De geallieerden waren de landen die tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) samenwerkten tegen de asmogendheden: nazi-Duitsland, Italië en Japan. De kern bestond uit de Grote Vier: de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Sovjet-Unie en China. In de loop van de oorlog sloten ruim vijftig naties zich aan bij de coalitie.
Welke landen precies tot de geallieerden behoorden, hangt af van hoe je de grens trekt. Sommige landen tekenden de Verklaring van de Verenigde Naties (1 januari 1942) en stelden actief troepen beschikbaar. Andere landen verklaarden pas laat in 1945 de oorlog aan Duitsland of Japan, puur om toe te treden tot de naoorlogse internationale organisaties. Toch geldt ieder land dat formeel de zijde van de geallieerden koos als lid van de coalitie.
De Grote Vier: de ruggengraat van de coalitie
Vier landen droegen verreweg het meest bij aan de geallieerde overwinning. Ze worden historisch aangeduid als de Grote Vier en legden later de basis voor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties.
Verenigd Koninkrijk was vanaf 3 september 1939 in oorlog, de dag na de Britse ultimatumafwijzing door Duitsland na de inval in Polen. Premier Winston Churchill weigerde een wapenstilstand te sluiten na de val van Frankrijk (juni 1940) en hield Groot-Brittannië als het enige grote democratische bolwerk in West-Europa overeind. De RAF overwon de Luftwaffe tijdens de Slag om Engeland (zomer en herfst 1940), waarna een Duitse landing uitbleef. Groot-Brittannië leverde troepen op meerdere fronten tegelijk: Noord-Afrika, Italië, Birma en het Westfront na D-Day in juni 1944.
Sovjet-Unie werd op 22 juni 1941 aangevallen door Duitsland (Operatie Barbarossa). Tot dat moment had de USSR een niet-aanvalspact met Duitsland gesloten (Molotov-Ribbentroppact, 1939). Eenmaal betrokken, veranderde het Oostfront in het grootste en bloedigste gevechtsgebied in de geschiedenis. De Sovjet-Unie verloor naar schatting 27 miljoen mensen, militairen en burgers samen. Grote veldslagen als Stalingrad (1942-1943) en Koersk (1943) keerden het tij en maakten de weg vrij voor de opmars naar Berlijn. Zonder de Sovjet bijdrage was de uiteindelijke overwinning op Duitsland vrijwel onmogelijk geweest.
Verenigde Staten traden officieel toe op 8 december 1941, de dag na de Japanse aanval op Pearl Harbor (7 december 1941). Daarvoor leverden ze al materieel via de Lend-Lease Act (maart 1941). De VS brachten enorme productiecapaciteit mee: in de loop van de oorlog produceerden ze meer dan 300.000 vliegtuigen, 100.000 tanks en miljoenen vrachtwagens. Op het slagveld waren ze doorslaggevend in Noord-Afrika, Italië, de Stille Oceaan en na D-Day op het Westfront. De atoombommen op Hiroshima (6 augustus 1945) en Nagasaki (9 augustus 1945) dwongen Japan tot capitulatie.
China vecht al sinds 1937 tegen Japan (Tweede Chinees-Japanse Oorlog) en wordt om die reden tot de Grote Vier gerekend. Chiang Kai-sheks nationalistische Republiek China bond miljoenen Japanse soldaten op het Chinese vasteland, die daardoor niet elders konden worden ingezet. China leed enorm: schattingen van het totale dodental lopen op tot 15-20 miljoen. Ondanks de interne strijd met de Chinese communisten van Mao Zedong bleef het Nationalistische China officieel lid van de geallieerde coalitie tot het einde van de oorlog.
Overzicht: de belangrijkste geallieerde landen
Onderstaande tabel toont de voornaamste geallieerde landen, wanneer ze de oorlog ingingen en wat hun rol was.
| Land | Datum toetreding | Voornaamste front / rol |
|---|---|---|
| Polen | 1 september 1939 | Eerste slachtoffer Duitsland, Poolse troepen vochten in West-Europa en Noord-Afrika |
| Verenigd Koninkrijk | 3 september 1939 | Westfront, Noord-Afrika, Italië, Stille Oceaan, commandorol coalitie |
| Frankrijk | 3 september 1939 | Westfront (vrij-Franse strijdkrachten na val van 1940) |
| China | Al in oorlog per 1937 (formeel 1941) | Aziatisch vasteland, bond Japanse troepen |
| Sovjet-Unie | 22 juni 1941 (aangevallen) | Oostfront, grootste grondoorlog in de geschiedenis |
| Verenigde Staten | 8 december 1941 | Stille Oceaan, Noord-Afrika, West-Europa, economische motor |
| Canada | 10 september 1939 | Noord-Atlantische konvooibescherming, Italië, Normandie |
| Australië | 3 september 1939 | Noord-Afrika, Stille Oceaan, Birma |
| Nieuw-Zeeland | 3 september 1939 | Noord-Afrika, Italië, Stille Oceaan |
| India (Brits) | 3 september 1939 | Noord-Afrika, Italië, Birma (2,5 miljoen vrijwilligers) |
| Zuid-Afrika | 6 september 1939 | Noord-Afrika, Italië |
| Nederland | 10 mei 1940 (aangevallen) | West-Europa, marine, koloniale troepen in Azie |
| Belgie | 10 mei 1940 (aangevallen) | West-Europa (vrij-Belgische eenheden), Congo-mineralen |
| Noorwegen | 9 april 1940 (aangevallen) | Atlantische konvooien, Noors schip- en luchtvaart in VK |
| Griekenland | 28 oktober 1940 (aangevallen) | Mediterraan front, verzet |
| Joegoslavie | 6 april 1941 (aangevallen) | Partizanenoorlog Balkan (Tito) |
| Brazilie | 22 augustus 1942 | Italie, Noord-Atlantische onderzeebootbestrijding |
| Mexico | 22 mei 1942 | Luchtescadrille Stille Oceaan, grondstoffen voor VS |
Het Britse Rijk: een wereldwijde bijdrage
Het Verenigd Koninkrijk stond bij het uitbreken van de oorlog aan het hoofd van het grootste imperium uit de geschiedenis. Daarmee had het automatisch toegang tot manschappen, grondstoffen en strategische bases over de hele wereld. Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika en India traden vrijwel onmiddellijk toe als Dominions, elk met een eigen beslissing van hun parlement.
India was bijzonder. Het land bevond zich nog volledig onder Brits bestuur en had geen zelfstandige keuze. Toch meldden zich meer dan 2,5 miljoen Indiase soldaten vrijwillig aan. Ze vochten in Noord-Afrika, Italië en de campagne in Birma en Maleisie tegen Japan. Indiase troepen stonden bij El-Alamein, bij Monte Cassino en in de jungle van het Aziatisch-Pacifische theater.
De Caribische en Afrikaanse kolonien leverden grondstoffen die het geallieerde oorlogsapparaat gaande hielden. Belgisch Congo produceerde uranium (voor het Manhattan Project) en koper. Nigeria en de Goudkust (het huidige Ghana) leverden bauxiet en rubber. De geografische spreiding van het Britse Rijk maakte Duitsland en Japan kwetsbaar voor een aanval vanuit meerdere richtingen tegelijk, een voordeel dat de asmogendheden nooit konden compenseren.
Europa bezet: ballingenregeringen en vrije strijdkrachten
Negen Europese landen werden militair overweldigd door Duitsland of Italie. Hun regeringen vluchtten naar Londen en bleven formeel in oorlog. Vanuit dat ballingschap stuurden ze troepen aan die buiten hun bezette thuisland bleven vechten.
Polen is het meest opvallende voorbeeld. Nadat Duitsland (1 september 1939) en de Sovjet-Unie (17 september 1939) het land van twee kanten binnenvielen, ontsnapten tienduizenden Poolse soldaten via Roemenoe en Hongarije naar het westen. Ze vochten mee in de Slag om Engeland (het Poolse 303 Squadron schoot meer Duitse vliegtuigen neer dan enig ander squadron), in Noord-Afrika en tijdens de bevrijding van Monte Cassino (mei 1944).
De vrij-Franse strijdkrachten onder Charles de Gaulle bleven eveneens actief na de capitulatie van het Vichy-bewind in juni 1940. Vrij-Franse eenheden vochten in Noord-Afrika, namen deel aan de landing in Normandie (6 juni 1944) en marcheerden mee bij de bevrijding van Parijs (25 augustus 1944). Noorwegen, Nederland, Belgie, Griekenland, Joegoslavie, Tsjecho-Slowakije en Luxemburg hadden elk hun eigen ballingenregering in Londen die troepen beschikbaar stelden. Je kunt meer lezen over het verhaal van Anne Frank en haar tijd in het bezette Nederland, een persoonlijk verslag van wat bezetting voor gewone mensen betekende.
Joegoslavie nam een aparte positie in. De communistische partizanen van Josip Broz Tito bonden grote Duits-Italiaanse troepenmachten op de Balkan. Churchill steunde Tito uiteindelijk boven de royalistische Tsjetnik-beweging, omdat Tito effectiever streed. Tito ontving geallieerd materieel via luchtbruggen.
Latijns-Amerika, het Midden-Oosten en Azie
De geallieerde coalitie reikte verder dan Europa en de Stille Oceaan. Bijna alle landen in Latijns-Amerika verklaarden uiteindelijk de oorlog aan de asmogendheden, al was hun militaire bijdrage wisselend. Twee landen leverden actief troepen.
Brazilie stuurde een expeditiekorps (het Forca Expedicionaria Brasileira) naar Italies fronten. Zo’n 25.000 Braziliaanse soldaten vochten in de Apennijnen, met name bij de doorbraak bij de Gotische Linie in 1944-1945. Brazilie bestreed ook Duitse onderzeeboten in de Zuid-Atlantische Oceaan nadat Duitsland meerdere Braziliaanse schepen tot zinken had gebracht. Mexico stuurde Squadron 201 naar de Filipijnen, dat actief aan luchtgevechten deelnam. Alle andere Latijns-Amerikaanse landen leverden grondstoffen: Chileens koper, Boliviaans tin en Venezolaans olie waren essentieel voor de geallieerde industrie.
In het Midden-Oosten speelden het (toen nog Brits bestuurde) Irak en Syrie een rol als doorvoerroutes voor materieel naar de Sovjet-Unie via de Perzische corridor. Iran stond toe dat geallieerde leveranties via Iraans grondgebied naar de USSR werden getransporteerd. Ethioepie vocht na de bevrijding van Italiaanse bezetting (1941) mee aan de kant van de geallieerden. Op de naoorlogse Marshallhulp hadden deze landen geen aanspraak, maar hun rol was logistiek van grote waarde.
In Azie leverde het Britse Gemeenebest troepen in Birma en Maleisie. Filipijnse guerrillabewegingen vochten door na de Japanse bezetting van 1942 en werkten samen met de terugkerende Amerikaanse en Australische troepen vanaf 1944. China bleef ondertussen de Japanners vastpinnen op het vasteland.
Wanneer en hoe groeide de coalitie?
De geallieerde coalitie groeide in fasen. In de eerste fase (september 1939 tot juni 1941) bestond ze uit West-Europese democratieen en het Britse Rijk. Het was een relatief kleine groep die onder enorme druk stond: Frankrijk viel in 1940, Denemarken, Noorwegen, de Lage Landen, Griekenland en Joegoslavie werden bezet. Groot-Brittannin stond er lange tijd vrijwel alleen voor.
De tweede fase (juni 1941 tot december 1941) bracht dramatische uitbreiding. Duitslands aanval op de Sovjet-Unie op 22 juni 1941 voegde de grootste landmacht ter wereld toe aan de geallieerde coalitie, al was die in het begin zwaar beschadigd. Churchill, die de communisten haatte, verklaarde direct: “Als Hitler de hel binnenviel, zou ik in het Lagerhuis toch een gunstig woord spreken over de duivel.” Praktisch belang woog zwaarder dan ideologie.
Pearl Harbor (7 december 1941) bracht Amerika er definitief bij. Op 1 januari 1942 ondertekenden 26 landen de Verklaring van de Verenigde Naties, een gezamenlijk pact om niet afzonderlijk vrede te sluiten met de vijand. Dit pact groeide uiteindelijk tot meer dan vijftig ondertekenaars en legde de basis voor de latere Verenigde Naties. De link met welke landen de geallieerden in WOII waren geeft een aanvullend beeld van deze landen.
In 1944-1945 traden ook voormalige vijanden toe. Bulgarije, Roemenie en Finland hadden aanvankelijk aan de kant van de asmogendheden gevochten of samengewerkt. Nadat de Sovjet-Unie hen militair overweldigde of dreigde te overweldigen, veranderden ze van kant en verklaarden de oorlog aan Duitsland. Zo konden ze formeel op de winnende zijde eindigen.
Kosten en bijdragen per land: wie betaalde de hoogste prijs?
Geallieerd zijn betekende niet voor ieder land hetzelfde. De menselijke en economische kosten liepen enorm uiteen. Hieronder een overzicht van de geschatte verliezen per land en wat dat bijdrage aan de gezamenlijke overwinning was.
- Sovjet-Unie: circa 27 miljoen doden (militair en civiel), de hoogste verliezen van alle landen. Het Rode Leger versloeg bijna 80% van alle Duits-gefaseerde divisies gedurende de gehele oorlog.
- China: 15-20 miljoen doden (schattingen lopen uiteen). Bond miljoenen Japanse soldaten die daarmee niet elders konden worden ingezet.
- Polen: circa 6 miljoen doden (bijna 17% van de bevolking). Vrijwel de gehele Joodse bevolking werd vermoord. Je kunt meer lezen over hoe de Nazi-bezetting voelde via het dagboek van Anne Frank.
- Joegoslavie: circa 1,7 miljoen doden. Tito’s partizanen bonden 15-20 Duits-Italiaanse divisies op de Balkan.
- Verenigd Koninkrijk: circa 450.000 doden (militair en civiel). Leverde de strategische basis, de marine en het air power die het gehele westelijke theater mogelijk maakten.
- Verenigde Staten: circa 420.000 militaire doden. Leverde het leeuwendeel van het materieel (Lend-Lease: meer dan 50 miljard dollar, omgerekend meer dan 700 miljard in huidige waarden) en de economische productiecapaciteit die de oorlog beslechtte.
- Frankrijk: circa 560.000 doden (inclusief de bezettingsperiode). Vrij-Franse strijdkrachten groeiden van enkele duizenden in 1940 tot meer dan een miljoen in 1944.
- India: circa 87.000 militaire doden. Met 2,5 miljoen vrijwilligers het grootste vrijwilligersleger ooit.
De financiele kosten voor de geallieerden waren evenmin gering. De VS gaven gedurende de gehele oorlog meer dan 340 miljard dollar uit (in waarden van destijds), ruwweg overeenkomend met het complete toenmalige bruto nationaal product. Groot-Brittannin verdubbelde zijn staatsschuld en werd van schuldeiser tot schuldenaar. De Sovjet-Unie verloor in de eerste oorlogsjaren 40% van zijn economische productiecapaciteit door de Duits bezette gebieden.
Tegelijkertijd schiep de geallieerde samenwerking economische schaalvoordelen. Lend-Lease stuurde meer dan 17,5 miljoen ton vracht naar de Sovjet-Unie: voedsel, voertuigen, vliegtuigen en uniformschoeisel. Zonder die leveranties was het Rode Leger op cruciale momenten stil komen te staan. De Marshallhulp die na de oorlog volgde bouwde voort op diezelfde logica van Amerikaans economisch engagement in Europa.
Verschil met de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog
De term “geallieerden” klinkt vertrouwd, maar de samenstelling verschilde sterk met de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog. In 1914-1918 waren de belangrijkste geallieerden Groot-Brittannin, Frankrijk, Rusland (tot de Russische Revolutie van 1917), Italie (vanaf 1915) en de VS (vanaf 1917). Japan stond toen aan de geallieerde kant.
In de Tweede Wereldoorlog was de situatie omgekeerd: Japan was een asmogendheid, Italie begon als asmogendheid maar stapte in 1943 over na de val van Mussolini, en de Sovjet-Unie (opvolger van Rusland) zat aanvankelijk in een grijs gebied door het Molotov-Ribbentroppact voor het bij de geallieerden aansloot.
Een ander belangrijk verschil was schaal. De coalitie in WOII omvatte uiteindelijk meer dan vijftig landen over alle bewoonde continenten. De Eerste Wereldoorlog was veel meer een Europese en koloniale aangelegenheid. Ook de ideologische spanningen binnen de coalitie waren groter: de westerse democratieen en de communistische Sovjet-Unie deelden een vijand, maar hadden tegengestelde politieke systemen. Die spanning leidde direct na de overwinning in 1945 tot de Koude Oorlog.
Veelgestelde vragen
Hoeveel landen maakten deel uit van de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog?
Uiteindelijk sloten meer dan vijftig landen zich aan bij de geallieerde coalitie. De Verklaring van de Verenigde Naties van 1 januari 1942 werd door 26 landen ondertekend. Tot het einde van de oorlog in 1945 kwamen daar nog vele tientallen landen bij, waaronder landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azie. Veel van hen verklaarden pas in de slotfase de oorlog aan Duitsland of Japan om toetreding tot de nieuwe Verenigde Naties veilig te stellen.
Waren de Sovjet-Unie en de westerse geallieerden echt bondgenoten?
Ze hadden een gemeenschappelijke vijand, maar waren geen gelijkgezinde bondgenoten. Tot juni 1941 had de Sovjet-Unie een niet-aanvalspact met Duitsland en leverde het grondstoffen aan de nazi-oorlogsindustrie. Na de inval sloten ze zich noodgedwongen aan. De ideologische kloof tussen het communisme en de westerse democratieen bleef zichtbaar tijdens de oorlog in discussies over een tweede front en de verdeling van invloedsferen. Zodra Duitsland verslagen was, transformeerde de samenwerking snel in rivaliteit, de Koude Oorlog.
Wat was de bijdrage van Nederland aan de geallieerde coalitie?
Nederland werd op 10 mei 1940 aangevallen en capituleerde na vijf dagen. De Nederlandse regering vluchtte naar Londen en bleef in oorlog. De Koninklijke Marine voer mee in Atlantische konvooien en in de Stille Oceaan. Nederlandse troepen vochten in Noord-Afrika en later in West-Europa. De kolonie Nederlands-Indie leverde rubber en olie tot de Japanse bezetting in 1942. Na de bevrijding in mei 1945 keerden Nederlandse troepen terug en namen deel aan de eindoffensieven in Duitsland.
Waarom wordt China tot de Grote Vier gerekend?
China vocht al vanaf 1937 tegen Japan, vier jaar voor de VS en de USSR bij de geallieerden kwamen. Daarmee bond China miljoenen Japanse soldaten op het vasteland die anders elders konden worden ingezet. Roosevelt pleitte voor China als Grote Mogendheid om een stabiele naoorlogse orde in Azie te creeren en China te voorkomen van aansluiting bij de vijand. Stalin en Churchill waren sceptisch over Chinese militaire capaciteit, maar Churchill accepteerde het als politieke realiteit. China kreeg een permanente zetel in de Veiligheidsraad.
Welke landen waren aanvankelijk vijand maar sloten zich later aan bij de geallieerden?
Drie Europese landen begonnen aan de kant van de asmogendheden maar stapten over: Italie capituleerde in september 1943 en verklaarde daarna de oorlog aan Duitsland. Roemenie werd in augustus 1944 door het Rode Leger overweldigd en koos de andere kant. Bulgarije en Finland volgden in september 1944 een vergelijkbaar pad. Ze kwamen formeel aan de geallieerde kant te staan, al speelden ze geen grote militaire rol meer. Zo konden ze deelnemen aan de naoorlogse vredesonderhandelingen als overwinnend land.
Hoe verhouden de geallieerden in WOII zich tot de latere NAVO?
De NAVO (opgericht 1949) is een directe nakomeling van de westerse geallieerde samenwerking, maar zonder de Sovjet-Unie. De kern van de NAVO bestond aanvankelijk uit de VS, het VK, Canada, Frankrijk en de Benelux, precies de landen die samen het Westfront in WOII hadden gehouden. De Sovjet-Unie was inmiddels de nieuwe dreiging geworden, terwijl voormalige vijanden als West-Duitsland (1955) later lid werden van de NAVO. De geallieerde samenwerking in WOII schiep de blauwdruk voor multilaterale defensiesamenwerking die tot op heden voortduurt.
