De asmogendheden in de Tweede Wereldoorlog bestonden uit drie kernlanden: nazi-Duitsland, het koninkrijk Italië en het keizerrijk Japan. Zij sloten in september 1940 het Driemogendhedenpact. Naast deze drie voegden zich later nog een stuk of tien andere staten bij het as-bondgenootschap, van Hongarije en Roemenië tot Kroatië en Bulgarije. Toch bestaan er over de samenstelling en het functioneren van dit verbond opvallend veel misverstanden.
Dit artikel zet de meest gemaakte fouten op een rij. Wie waren de echte asmogendheden, welke landen stonden er alleen maar dicht bij, en hoe werkte het pact eigenlijk in de praktijk? Je leest het hier, met de feiten op een rij.
Fout 1: “De As bestond alleen uit Duitsland, Italië en Japan”
Dit is de meest voorkomende vereenvoudiging. Duitsland, Italië en Japan vormden inderdaad de kern van het as-bondgenootschap en ondertekenden het Driemogendhedenpact in Berlijn op 27 september 1940. Maar al in de maanden daarna sloten zich meerdere landen formeel aan bij dat pact, waarmee zij officieel tot de asmogendheden gingen behoren.
Hongarije tekende op 20 november 1940, Roemenië op 23 november 1940 en Slowakije op 24 november 1940. Begin 1941 volgden Bulgarije (1 maart) en de Onafhankelijke Staat Kroatië (15 juni 1941). Yugoslawvië tekende het pact op 25 maart 1941, maar de Joegoslavische regering viel twee dagen later door een staatsgreep, waarna Duitsland het land aanviel. De Onafhankelijke Staat Kroatië ontstond pas daarna als collaboratiestaat onder de Ustasa-beweging.
Tel je alles bij elkaar op, dan hadden de asmogendheden op hun hoogtepunt ruim tien formele lidstaten. De drie grote mogendheden bepaalden de koers, maar het bondgenootschap was zeker meer dan een trio. Wie alleen aan Duitsland, Italië en Japan denkt, mist een groot deel van het verhaal, met name de Balkan en Oost-Europa.
Voor de context: aan de andere kant stonden de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog, een eveneens diverse coalitie die uiteindelijk de overwinning behaalde.
Fout 2: “De As was een hecht, gecoördineerd bondgenootschap”
De naam “As” suggereert eenheid. In werkelijkheid was het bondgenootschap opvallend slecht gecoördineerd. Duitsland, Italië en Japan hadden elk hun eigen strategische belangen en deelden lang niet altijd informatie met elkaar. Japan wist niets van de aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941 totdat die al begonnen was. Omgekeerd verraste Japan de Duitsers volledig met de aanval op Pearl Harbor in december 1941.
Italië viel Griekenland aan in oktober 1940 zonder Duitsland vooraf in te lichten. Dat zette Mussolini’s bondgenoot voor een voldongen feit. Duitsland moest uiteindelijk zelf ingrijpen toen het Italiaanse offensief vastliep. Deze onderlinge communicatieproblemen lagen deels aan ideologische verschillen (Japan was geen raciaal fascistische staat in de nazizin) en deels aan simpele rivaliteit en wantrouwen.
Het Driemogendhedenpact bevatte bovendien een cruciale beperking: de landen beloofden elkaar te steunen bij aanvallen van buitenaf, maar dat gold uitdrukkelijk niet voor staten waarmee ze al in oorlog waren bij de ondertekening. Japan verklaarde Amerika de oorlog na Pearl Harbor; Duitsland deed dat vier dagen later uit solidariteit, maar dat was een vrije keuze, geen verdragsverplichting. Het pact was minder bindend dan het leek.
Fout 3: “Finland was een asland”
Finland vocht aan de zijde van de asmogendheden, maar hoorde er formeel nooit bij. Het land tekende het Driemogendhedenpact niet en heeft zich daar nooit officieel bij aangesloten. Finland voerde de Vervolgoorlog (1941-1944) om de gebieden terug te veroveren die het in de Winteroorlog (1939-1940) aan de Sovjet-Unie had moeten afstaan.
De Finse regering omschreef zichzelf nadrukkelijk als een “co-belligerent” (medeoorloogvoerder) en niet als bondgenoot van nazi-Duitsland. Finland ontving wel wapens en troepen van Duitsland, en de legers opereerden op sommige fronten zij aan zij, maar de samenwerking had een beperkt, pragmatisch karakter. De Finnen weigerden bijvoorbeeld om Leningrad volledig te omsingelen, hoewel Duitsland daar om vroeg.
Dit onderscheid is historisch relevant. Toen Finland in september 1944 een wapenstilstand sloot met de Sovjet-Unie, moest het de nog aanwezige Duitse troepen van zijn grondgebied verdrijven, wat leidde tot de zogeheten Laplandoorlog. Finland eindigde de oorlog uiteindelijk als neutraal land, niet als verslagen asland. De positie van Finland illustreert hoe complex de situatie aan de randen van het bondgenootschap was.
Fout 4: “Spanje behoorde ook tot de As”
Spanje staat in veel overzichten in de buurt van de asmogendheden, maar trad nooit formeel toe. Francisco Franco had zijn macht te danken aan de militaire steun van Duitsland en Italië tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939), maar hij hield Spanje na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog formeel neutraal.
Franco ontmoette Hitler op 23 oktober 1940 in Hendaye, aan de Frans-Spaanse grens. Hitler probeerde Spanje erin te betrekken, maar Franco stelde zulke hoge eisen (enorme hoeveelheden voedsel, brandstof en wapens, plus grote koloniale gebieden in Afrika) dat geen deal tot stand kwam. Hitler zou later zeggen dat hij liever drie of vier tanden zou laten trekken dan nog eens met Franco te onderhandelen.
Spanje stuurde wel de Blauwe Divisie (División Azul) naar het oostfront: een eenheid van zo’n 47.000 “vrijwilligers” die aan de zijde van Duitsland vochten tegen de Sovjet-Unie van 1941 tot 1943. Maar officieel bleef Spanje neutraal en trad het nooit toe tot het pact. Dit maakt Spanje tot een typisch geval van wat historici een “niet-oorlogvoerende” of “pro-As-neutrale” staat noemen.
Fout 5: “Japan en Duitsland werkten nauw samen in de strijd”
Op papier waren Japan en Duitsland bondgenoten. In de praktijk opereerden ze op vrijwel volledig gescheiden fronten, zonder noemenswaardige militaire of inlichtingencoördinatie. Japan bevocht zijn oorlog in Azië en de Stille Oceaan, Duitsland zijn oorlog in Europa en Noord-Afrika.
Japan verklaarde de Sovjet-Unie niet de oorlog nadat Duitsland dat in juni 1941 deed. Het Japanse keizerrijk had in april 1941 een non-agressiepact met Moskou gesloten en hield zich daaraan, ook nadat Duitsland de Sovjet-Unie aanviel. Dat was een forse tegenvaller voor Berlijn, dat gehoopt had dat Japan het Rode Leger ook vanuit het oosten onder druk zou zetten. Pas in augustus 1945, vlak voor de Japanse capitulatie, verklaarde de Sovjet-Unie Japan de oorlog, niet andersom.
De twee landen deelden geen gecombineerde operationele plannen, hielden geen gemeenschappelijke stafoverleggen en coördineerden hun industriële oorlogsproductie nauwelijks. De informatieoverdracht via diplomatieke kanalen was beperkt. Dit gebrek aan echte samenwerking was een van de zwakheden van het as-bondgenootschap tegenover de goed gecoördineerde geallieerden.
Overzicht: de formele lidstaten van het Driemogendhedenpact
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de landen die het Driemogendhedenpact formeel ondertekenden, met de datum van toetreding en hun positie in de oorlog.
| Land | Datum toetreding | Bijzonderheden |
|---|---|---|
| Nazi-Duitsland | 27 september 1940 | Oprichter en dominante kracht van de As |
| Koninkrijk Italië | 27 september 1940 | Oprichter, switcht in 1943 naar de geallieerden |
| Keizerrijk Japan | 27 september 1940 | Oprichter, voert oorlog in Azië/Stille Oceaan |
| Hongarije | 20 november 1940 | Neemt deel aan aanval op Sovjet-Unie |
| Roemenië | 23 november 1940 | Levert groot troepencontingenent aan oostfront |
| Slowakije | 24 november 1940 | Collaboratiestaat, neemt deel aan oostfront |
| Bulgarije | 1 maart 1941 | Geen deelname aan oostfront, beschermt Joodse bevolking deels |
| Kroatië (Onafh. Staat) | 15 juni 1941 | Door Duitsland opgericht, Ustasa-regime |
Fout 6: “Italië was tot het einde toe een trouwe aspartner”
Italië is oprichter van het as-bondgenootschap en de term “As” gaat zelfs terug op een speech van Mussolini in november 1936. Hij sprak over een “as Rome-Berlijn” na het sluiten van een vriendschapsverdrag met nazi-Duitsland. Toch was de samenwerking met Duitsland van het begin af aan ongelijkwaardig en gespannen.
Italië trad pas in juni 1940 de oorlog in, nadat duidelijk was dat Frankrijk zou vallen. De Italiaanse strijdkrachten leden al snel zware verliezen in Noord-Afrika en Griekenland. Duitsland moest steeds vaker bijspringen. Na de geallieerde landing in Sicilië in juli 1943 werd Mussolini gearresteerd door zijn eigen raad. Op 8 september 1943 capituleerde Italië en sloot een wapenstilstand met de geallieerden. Hiermee eindigde de officiële deelname aan de As.
Duitsland bezette vervolgens het noorden van Italië en bevrijdde Mussolini uit gevangenschap. Er ontstond de Italiaanse Sociale Republiek (ook wel Republiek van Salò), een marionettenregering die tot mei 1945 bleef bestaan. Maar het echte Italië als soevereine staat had de As verlaten. Mussolini zelf werd op 28 april 1945 door partizanen geëxecuteerd. De rit van Italië laat zien dat “asland” geen permanente status was, maar iets wat op een bepaald moment kon worden afgezworen.
Het verraad, zoals de Duitsers het noemden, werd mede gevoed door de gebrekkige militaire prestaties en de toenemende onpopulariteit van de oorlog in Italië. Wil je meer weten over vergelijkbare omwentelingen in de geschiedenis, dan biedt het artikel over Anne Frank en de bezetting een ander perspectief op diezelfde periode.
Fout 7: “Het as-bondgenootschap begon in 1940”
Het Driemogendhedenpact dateert uit september 1940, maar de samenwerking tussen de latere asmogendheden begon eerder. De term “as Rome-Berlijn” stamt al uit november 1936, toen Mussolini en Hitler een vriendschapsverdrag sloten. In diezelfde maand, op 25 november 1936, tekenden Duitsland en Japan het Anti-Kominternpact, gericht tegen het communisme en de Sovjet-Unie. Italië sloot zich daarbij aan in november 1937.
In mei 1939 sloten Duitsland en Italië het Staalpact, een militair bondgenootschap dat verdergaande verplichtingen schiep dan de eerdere vriendschapsakkoorden. Dit pact verplichtte de twee landen elkaar militair te steunen als een van hen een offensieve oorlog zou beginnen, wat Italië later in moeilijkheden zou brengen toen Duitsland in september 1939 Polen aanviel.
De voorgeschiedenis is relevant omdat ze laat zien hoe het bondgenootschap groeide. Het begon met ideologische verwantschap en diplomatieke akkoorden, en formaliseerde zich pas in 1940 tot het volledige Driemogendhedenpact. Wie denkt dat “de As” in één klap ontstond, mist de geleidelijke opbouw van de jaren 1936-1940.
Ter vergelijking: ook aan de andere kant was de samenwerking geleidelijk gegroeid. Bekijk voor de context ook het artikel over de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog, de voorloper van de geallieerde coalitie die later zou terugkeren in de Tweede Wereldoorlog.
De drie kernlanden nader bekeken
Hoewel de fout om alleen aan de drie kernlanden te denken hierboven al besproken is, verdienen zij elk afzonderlijke aandacht. Hun rol, motivatie en militaire bijdrage verschilden sterk.
Nazi-Duitsland was de dominante kracht. Het land had de grootste economie, het sterkste leger en de meest uitgewerkte ideologie als drijfveer. Adolf Hitler stelde de strategische agenda. De aanval op Polen in september 1939 was het startschot voor de Tweede Wereldoorlog in Europa; de aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941 (Operatie Barbarossa) was de grootste militaire operatie ooit. Duitsland kapituleerde onvoorwaardelijk op 8 mei 1945.
Koninkrijk Italië onder Mussolini was een middelgrote mogendheid met een relatief zwak leger. Italië zocht aansluiting bij Duitsland uit ideologische verwantschap (beide fascistisch) en uit opportunisme: men wilde een empire opbouwen in Afrika en de Middellandse Zee. De militaire prestaties vielen zwaar tegen; Italië was afhankelijk van Duitse hulp. Na de capitulatie in 1943 vocht een deel van het Italiaanse leger als co-belligerent aan geallieerde zijde.
Het keizerrijk Japan was de enige niet-westerse grote mogendheid in het bondgenootschap. Japan streefde naar een “Grote Oost-Aziatische Welvaartssfeer”: dominantie over Azië en de Stille Oceaan. Japan sloot het pact met Duitsland en Italië deels om de VS te ontmoedigen in te grijpen. Na de atoombomaanslagen op Hiroshima (6 augustus 1945) en Nagasaki (9 augustus 1945) capituleerde Japan op 15 augustus 1945, formeel op 2 september 1945.
- Duitsland: grootste militaire macht, ideologische motor van de As
- Italië: fascistische bondgenoot, militair zwak, wisselt in 1943 van kant
- Japan: Aziatisch front, opereerde vrijwel onafhankelijk van Europa
- Hongarije: bijdrage aan oostfront, antisemitisch beleid
- Roemenië: groot troepencontingenent, desastreuze verliezen bij Stalingrad
- Slowakije: collaboratiestaat na opdeling Tsjecho-Slowakije door Duitsland
- Bulgarije: formeel lid, maar geen deelname aan aanval op Sovjet-Unie
- Kroatië: door Duitsland opgericht Ustasa-regime, berucht om oorlogsmisdaden
De verschillende posities van deze landen laten zien hoe heterogeen het as-bondgenootschap eigenlijk was. Er was geen gemeenschappelijke ideologie, geen gemeenschappelijke vijand (Japan vocht niet tegen de Sovjet-Unie, Bulgarije deed dat evenmin) en geen gemeenschappelijk plan. De historische gevolgen van de As zijn tot vandaag te merken, onder meer in de nasleep die onderzocht werd via onder andere de Marshallhulp na de oorlog.
Veelgestelde vragen
Welke drie landen vormden de kern van de asmogendheden?
De drie kernlanden waren nazi-Duitsland, het koninkrijk Italië en het keizerrijk Japan. Zij ondertekenden op 27 september 1940 het Driemogendhedenpact in Berlijn. Dit verdrag was de formele basis van het as-bondgenootschap. Italië verliet de As in september 1943 na een wapenstilstand met de geallieerden. Japan en Duitsland capituleerden in 1945.
Hoe is de naam “asmogendheden” ontstaan?
De term stamt van Benito Mussolini. In een speech in Milaan op 1 november 1936 sprak hij over een “as Rome-Berlijn”, die als spil zou dienen waaromheen andere Europese landen zouden draaien. Daarna werd het woord “As” een aanduiding voor het hele bondgenootschap. De naam verwijst niet naar een geografische lijn, maar is eerder metaforisch bedoeld als draaipunt of scharnier.
Was Finland een asland?
Nee. Finland vocht weliswaar aan de zijde van Duitsland in de zogenoemde Vervolgoorlog (1941-1944), maar ondertekende het Driemogendhedenpact nooit. De Finse regering noemde zichzelf een “co-belligerent”, geen bondgenoot. Finland sloot in september 1944 een wapenstilstand met de Sovjet-Unie en moest vervolgens de Duitsers van zijn grondgebied verdrijven in de Laplandoorlog.
Welke landen sloten zich na 1940 aan bij de As?
Na de drie oprichters traden Hongarije (20 november 1940), Roemenië (23 november 1940), Slowakije (24 november 1940), Bulgarije (1 maart 1941) en de Onafhankelijke Staat Kroatië (15 juni 1941) toe. Al deze landen ondertekenden het Driemogendhedenpact formeel. Niet alle landen namen actief deel aan alle fronten: Bulgarije vocht bijvoorbeeld niet aan het oostfront.
Werkte Japan nauw samen met Duitsland tijdens de oorlog?
In de praktijk nauwelijks. Japan en Duitsland opereerden op volledig gescheiden fronten zonder gezamenlijke militaire planning of regelmatig inlichtingenoverleg. Japan verraste Duitsland met de aanval op Pearl Harbor; Duitsland verraste Japan met de aanval op de Sovjet-Unie. Japan vocht niet mee aan het oostfront, ondanks aandringen van Berlijn. De twee landen hadden gemeenschappelijke vijanden maar geen gemeenschappelijke strategie.
Wanneer eindigden de asmogendheden als bondgenootschap?
Het bondgenootschap hield formeel op te bestaan met de opeenvolgende capitulaties. Italië capituleerde op 8 september 1943. Duitsland gaf zich op 8 mei 1945 onvoorwaardelijk over. Japan capituleerde op 15 augustus 1945 en tekende de formele overgave op 2 september 1945. Met de Japanse capitulatie was de Tweede Wereldoorlog voorbij en bestond het as-bondgenootschap niet meer.
