Verreweg de meeste landen ter wereld horen niet bij Europa. Van de ruim 190 erkende staten liggen er slechts circa 44 tot 50 op het Europese continent, afhankelijk van hoe je de grenzen trekt bij twijfelgevallen als Rusland en Turkije. Azië, Afrika, Amerika en Oceanië tellen samen meer dan 140 landen die volledig buiten Europa vallen.
De vraag klinkt simpel, maar er zit een geografische puzzel achter. Europa heeft namelijk geen harde, onbetwiste grenzen. In het oosten en zuidoosten loopt het continent naadloos over in Azië en de Kaukasus. Hieronder vind je een grondig antwoord per regio en per twijfelgeval.
Wat zijn de grenzen van Europa precies?
Europa is strikt genomen geen aparte landmassa, maar een schiereiland van het Euraziatische supercontinent. Toch behandelen geografen het als een zelfstandig werelddeel, om historische en culturele redenen. De gebruikelijke grenslijn ziet er zo uit:
- In het noorden: de Noordelijke IJszee
- In het westen: de Atlantische Oceaan
- In het zuiden: de Middellandse Zee en de Straat van Gibraltar
- In het oosten: het Oeralgebergte en de rivier de Oeral tot aan de Kaspische Zee
- In het zuidoosten: de Kaukasus (waterscheiding), de Zwarte Zee en de Bosporus/Dardanellen
Alles wat ten oosten en zuidoosten van die lijnen ligt, wordt doorgaans gerekend tot Azië. Landen ten zuiden van de Middellandse Zee vallen onder Afrika. Alles aan de andere kant van de Atlantische Oceaan is Noord- of Zuid-Amerika. En Australië met de Pacific-eilanden vormen samen Oceanië.
Het Oeralgebergte als grens is een conventie die teruggaat tot de 18e-eeuwse Zweedse geograaf Philip Johan von Strahlenberg. Er is geen internationale officiële vastlegging, maar vrijwel alle geografische instituties hanteren deze lijn. Dat maakt sommige gevallen, zoals het westelijke puntje van Kazachstan, technisch “Europees” grondgebied, terwijl het land als geheel bij Azië hoort.
Welke continenten horen volledig buiten Europa?
Vier grote werelddelen tellen geen enkele staat die bij Europa wordt gerekend:
| Continent | Aantal staten (ca.) | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Azië | 48 | China, India, Japan, Indonesië, Saudi-Arabië |
| Afrika | 54 | Nigeria, Marokko, Ethiopië, Zuid-Afrika, Kenia |
| Noord-Amerika | 23 | Verenigde Staten, Canada, Mexico, Cuba |
| Zuid-Amerika | 12 | Brazilië, Argentinië, Colombia, Peru |
| Oceanië | 14 | Australië, Nieuw-Zeeland, Fiji, Papua-Nieuw-Guinea |
| Antarctica | 0 (geen staten) | Alleen wetenschappelijke bases |
Azië is het grootste continent en herbergt meer dan de helft van de wereldbevolking. Een land als Japan, met zijn eigen unieke beschaving, vlag en taal, staat geografisch volledig los van Europa. Tokio is de hoofdstad van Japan en ligt op ruim 9.000 kilometer van Amsterdam. De Indiase tempel de Taj Mahal in Agra is eveneens een iconisch voorbeeld van een Aziatisch land ver buiten de Europese grenzen.
Afrika telt 54 erkende staten. Marokko grenst weliswaar aan de Straat van Gibraltar, op minder dan 15 kilometer van Spanje, maar het land ligt volledig in Afrika. De hoofdstad van Marokko is Rabat, gelegen aan de Atlantische kust van het Afrikaanse continent. Hetzelfde geldt voor landen als Nigeria, Zambia en Malawi, die allemaal diep in Afrika liggen.
Welke Aziatische landen liggen deels in Europa?
Dit is de categorie waar de meeste verwarring over bestaat. Een aantal landen strekt zich uit over de grenslijn tussen Europa en Azië:
Rusland
Rusland is het grootste land ter wereld en ligt voor een groot deel in Azië. Toch bevindt het westen van Rusland, inclusief Moskou en Sint-Petersburg, zich in Europa. De grens loopt via het Oeralgebergte. Ruim 75 procent van het Russische grondgebied is Aziatisch (Siberië), maar circa 75 procent van de bevolking woont in het Europese deel. Rusland is daarmee zowel een Europees als Aziatisch land.
Turkije
Turkije heeft een klein Europees stukje: het gebied rondom Istanboel (het voormalige Europese Thracië, nu Oost-Thracië genaamd) ligt ten westen van de Bosporus. Dat is slechts circa 3 procent van het totale grondgebied. De overige 97 procent, het schiereiland Anatolië, ligt in Azië. De conventionele grens loopt door de Bosporus en de Dardanellen. Turkije is kandidaat-lid van de EU en neemt deel aan Europese sportcompetities zoals het EK voetbal, maar geografisch is het vrijwel volledig Aziatisch.
Kazachstan
Het uiterste westen van Kazachstan, ten westen van de rivier de Oeral en de Emba, valt technisch in Europa. Maar Kazachstan wordt als staat consequent bij Centraal-Azië gerekend. De hoofdstad Astana (vroeger Nur-Sultan geheten) ligt volledig in Aziatisch Kazachstan.
Georgië, Armenië en Azerbeidzjan
De drie Kaukasische landen zitten in een bijzonder geval. De geografische grens loopt langs de waterscheiding van de Grote Kaukasus. Georgië en Azerbeidzjan hebben grondgebied aan de noordkant van die waterscheiding (in Europa), maar de hoofdsteden Tbilisi en Bakoe liggen aan de zuidkant (Azië). Armenië heeft helemaal geen grondgebied ten noorden van de Kaukasische waterscheiding. Toch doen alle drie mee aan Europese instituten: ze zijn lid van de Raad van Europa en nemen deel aan het Eurovisiesongfestival. Tbilisi, de hoofdstad van Georgië, is een levendige stad die cultureel sterk naar Europa kijkt maar geografisch op de Aziatische kant van de Kaukasus ligt.
Cyprus ligt geografisch in Azië (het is een eiland vlak voor de Turkse kust), maar is politiek en cultureel volledig Europees en lid van de EU. Dit is een duidelijk geval waarbij de politieke werkelijkheid afwijkt van de geografie.
Welke Afrikaanse landen grenzen het dichtst aan Europa?
De Middellandse Zee vormt de scheiding tussen Europa en Afrika. Toch liggen sommige Afrikaanse landen opvallend dicht bij Europa:
- Marokko: op slechts 14 kilometer van Spanje via de Straat van Gibraltar. Marokko is volledig Afrikaans.
- Tunesië: circa 150 kilometer van het Italiaanse eiland Pantelleria. Volledig Afrikaans.
- Algerije: grenst aan Marokko en Tunesië, volledig in Afrika.
- Libië: de noordkust ligt aan de Middellandse Zee, maar het land is volledig Afrikaans.
- Egypte: het Sinaï-schiereiland wordt geografisch soms tot Azië gerekend, maar Egypte als staat wordt bij Afrika ingedeeld. Het Suezkanaal wordt als grens tussen Afrika en Azië beschouwd.
Interessant is dat Spanje en Portugal kleine gebieden in Afrika bezitten: de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla liggen op de Marokkaanse kust. Maar die gebieden zijn geen aparte landen. Ze zijn Spaans grondgebied op het Afrikaanse continent. Malta daarentegen, het kleine eiland in de Middellandse Zee, wordt wél bij Europa gerekend en is EU-lid.
Zijn er eilanden in de buurt van Europa die niet tot Europa horen?
Ja, en dit is een categorie die mensen vaak verrast. Enkele bekende voorbeelden:
Groenland is het grootste eiland ter wereld en ligt geografisch in de Atlantische Oceaan, dicht bij Noord-Amerika. Het hoort politiek bij het Koninkrijk Denemarken, maar wordt niet bij het Europese continent gerekend. Het is een autonoom gebied dat in 1985 de EEG (voorloper van de EU) verliet.
De Faeröer-eilanden horen ook bij Denemarken en liggen in de Noord-Atlantische Oceaan. Ze worden geografisch soms als Europees beschouwd, maar zijn geen EU-lid en worden in internationale statistieken soms los geteld.
Azoren en Madeira zijn Portugees grondgebied, maar liggen ver in de Atlantische Oceaan. Ze zijn onderdeel van de EU als ultraperifere regio’s, maar geografisch liggen ze dichter bij Afrika (Madeira) of halverwege de Atlantische Oceaan (Azoren). Ze horen staatkundig bij Europa maar liggen geografisch buiten het Europese continent.
De Canarische Eilanden zijn Spaans en liggen voor de kust van Marokko in Afrika. Ook dit zijn EU-ultraperifere gebieden: Europees qua staat, Afrikaans qua geografische ligging.
Bermuda, Sint-Maarten, Aruba zijn Britse of Nederlandse overzeese gebieden in de Atlantische Oceaan of het Caribisch gebied. Ze horen staatkundig bij Europese landen (VK en Nederland), maar liggen geografisch in Noord-Amerika of het Caribisch gebied.
Hoe zit het met landen die cultureel bij Europa horen maar er geografisch buiten liggen?
Er is een groep landen die sterk gelieerd is aan Europa via cultuur, religie of politieke samenwerking, maar geografisch buiten het continent valt. Dit zijn drie sprekende voorbeelden:
Israël doet mee aan het Eurovisiesongfestival, de UEFA (voetbal) en de EBU. Het land heeft sterke historische en culturele banden met Europa, maar ligt in het Midden-Oosten, in Azië. Het is geen lid van de EU of de Raad van Europa als staat, hoewel er associatieakkoorden zijn.
Australië heeft een bevolking met overwegend Europese roots, gebruikt een parlementsysteem van Britse origine en doet mee aan het Eurovisiesongfestival. Toch ligt het continent Oceanië aan de andere kant van de wereld. De hoofdstad van Australië is Canberra, niet Sydney, zoals velen denken. Australië heeft nooit aanspraak gemaakt op Europees lidmaatschap.
Singapore is een stadsstaat in Zuidoost-Azië met een westers aandoend rechtssysteem (erfenis van Brits kolonialisme) en een hoge levensstandaard vergelijkbaar met West-Europese landen. Toch is Singapore een Aziatische stadsstaat, volledig buiten Europa gelegen.
Het verschil tussen geografisch Europa en “cultureel Europa” is dus aanzienlijk. Lidmaatschap van de Raad van Europa, deelname aan het Eurovisiesongfestival of sterke handelsbanden met de EU maken een land niet Europees in geografische zin.
Veelgestelde vragen
Hoeveel landen zijn er in Europa?
Het aantal erkende Europese landen hangt af van de definitie. De VN tellen er 44 in de geografische regio Europa. Als je Kosovo (gedeeltelijk erkend), het Vaticaan en San Marino meetelt en de definitie van de Raad van Europa hanteert, kom je op 47 tot 50. Turkije en Rusland worden soms wel en soms niet meegeteld als “Europese landen” vanwege hun grensposities.
Hoort Kazachstan bij Europa of bij Azië?
Kazachstan hoort bij Azië. Het is het grootste land ter wereld zonder zeekust en ligt volledig in Centraal-Azië. Weliswaar valt een klein stukje van het westelijke grondgebied, ten westen van de rivier de Oeral, geografisch in Europa, maar als staat wordt Kazachstan consequent bij Azië ingedeeld. Het land is geen lid van de EU of de Raad van Europa.
Waarom doet Australië mee aan het Eurovisiesongfestival als het niet in Europa ligt?
Australië doet al sinds 2015 mee aan het Eurovisiesongfestival, op uitnodiging van de Europese Omroepunie (EBU). De EBU staat ook lidmaatschap toe aan omroepen buiten Europa, zolang ze uitzenden in de EBU-zone (die ook het Midden-Oosten en Noord-Afrika omvat). Deelname aan het festival maakt een land geografisch of politiek gezien dus niet Europees.
Horen de Canarische Eilanden bij Europa?
Staatkundig wel, geografisch niet. De Canarische Eilanden zijn een Spaanse autonome regio en daarmee onderdeel van de Europese Unie als ultraperifere regio. Ze liggen echter voor de kust van Marokko in Afrika, op circa 100 kilometer van het Afrikaanse vasteland. Op een geografische kaart van continenten vallen ze in de Afrikaanse regio.
Is Turkije een Europees land?
Turkije is grotendeels Aziatisch. Slechts het kleine stuk rondom Istanboel in Europees Thracië (circa 3 procent van het grondgebied) ligt geografisch in Europa. Staatkundig is Turkije al tientallen jaren kandidaat-lid van de EU, maar de onderhandelingen liggen grotendeels stil. Turkije is wel lid van de NAVO en de Raad van Europa, en het Turkse voetbalelftal speelt in de UEFA-competities.
Waarom hoort Cyprus bij Europa terwijl het geografisch in Azië ligt?
Cyprus ligt op circa 65 kilometer van de Turkse kust en is geografisch een Aziatisch eiland. Toch is het in 2004 toegetreden tot de EU, heeft het de euro ingevoerd en wordt het in alle Europese statistieken bij Europa gerekend. Dit is een politieke en culturele keuze, geen geografische. Cyprus heeft een Grieks-Byzantijnse culturele achtergrond en oriënteerde zich altijd op Europa. Het is een duidelijk voorbeeld van hoe politieke indeling en geografische ligging kunnen botsen.
