoudig Verbond samen met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Maar toen de oorlog uitbrak, weigerde Italië mee te doen: het verdrag had een defensief karakter en Oostenrijk-Hongarije was juist de aanvaller geweest. In 1915 stapte Italië na onderhandelingen over naar de geallieerde zijde, aangelokt door de belofte van territoria in Tirol, Dalmatië en Istrie, vastgelegd in het geheime Verdrag van Londen van april 1915. Italië vocht daarna als geallieerde mogendheid aan het Isonzofront tegen Oostenrijk-Hongarije.
