Het Romeinse Rijk omvatte op zijn hoogtepunt meer dan veertig moderne landen. Van Portugal in het westen tot Irak in het oosten, van Schotland in het noorden tot Soedan in het zuiden: rond 117 na Christus strekte het rijk zich uit over circa 5 miljoen vierkante kilometer. Geen enkel ander imperium uit de Oudheid had een vergelijkbaar bereik in Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten.
Welke moderne landen vielen volledig of grotendeels binnen het Romeinse Rijk?
De kern van het rijk lag rond de Middellandse Zee. Vrijwel elk land dat aan die zee grenst, maakte ooit deel uit van Rome. Hieronder zie je een overzicht van de belangrijkste moderne landen en de Romeinse provincienaam die bij dat gebied hoorde.
| Modern land | Romeinse provincienaam | Opgenomen in het rijk |
|---|---|---|
| Italië | Italia | Kern; al voor 265 v.Chr. verenigd |
| Spanje & Portugal | Hispania (Baetica, Tarraconensis, Lusitania) | Tweede eeuw v.Chr. (na Punische Oorlogen) |
| Frankrijk | Gallia (Narbonensis, Lugdunensis, Belgica, Aquitania) | 58-50 v.Chr. (Julius Caesar) |
| Engeland & Wales | Britannia | 43 na Chr. (keizer Claudius) |
| Griekenland | Achaea & Macedonia | 146 v.Chr. |
| Turkije | Asia, Bithynia, Pontus, Galatia, Cappadocia | 133 v.Chr. (inlijving Pergamon) |
| Egypte | Aegyptus | 30 v.Chr. (na dood Cleopatra) |
| Tunesië & Libië | Africa Proconsularis, Cyrenaica | 146 v.Chr. (na val van Carthago) |
| Marokko & Algerije | Mauretania (Tingitana, Caesariensis) | 25 v.Chr. / 40 na Chr. |
| Syrië & Libanon | Syria | 64 v.Chr. (Pompeius) |
| Israël & Palestina | Judaea / Palaestina | 63 v.Chr. (Pompeius) |
| Roemenië | Dacia | 106 na Chr. (Trajanus) |
| Bulgarije | Moesia, Thracia | 46 na Chr. |
| Nederland (gedeeltelijk) | Germania Inferior | Omstreeks 50 v.Chr. (limesgebied) |
Het zuidelijke deel van wat nu Nederland is, de streek ten zuiden van de Rijn, viel eeuwenlang binnen de Romeinse grenzen. Steden als Nijmegen (Ulpia Noviomagus) en Utrecht (Trajectum) danken hun oorsprong aan Romeinse forten. Noord-Nederland bleef buiten het rijk. Duitsland was voor het grootste deel vrij grondgebied, al lagen de linker Rijnoever en de streek langs de limes (de verdedigingsgrens) bestuurlijk onder Rome.
Hoe groot was het Rijk op zijn hoogtepunt en wanneer was dat?
Onder keizer Trajanus, die regeerde van 98 tot 117 na Christus, bereikte het Romeinse Rijk zijn grootste omvang. Het besloeg toen ruim 5 miljoen vierkante kilometer, een oppervlakte die groter is dan de huidige Europese Unie. Daarin leefden naar schatting 50 tot 65 miljoen mensen, ongeveer een vijfde van de toenmalige wereldbevolking.
Trajanus veroverde Dacië (het huidige Roemenië) na twee zware oorlogen, in 101-102 en 105-106 na Christus. De zuil van Trajanus op het Forum Traiani in Rome vertelt dat verhaal in een spiraalvormig reliëf van meer dan 200 scenes. Daarna trok hij verder naar het oosten: hij veroverde Armenië en drong door tot Mesopotamië, het gebied van de huidige staten Irak en Syrië. Zijn opvolger Hadrianus gaf die verste veroveringen echter meteen op. Hadrianus begreep dat een rijk dat zo groot is, bijna niet te verdedigen valt. Hij bouwde de bekende muur van Hadrianus in Groot-Brittannië (122 na Chr.) om de noordgrens te stabiliseren en koos bewust voor consolidatie boven uitbreiding.
Voor die periode kende het rijk zijn sterkste groei onder Julius Caesar, die van 58 tot 50 v.Chr. heel Gallië veroverde, en onder keizer Augustus, die Egypte, grote delen van Klein-Azië en de Alpenpassen aan het rijk toevoegde. Augustus probeerde ook Germania tot de Elbe te veroveren, maar na de catastrofale Slag in het Teutoburgerwoud (9 na Chr.) trok Rome zich terug achter de Rijn.
Wat was de bestuurlijke indeling van het Rijk?
Rome deelde zijn grondgebied in in provincies. Aan het hoofd van elke provincie stond een gouverneur, in het Latijn legatus of proconsul. Er waren twee soorten:
- Keizerlijke provincies: bestuurlijk onder de keizer zelf, met legioenen gestationeerd. Dit waren de risicovolle grensgebieden, zoals Germania, Syria en Britannia.
- Senatoriale provincies: bestuurlijk onder de senaat, relatief vreedzaam. Voorbeelden zijn Africa Proconsularis (Tunesië) en Asia (westen van Turkije).
Op het hoogtepunt telde het rijk zo’n 45 provincies. Elke provincie had haar eigen bestuur, maar deelde een gemeenschappelijke munt, de Latijnse taal voor officiële zaken, en het Romeinse rechtssysteem. Dat rechtssysteem is overigens de basis van veel moderne Europese rechtsstelsels. Begrippen als eigendomsrecht, contractrecht en het onderscheid tussen publiek en privaat recht gaan rechtstreeks terug op Rome. Voor meer over de culturele doorwerking van de Oudheid, lees ook dit artikel over mythologie en waarom het zo belangrijk is.
De provincie Aegyptus (Egypte) had een bijzondere status: ze werd beschouwd als persoonlijk bezit van de keizer en mocht door senatoren zelfs niet zonder toestemming worden betreden. De reden was puur economisch: Egypte was de graanschuur van het rijk en wie Egypte controleerde, controleerde de voedselvoorziening van Rome.
Welke gebieden lagen buiten het Rijk maar grensden eraan?
Het Rijk had geen vaste grenzen in de moderne zin van het woord: er waren geen paspoortcontroles of hekken. De limes was een systeem van forten, wachttorens, palissaden en soms muren dat de grens markeerde en bewaakt werd door Romeinse troepen. Voorbij die grens lagen gebieden die Rome nooit permanent controleerde.
Ten noorden van de Rijn en de Donau lagen de Germaanse stammen: de Cherusken, Marcomannen, Goten en later de Franken en Alemannen. Deze volkeren waren geen onderdeel van het rijk, maar handelden er wel mee en vochten er regelmatig mee. Schotland ten noorden van de muur van Hadrianus bleef onveroverd. De Parthen en later de Sassaniden in het huidige Iran en Irak waren de grote rivaal in het oosten: beide rijken vochten eeuwenlang om de controle over Mesopotamië en Armenië.
Sub-Saharisch Afrika, het Arabisch Schiereiland en het Verre Oosten lagen volledig buiten het bereik van Rome, al kende de rijke handelsplek de Rode Zee en de Indische Oceaan wel degelijk Romeinse kooplieden. Er zijn zelfs Romeinse munten gevonden in India en Sri Lanka, wat de omvang van het handelsnetwerk aantoont. Voor een ander verhaal over de uitstraling van de antieke cultuur, zie ook het verhaal van de Venus van Milo, een Grieks meesterwerk dat de Grieks-Romeinse kunst perfect illustreert.
Wanneer viel het Rijk uiteen en welke gebieden gingen als eerste verloren?
De neergang was een langzaam proces van meerdere eeuwen. Het begon niet met één catastrofe maar met een opeenstapeling van problemen: militaire druk aan de grenzen, economische uitputting, politieke instabiliteit (in de derde eeuw wisselde de keizer soms meerdere keren per jaar) en de opkomst van rivaliserende machten.
In 284 na Christus nam keizer Diocletianus de ingrijpende beslissing het rijk te splitsen in een westelijk en een oostelijk deel, elk met een eigen bestuur. Constantijn de Grote herenigde het tijdelijk maar na zijn dood in 337 viel het uiteen. De definitieve breuk dateert van 395 na Christus, toen keizer Theodosius het rijk verdeelde tussen zijn twee zonen.
Gebieden die als eerste verloren gingen:
- Dacië (Roemenië): opgegeven door keizer Aurelianus rond 271 na Chr., na nauwelijks 165 jaar Romeinse controle.
- De oostelijke provincies Syria, Judaea en Mesopotamië: veroverden de Sassaniden tijdelijk in de derde eeuw.
- Britannia: de Romeinen trokken de troepen terug rond 410 na Chr. om Rome zelf te verdedigen.
- Noord-Afrika: de Vandalen veroverden Carthago in 439 na Chr.
- Gallië en Hispania: volgden in de loop van de vijfde eeuw na Chr. door invallen van Franken, Visigoten en anderen.
Het Westerse Rijk eindigde in 476 na Christus, toen de Germaanse heerser Odoaker de laatste westerse keizer Romulus Augustulus afzette. Het Oosterse Rijk, ook wel Byzantijns Rijk genoemd, bleef bestaan tot 1453, toen Constantinopel (het huidige Istanbul) viel aan de Ottomanen. De rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis is overigens onlosmakelijk verbonden met de transformatie van de republiek naar het keizerrijk dat dit alles mogelijk maakte.
Wat zijn de belangrijkste erfenissen van het Romeinse Rijk in moderne landen?
De sporen van Rome zijn nog altijd zichtbaar in de landen die ooit deel uitmaakten van het rijk. Dat gaat verder dan ruïnes alleen.
Taal: De Romaanse talen, Spaans, Portugees, Frans, Italiaans en Roemeens, zijn rechtstreekse afstammelingen van het Latijn. Samen spreken meer dan 700 miljoen mensen een taal die zonder Rome niet had bestaan. Ook in het Nederlands zitten honderden Latijnse leenwoorden.
Recht: Het Romeinse recht vormt de basis van de rechtsstelsels van vrijwel alle landen die ooit in het rijk lagen. Begrippen als persona non grata, in flagrante delicto en habeas corpus zijn rechtstreeks uit het Latijn overgenomen. De rechtsgelijkheid en het principe dat iemand onschuldig is tot het tegendeel bewezen is, stammen eveneens uit de Romeinse rechtsfilosofie. Meer over rechtssymboliek in de Oudheid lees je in dit artikel over Vrouwe Justitia.
Religie: Het christendom verspreidde zich via de wegen en handelsnetwerken van het Romeinse Rijk. Keizer Constantijn maakte het christendom in 313 toegestaan met het Edict van Milaan en bevorderde het actief. Zonder het bestuurlijke netwerk van Rome was het christendom waarschijnlijk nooit zo snel over Europa verspreid.
Stedenbouw en infrastructuur: Het Romeinse wegennet besloeg meer dan 400.000 kilometer, waarvan ruim 80.000 kilometer geplaveide hoofdwegen. Veel moderne Europese autowegen en spoorlijnen volgen nog steeds de Romeinse tracés. Steden als Lyon (Lugdunum), Keulen (Colonia Agrippinensis), Wenen (Vindobona), Budapest (Aquincum) en Londen (Londinium) zijn Romeinse stichtingen. De stedenbouwkundige traditie van een centraal forum, een raster van straten en een aquaduct voor stromend water beïnvloedde de inrichting van Europese steden eeuwenlang.
Voor een ander onderwerp uit de antieke wereld dat nauw verwant is aan het Romeinse erfgoed, kun je ook lezen over Poseidon: de Griekse zeegod werd door de Romeinen overgenomen als Neptunus en is een mooi voorbeeld van culturele overname.
Welke landen lagen buiten Europa maar hoorden toch bij het Rijk?
Het Romeinse Rijk was geen Europees rijk. Een groot deel van zijn grondgebied en een flink deel van zijn bevolking lag in Afrika en Azië. Dit is een aspect dat in schoolboeken soms onderbelicht blijft.
Noord-Afrika was cruciaal voor het rijk. De regio die nu Tunesië, Libië, Algerije en Marokko omvat, leverde graan, olijfolie en soldaten. De stad Carthago, herbouwd door de Romeinen nadat ze die in 146 v.Chr. verwoestten, groeide uit tot de op twee na grootste stad van het rijk, na Rome en Alexandrië. Een van de bekendste Romeinse keizers, Septimius Severus (193-211 na Chr.), was afkomstig uit Leptis Magna in het huidige Libië. De Kerkvaders Tertullianus en Augustinus van Hippo, van groot belang voor het vroegchristelijke denken, kwamen ook uit Noord-Afrika.
Klein-Azië (het huidige Turkije) was een van de welvarendste en dichtst bevolkte delen van het rijk. Steden als Efeze, Smyrna (Izmir) en Pergamon telden honderdduizenden inwoners. Ephesus had een bibliotheek, het Celsusbibliotheek, die met meer dan 12.000 boekrollen een van de grootste van de Oudheid was.
Het Midden-Oosten: Syrië, Libanon, Israël en Jordanië lagen eeuwenlang in het Rijk. De stad Petra (in het huidige Jordanië) werd in 106 na Chr. de hoofdstad van de provincie Arabia Petraea. Palmyra in Syrië was een belangrijke handelsstad die een spilfunctie vervulde in de handel tussen het Westen en China en India. De bewondering voor de Rosetta Steen als sleutel tot het begrijpen van een andere antieke beschaving lees je in dit artikel over de Steen van Rosetta.
Egypte was niet zomaar een provincie. Alexandrië, gesticht door Alexander de Grote in 332 v.Chr. en daarna Egyptisch en Ptolemaeïsch, werd na de verovering door Augustus in 30 v.Chr. de tweede stad van het rijk. De bibliotheek van Alexandrië gold in haar hoogtijdagen als de grootste ter wereld. Egypte leverde het grootste deel van het Romeinse graan en bleef een sleutelprovincie tot de Arabische verovering in 641 na Christus.
Veelgestelde vragen
Hoeveel moderne landen vielen binnen het Romeinse Rijk?
Op het hoogtepunt van het rijk onder Trajanus (117 na Chr.) vielen ruwweg 40 tot 45 moderne landen geheel of gedeeltelijk binnen de grenzen van Rome. Daartoe behoren alle landen rondom de Middellandse Zee, plus Groot-Brittannië, Roemenië en grote delen van het Midden-Oosten. Exacte aantallen hangen af van hoe je moderne grenzen op de antieke kaart legt, maar de kern blijft hetzelfde: het was een enorm, intercontinentaal rijk.
Viel Nederland ook onder het Romeinse Rijk?
Ja, maar alleen het zuiden. De Rijn vormde grotendeels de noordgrens van het rijk in deze regio. Alles ten zuiden van de Rijn, inclusief de steden Nijmegen, Utrecht en Maastricht, lag binnen de Romeinse provincie Germania Inferior. Ten noorden van de Rijn leefden Germaanse stammen zoals de Friezen, die buiten het rijk bleven. De Limes Germanicus, de verdedigingslinie langs de Rijn, was een van de langste grenswallen van het rijk en is tegenwoordig een UNESCO Werelderfgoed.
Wanneer was het Romeinse Rijk het grootst?
Het Romeinse Rijk bereikte zijn grootste omvang rond 117 na Christus, onder keizer Trajanus. Het besloeg toen circa 5 miljoen vierkante kilometer. Daarna koos zijn opvolger Hadrianus bewust voor consolidatie en gaf hij de verste gebieden in het oosten, zoals Mesopotamië en Armenië, op. De omvang van het rijk daalde daarna langzaam maar schommelde ook, afhankelijk van militaire successen of verliezen aan de grenzen.
Waarom viel het Westerse Romeinse Rijk in 476 na Christus?
Er is geen enkelvoudige oorzaak. Historici noemen een combinatie van factoren: voortdurende druk van Germaanse volkeren aan de grenzen, economische problemen door dure legers en dalende handelsopbrengsten, politieke instabiliteit met tientallen keizers in de derde eeuw, epidemieën die de bevolking decimeerden, en een almaar uitdijende bureaucratie die moeilijk te financieren was. De val in 476 was eerder het einde van een lang verval dan een plotselinge catastrofe. In het oosten overleefde het Byzantijnse Rijk nog bijna duizend jaar.
Wat is het verschil tussen de Romeinse Republiek en het Romeinse Keizerrijk?
De Romeinse Republiek (509-27 v.Chr.) werd bestuurd door twee gekozen consuls en een senaat. Er was geen erfelijk leiderschap en de macht was verdeeld. Het Keizerrijk begon in 27 v.Chr. toen de senaat Octavianus de eretitel “Augustus” gaf en hij feitelijk alleenheerser werd. Keizers werden niet altijd via verkiezingen aangesteld: soms namen ze de macht met geweld, soms werd een opvolger geadopteerd. Julius Caesar speelde een sleutelrol in de overgang: hij was de eerste die zich voor onbepaalde tijd dictator liet benoemen, wat zijn moord in 44 v.Chr. uitlokte.
Heeft het Byzantijnse Rijk ook aanspraak op de erfenis van het Romeinse Rijk?
Absoluut. De bewoners van het Byzantijnse Rijk noemden zichzelf “Rhomaio”, Romanen, tot aan het einde in 1453. Constantinopel (nu Istanbul) was de hoofdstad die Constantijn de Grote in 330 na Christus stichtte als het “Nieuwe Rome”. Het Byzantijnse Rijk bewaarde het Romeinse recht, de Griekse cultuur en het orthodoxe christendom. Moderne landen als Griekenland, Bulgarije en Servië beschouwen de Byzantijnse periode als een belangrijk onderdeel van hun eigen nationale geschiedenis. De val van Constantinopel in 1453 aan de Ottomanen markeerde het definitieve einde van meer dan tweeduizend jaar Romeinse staatstraditie.
